IV CZ 28/07 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 12 października 2007 r., IV CZ 28/07

Na postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach procesu nie

przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego (art. 3941 § 2 k.p.c.).

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.P.P.D." SA w T. przeciwko

Andrzejowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 12 października 2007 r. zażalenia pozwanego na wyrok Sądu

Okręgowego w Toruniu z dnia 7 marca 2007 r.

odrzucił zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2006 r. Sąd Rejonowy w Grudziądzu zasądził od

Andrzeja G. na rzecz "T.P.P.D." S.A. w T. kwotę 19 552,27 zł z odsetkami

ustawowymi oraz kwotę 7546,10 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Uwzględniwszy apelację pozwanego Sąd Okręgowy w Toruniu wyrokiem z dnia 7

marca 2007 r. zmienił to orzeczenie i powództwo oddalił, nie obciążając powoda

kosztami procesu poniesionymi przez pozwanego w obu instancjach.

We wniesionym do Sądu Najwyższego zażaleniu na orzeczenie Sądu

Okręgowego o kosztach procesu pozwany, określając wartość przedmiotu

zaskarżenia na kwotę 2501,99 zł, wniósł o zmianę orzeczenia przez zasądzenie na

jego rzecz kosztów procesu we wskazanej wysokości i o zasądzenie kosztów

postępowania zażaleniowego. Jako argument na rzecz dopuszczalności zażalenia

skarżący powołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r., SK

3/05 (OTK-A Zb.Urz. 2007, nr 3, poz. 32).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrokiem z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/05, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że

art. 39318 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do czasu jego uchylenia w

zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia w przedmiocie kosztów

procesu zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z

art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji.

Artykuł 39318 k.p.c. stanowił, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje

na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające kasację oraz w sprawach, w

których przysługuje kasacja, także na postanowienie sądu drugiej instancji

kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których była mowa

w art. 392, tj. w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, od

których przysługiwała kasacja, a także postanowień wydanych w wyniku

rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Przepis ten

został uchylony z dniem 6 lutego 2005 r. przez art. 1 pkt 11 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy –

Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98). W jego

miejsce ustawa wprowadziła obecnie obowiązujący art. 3941 k.p.c., zgodnie z

którym zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej

instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia, a także, w sprawach, w których przysługuje

skarga kasacyjna, na postanowienie kończące postępowanie w sprawie, z

wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 3981, tj. odrzucenia pozwu lub

umorzenia postępowania, od których przysługuje skarga kasacyjna, oraz wydanych

w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.

Podstawę oceny dopuszczalności zażalenia pozwanego stanowi art. 3941

k.p.c., którego nie dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007

r., SK 3/05. Zważywszy jednak, że art. 3941 § 2 k.p.c. odpowiada w swym

zasadniczym brzmieniu regulacji uznanej przez Trybunał za częściowo

niekonstytucyjną, wypada rozważyć znaczenie tego wyroku w obowiązującym

stanie prawnym. W tej kwestii decydujące jest ustalenie, czy wyrok Trybunału

Konstytucyjnego wywiera skutek tylko w stosunku do konkretnego przepisu

wskazanego w skardze konstytucyjnej (wniosku, pytaniu prawnym), czy dotyczy

także innych przepisów zawartych w tym samym lub innym akcie normatywnym,

których treść jest podobna lub tożsama z tą, która była przedmiotem oceny

wyrażonej w wyroku.

Bez zagłębiania się w tę materię konstytucyjną, należy odwołać się do

stanowiska samego Trybunału Konstytucyjnego, że merytoryczne rozstrzygnięcie

przez Trybunał problemu zgodności z Konstytucją zaskarżonej treści normatywnej

jest zawsze orzeczeniem o zgodności z Konstytucją tego konkretnego przepisu, nie

odnosi się natomiast i nie wywiera skutku w stosunku do innych przepisów, nawet

zbieżnych lub tożsamych z normą objętą sentencją wyroku (por. uzasadnienia

wyroków z dnia 19 października 1998 r., SK 3/98, OTK Zb.Urz. 1998, nr 5, poz. 69 i

z dnia 9 listopada 2005 r., P 11/05, OTK-A Zb.Urz. 2005 nr 10, poz. 113).

Podzielając to stanowisko i jego argumentację prawną, należy stwierdzić, że wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/05, nie wywiera skutku w

stosunku do obowiązującego i mającego zastosowanie w niniejszej sprawie art.

3941 § 2 k.p.c. Chybione jest zatem powołanie się przez skarżącego na ten wyrok

dla uzasadnienia twierdzenia o dopuszczalności wniesionego przezeń zażalenia.

Ubocznie należy wskazać, że odrębną kwestią są skutki tzw. wyroków

zakresowych Trybunału Konstytucyjnego, do których zalicza się wyrok

stwierdzający niezgodność przepisu „w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie

postanowienia”. Zagadnienie to, niejednolicie rozstrzygane w orzeczeniach

Trybunału Konstytucyjnego i w piśmiennictwie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

było podjęte w postanowieniu z dnia 27 października 2005 r., I KZP 37/05 (OSNKW

2005, nr 11, poz. 109), w którym przyjęto, że stwierdzenie, iż określony przepis

powinien przewidywać możliwość wniesienia środka odwoławczego – a w zakresie,

w jakim tego nie czyni jest niezgodny z Konstytucją – nie oznacza wprowadzenia do

systemu prawa postulowanego przepisu pozytywnego. Dodatkowo trzeba dostrzec,

że – przy odmiennej koncepcji – konieczne byłoby „ustalenie” konkretnej treści

przepisu, a to należy wyłącznie do ustawodawcy. Dlatego, w ocenie Sądu

Najwyższego, trudno na podstawie omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego

wprost konstruować dopuszczalność zażalenia od nieprzewidzianej w treści

przepisu kategorii postanowień. To złożone zagadnienie nie wymaga bliższej

analizy w niniejszej sprawie ze względu na wskazany na wstępie zakres

oddziaływania wyroku Trybunału, nieobejmujący przepisu stanowiącego podstawę

oceny dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego w obowiązującym stanie

prawnym.

Zbieżność brzmienia dawnego art. 39318 § 2 i art. 3941 § 2 k.p.c. mogłaby

skłaniać do postawienia pytania, czy nie zachodzi potrzeba zbadania, we

właściwym trybie, „konstytucyjności” art. 3941 § 2 k.p.c. W ocenie Sądu

Najwyższego, brak jednak podstaw do powzięcia wątpliwości co do zgodności tego

przepisu z Konstytucją.

Artykuł 3941 k.p.c. został wprowadzony przez ustawę nowelizującą z dnia 22

grudnia 2004 r., którą dokonane zostały istotne zmiany w systemie środków

zaskarżenia. Skarga kasacyjna jest obecnie nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia,

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, a

rozpoznawanie skarg kasacyjnych odbywa się poza tokiem instancji. W obecnym

kontekście normatywnym szczególnie widoczny jest wyjątkowy charakter sytuacji, w

której Sąd Najwyższy rozpoznaje zażalenie na postanowienie sądu drugiej instancji.

Sąd Najwyższy nigdy – poza jedynym wyjątkiem, wynikającym z art. 390 § 1 k.p.c.

– nie jest sądem drugiej instancji.

Postanowienia sądu drugiej instancji o charakterze procesowym podlegają

zaskarżeniu do Sądu Najwyższego skargą kasacyjną lub zażaleniem wyłącznie w

sytuacjach wyraźnie w przepisach określonych (odpowiednio w art. 398 1 § 1 oraz

art. 3941 § 1 i 2 k.p.c.). Zażalenie na inne postanowienia do Sądu Najwyższego nie

przysługuje.

Dopuszczalność zażalenia na postanowienie inne, niż odrzucenie skargi

zależy w pierwszej kolejności od tego, czy zostało wniesione w sprawie, w której

przysługuje skarga kasacyjna. Nawet zatem orzeczenia spełniające pozostałe

kryteria – będące postanowieniami sądu drugiej instancji kończącymi postępowanie

w sprawie – nie zawsze są zaskarżalne do Sądu Najwyższego. Z tego punktu

widzenia dopuszczalność zażalenia jest oceniana indywidualnie w każdej sprawie.

Przedstawione do rozpoznania zażalenie zostało wniesione w sprawie, w której nie

przysługiwała skarga kasacyjna, co oznacza, że nie spełnia ono pierwszego

kryterium dopuszczalności. Należy w tym miejscu dostrzec, że z powołanego

wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie wynika wyraźnie, czy jego zakresem objęte

są tylko sprawy, w których przysługuje kasacja.

Kryterium charakteru postanowienia „kończącego postępowanie w sprawie”

jest ogólne i odnosi się do całej kategorii orzeczeń. Przesłanki kwalifikowania

orzeczenia jako kończącego postępowanie w sprawie znalazły już wyjaśnienie w

licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Dla potrzeb sprawy niniejszej można

poprzestać na stwierdzeniu, że nie budzi wątpliwości, iż nie jest takim

postanowieniem rozstrzygnięcie o kosztach procesu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96, OSNC 1997, nr 3, poz. 34).

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie dotyczy istoty sprawy i ma charakter

uboczny w stosunku do postępowania w sprawie, rozumianego jako postępowanie

zmierzające do przesądzenia o przedmiocie procesu; orzeczenie o kosztach nie

dotyczy przedmiotu sprawy, lecz rozstrzyga jedynie o tym, kto i w jakim zakresie

ponosi ciężar finansowy związany z prowadzeniem postępowania.

Pod rządem art. 3941 § 2 k.p.c. zażalenie na postanowienie sądu drugiej

instancji ma charakter wyjątkowy, gdyż zostało dopuszczone wyłącznie na wydane

w „sprawach kasacyjnych” postanowienia kończące postępowanie w sprawie i nie

przysługuje na żadne orzeczenia dotyczące kwestii ubocznych. Oznacza to, że na

postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach procesu nie przysługuje środek

odwoławczy.

O kosztach procesu sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu kończącym sprawę

w instancji (art. 108 § 1 k.p.c.). Orzeka o nich zatem także sąd drugiej instancji,

obejmując rozstrzygnięciem koszty powstałe tylko lub także w postępowaniu przed

tym sądem. To, że rozstrzygnięcie o kosztach postępowania drugoinstancyjnego

zapadło po raz pierwszy przed sądem apelacyjnym nie zmienia faktu, że było

orzeczeniem wydanym przez sąd odwoławczy. W literaturze i orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. m.in. uchwałę z dnia 8 czerwca 1988 r., III CZP 16/88, OSNC

1989, nr 1, poz. 6 oraz postanowienia z dnia 26 lutego 1998 r., III CZ 24/98, z dnia

4 stycznia 2007 r., V CZ 111/06 i z dnia 18 kwietnia 2001 r., III CZ 1/01, nie publ., a

także z dnia 12 marca 2003 r., I PZ 162/02, OSNP 2004, nr 14, poz. 245)

konsekwentnie i jednolicie przyjmuje się, że sąd rozpoznający apelację jest zawsze

sądem odwoławczym. Sąd odwoławczy nie może być jednocześnie sądem

rozpoznającym środek odwoławczy (co do istoty sprawy) i sądem pierwszej

instancji (co do określonej kwestii ubocznej), a jego orzeczenie – orzeczeniem

częściowo drugiej i częściowo pierwszej instancji. Orzeczenia wydane w

postępowaniu apelacyjnym, także dotyczące kwestii niebędących przedmiotem

rozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji, są zawsze orzeczeniami sądu drugiej

instancji. Dlatego sąd rozpoznający apelację działa zawsze jako sąd drugiej

instancji co do wszystkich rozstrzyganych kwestii, w tym także kosztów

postępowania za tę instancję.

Stanowisko to jest w nauce prawa i powołanych orzeczeniach Sądu

Najwyższego poparte poważnymi i w pełni przekonującym argumentami prawnymi.

Warto przy tym dostrzec, że dotychczas także Trybunał Konstytucyjny podzielał ten

pogląd, wyraźnie przy tym stwierdzając, iż niedopuszczalność zażalenia na

postanowienia sądu drugiej instancji ze względu na wyłączenie ustawowe (w tym

wypadku postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji było

niezaskarżalne ze względu na „niekasacyjny” charakter sprawy) nie oznacza

sprzeczności art. 39318 § 2 k.p.c. z art. 78 i 176 Konstytucji (por. wyrok z dnia 1

lutego 2005 r., SK 62/03, OTK-A Zb.Urz. 2005, nr 2, poz. 11). W uzasadnieniu tego

wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził także, że standardy wynikające z

wzorców konstytucyjnych odnoszą się do zaskarżalności orzeczeń wydanych w

pierwszej instancji, a sądem pierwszej instancji jest ten sąd, przed którym

rozpoczyna się postępowanie, w wyniku którego ma zapaść rozstrzygnięcie

dotyczące sporu istniejącego między stronami.

Ten pogląd jest zgodny ze stanowiskiem przyjmowanym w judykaturze i

piśmiennictwie z zakresu procesu cywilnego, w odniesieniu do pojęcia instancji,

które ujmuje się w relacji do przedmiotu postępowania jako całości, a nie do

przedmiotu konkretnego rozstrzygnięcia. Instancyjność, rozumiana jako możliwość

zaskarżania orzeczeń wydanych w postępowaniu cywilnym w danej sprawie, odnosi

się do orzekania o przedmiocie sporu, a nie do postępowań nieodnoszących się do

istoty sporu (ubocznych, wpadkowych).

Mając na względzie utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego i zgodne z nim

poglądy doktryny oraz siłę argumentów prawnych powoływanych w uzasadnieniach

orzeczeń i piśmiennictwie, Sąd Najwyższy nie dopatrzył się podstaw do odrzucenia

dotychczasowego dorobku judykatury i nauki prawa w omawianej kwestii, a tym

samym podstaw do powzięcia wątpliwości co do zgodności art. 394 1 § 2 k.p.c. z

Konstytucją.

Z przepisu tego wynika niedopuszczalność zażalenia pozwanego na wydane

przez Sąd drugiej instancji postanowienia o kosztach procesu, co uzasadniało jego

odrzucenie, stosownie do art. 3941 w związku z art. 397 § 2 i art. 373 k.p.c.