IV CZ 36/19 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 36/19 POSTANOWIENIE Dnia 17 lipca 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Władysław Pawlak‎SSN Kazimierz Zawada w sprawie z powództwa J. C.przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Okręgowemu w G.‎o zapłatę i ustalenie,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 lipca 2019 r.,‎zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w (...)‎z dnia 13 listopada 2018 r., sygn. akt I ACa (...), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (...) do dalszego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Powód domaga się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w G. kwoty 20 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie prawa do sądu i pozbawienie go prawa do reprezentowania syna J. C., ewentualnie ustalenia, że postanowienie Sądu Okręgowego w G. z dnia 27 kwietnia 2015 r., dotyczące zawieszenia postępowania, naruszyło zasady współżycia społecznego oraz jego prawa ojca, a także ustalenia, że jest umocowany do reprezentowania swojego syna.W piśmie z dnia 29 czerwca 2017 r. powód wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, podnosząc, że sprawa jest trudna od strony prawnej i formalnej, a obrona naruszonych praw i wolności ustawowo chronionych wymaga profesjonalizmu.

Postanowieniem z dnia 14 września 2017 r. powód został zwolniony od kosztów sądowych w całości, nie orzeczono jednak w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika.Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2017 r. - wydanym po przeprowadzeniu rozprawy, na którą powód został doprowadzony z aresztu śledczego i w której brał czynny udział - Sąd Okręgowy w G. powództwo oddalił. W dniu 21 grudnia 2017 r. powód zwrócił się o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, a następnie - w dniu 9 lutego 2018 r. - wniósł apelację oraz ponownie o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.Postanowieniem z dnia 7 marca 2018 r. referendarz w Sądzie Okręgowym oddalił wniosek powoda, a po rozpoznaniu skargi Sąd Okręgowy - postanowieniem z dnia 27 marca 2018 r. - utrzymał w mocy postanowienie referendarza.

Po doręczeniu tego postanowienia powód uzupełnił apelację, zarzucając naruszenie art. 117 § 4 w związku z art. 234 k.p.c. w związku z art. 193 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji oraz art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie art. 416, art. 417 § 1 i art. 4172 k.c. Zarzucił także nieważność postępowania, gdyż został pozbawiony swych praw przez nieustanowienie pełnomocnika z urzędu, pomimo złożonego wniosku.Wyrokiem z dnia 13 listopada 2018 r. Sąd Apelacyjny w (...) uchylił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 18 grudnia 2017 r., zniósł postępowanie od dnia 18 września do dnia 18 grudnia 2017 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, powołującego się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Sądu Najwyższego, wobec nierozpoznania wniosku powoda z dnia 29 czerwca 2017 r. – co Sąd powinien uczynić „bez zbędnej zwłoki” - doszło do pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw.Wyrok Sądu drugiej instancji został zaskarżony zażaleniem przez pozwany Skarb Państwa - Sąd Okręgowy w G., który zarzucił naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. oraz wskazał, że nierozpoznanie wniosku powoda o ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie pozbawiło go możności obrony swych praw, nie powodowało zatem nieważności postępowania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że nieustanowienie lub odmowa ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu co do zasady nie usprawiedliwia zarzutu nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony swych praw.

Dotyczy to zwłaszcza sytuacji - występującej w niniejszej sprawie - w których strona aktywnie uczestniczy w postępowaniu, przedstawiając wnioski i oświadczenia oraz chroniąc swoje interesy stosownie do wymagań postępowania, a także przypadków - jak niniejszy - niewymagających rozstrzygania skomplikowanych zagadnień prawnych ani dokonywania złożonych ustaleń faktycznych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., I CKN 524/97, nie publ., i z dnia 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5–6, poz. 95, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2003 r., IV CK 635/03, nie publ., z dnia 25 kwietnia 2013 r., V CSK 211/12, nie publ., z dnia 24 listopada 2016 r., III CSK 27/16, nie publ., z dnia 7 lipca 2016 r., I PK 39/16, nie publ., i z dnia 6 kwietnia 2018 r., III CZ 9/18, nie publ.).Oczywiście, w wypadkach skrajnych, gdy strona wykazuje nieznajomość reguł postępowania lub ogólną nieporadność życiową i z tego powodu nie jest w stanie podjąć obrony swych praw, może dojść do nieważności postępowania, jednak taka sytuacja w niniejszej sprawie nie wystąpiła (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2012 r., II CSK 477/11, „Izba Cywilna” 2013, nr 7–8, s. 31, i z dnia 14 lutego 2013 r., II CSK 385/12, „Izba Cywilna” 2014, nr 10, s. 53, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2017 r., I CSK 459/16, nie publ., z dnia 6 września 2017 r., I CSK 59/17, nie publ., i z dnia 30 listopada 2018 r., I CSK 656/17, nie publ.).

Teza ta wynika z bardziej ogólnego stwierdzenia, że pozbawieniem możności obrony praw nie jest ograniczenie tej możności, lecz jej pozbawienie (np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, OSPiKA 1963/6, poz. 137, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1966 r., II PR 371/65, OSNCP 1966, nr 10, poz. 172, z dnia 14 czerwca 1968 r., I CR 432/67, OSNCP 1969, nr 7–8, poz. 137, z dnia 2 kwietnia 1998 r., I PKN 521/97, OSNAPUS 1999, nr 6, poz. 203, z dnia 27 maja 1999 r., II CKN 318/98, nie publ., z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00, nie publ., i z dnia 17 października 2003 r., IV CK 76/02, nie publ.).

Oceniając zażalenie, należy wziąć pod rozwagę, że powód - doprowadzony z aresztu śledczego - brał czynny udział w rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji, składał precyzyjnie redagowane poza rozprawą pisma procesowe oraz podejmował niezbędne czynności, jak też sam oceniał sprawę jako niewymagającą skomplikowanych ustaleń.Z tych względów Sąd Najwyższy, uznając zażalenia za uzasadnione, orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).jw