IV CZ 23/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 23/11

POSTANOWIENIE

Dnia 8 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Beaty P.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej M.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lipca 2011 r.,

zażalenia powódki

na postanowienie o kosztach procesu zawarte w punkcie trzecim wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 października 2010 r.,

zmienia zaskarżone postanowienie w ten sposób, że nie

obciąża powódki kosztami postępowania apelacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

Beaty P. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej /.../ o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli o ustanowieniu na rzecz powódki prawa odrębnej własności

opisanego w pozwie lokalu użytkowego zajmującego cały budynek oraz

określonego udziału w nieruchomości wspólnej i zniósł wzajemnie między stronami

koszty procesu powołując się na art. 102 k.p.c. i stwierdzając, że wprawdzie

powódka przegrała sprawę, jednak zachodzi wypadek szczególny, gdyż sprawa

należała do nietypowych i trudnych, a powódka była subiektywnie przekonana o

słuszności swoich roszczeń, co w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego

uzasadnia zastosowanie art. 102 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 27 października 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powódki, obciążył Skarb Państwa kwotą 13 500 zł nie uiszczonej przez powódkę

opłaty od apelacji i zasądził od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 5 400 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Rozstrzygnięcie o tych

kosztach Sąd Apelacyjny uzasadnił powołaniem się na art. 98 k.p.c. i § 12 ust. 1 pkt

2 w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).

W zażaleniu na powyższe rozstrzygnięcie o obciążeniu powódki kosztami

postępowania apelacyjnego, skarżąca zarzuciła naruszenie art. 102 k.p.c.

przez jego niezastosowanie oraz art. 98 k.p.c. przez jego zastosowanie w sprawie,

w której zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 102

k.p.c. Wskazała, że sprawa miała wyjątkowo kontrowersyjny charakter a oddalenie

powództwa nastąpiło dlatego, że Sądy obu instancji nie podzieliły stanowiska Sądu

Najwyższego

o

dopuszczalności

ustanowienia

odrębnej

własności

lokalu

zajmującego cały budynek, czego powódka nie mogła przewidzieć. Poglądy prawne

w tym przedmiocie były rozbieżne, co spowodowało także podjęcie prac

legislacyjnych

nad

zmianą

regulacji

prawnej.

O

wyjątkowości

problemu

i kontrowersji w jego rozstrzygnięciu świadczy to, że już po wydaniu zaskarżonego

orzeczenia, Sąd Najwyższy w związku z pytaniem prawnym podjął uchwałę

zajmującą stanowisko przeciwne do stanowiska zajętego w poprzednim wyroku.

W tych okolicznościach obciążenie obywatela dochodzącego swoich praw przed

sądem skutkami finansowymi braku racjonalnego i precyzyjnego wskazania przez

ustawodawcę i judykaturę jednolitej wykładni przepisów, jest, zdaniem skarżącej,

co najmniej niesprawiedliwe.

W oparciu o powyższe zarzuty powódka wnosiła o zmianę zaskarżonego

postanowienia

i

nie

obciążenie

jej

kosztami

postępowania

apelacyjnego,

ewentualnie uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy w tym zakresie

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie zażalenia i zasądzenie kosztów

postępowania

zażaleniowego

stwierdzając,

że

rozbieżności

w

doktrynie

i orzecznictwie oraz trudności interpretacyjne przepisów występują w większości

procesów cywilnych i w związku z tym nie można ich uznać za wypadek szczególny

w rozumieniu art. 102 k.p.c., nie zachodzą też inne szczególne okoliczności

uzasadniające zastosowanie tego przepisu., pozwana nie wykazała złej woli, braku

reakcji czy bezczynności ani nie utrudniała realizacji roszczenia powódki i sama

poniosła koszty procesu, które powódka powinna jej zwrócić na zasadach

ogólnych, tym bardziej, że Sąd Apelacyjny zasądził koszty te w najniższej

wysokości, a sytuacja materialna powódki pozwala jej na zapłacenie zasądzonej

z tego tytułu kwoty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 102 k.p.c., stanowiący wyjątek od zasady ponoszenia kosztów

procesu przez stronę przegrywającą sprawę (art. 98 k.p.c.), powinien być

stosowany przez sądy w wypadkach szczególnych, gdy rozstrzygnięcie o kosztach

procesu zgodnie z zasadami art. 98 k.p.c. byłoby wyjątkowo niesprawiedliwe lub

krzywdzące dla strony ze względu na okoliczności podmiotowe lub przedmiotowe

sprawy. Sąd Najwyższy niejednokrotnie wskazywał, że okolicznością taką może

być precedensowy charakter sprawy, występujące w niej istotne wątpliwości co do

wykładni lub stosowania przepisów, niejednolita praktyka różnych organów

i instytucji stosujących prawo, ocenny charakter roszczeń strony, zależny od

uznania sądu i tym podobne okoliczności (porównaj między innymi orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1971 r. I PZ 17/71, OSNCP 1971/12/222,

29 sierpnia 1973 r. I PR 188/73, OSNCP 1974/3/59, z dnia 29 listopada 2010 r.

II PZ 35/10 i z dnia 16 lutego 2011r. II CZ 203/10 niepubl.).

Nie ulega wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie okoliczności takie

wystąpiły, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji stosując do

rozstrzygnięcia o kosztach procesu art. 102 k.p.c., a co bezpodstawnie pominął

Sąd Apelacyjny. Wprawdzie zastosowanie art. 102 k.p.c. jest suwerennym

uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego, do którego oceny należy, czy

w sprawie występuje szczególnie uzasadniony wypadek, w rozumieniu tego

przepisu, jednak ocena taka nie może być dowolna i powinna być przeprowadzona

w każdej sprawie, której okoliczności wskazują, że wypadek taki może zachodzić.

Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy, jak to miało miejsce w rozpoznawanej

sprawie, Sąd pierwszej instancji zastosował powyższy przepis i wskazał na

wyjątkowe okoliczności sprawy, które nie uległy zmianie także w postępowaniu

w drugiej instancji, na co zwrócił uwagę również Sąd odwoławczy, jednak nie

zastosował art. 102 k.p.c. ani nie rozważył możliwości jego zastosowania.

Okolicznością taką był wyjątkowo skomplikowany charakter sprawy wynikający

z niejasności przepisów dotyczących ustanowienia prawa odrębnej własności

spółdzielczego

lokalu

użytkowego

zajmującego

cały

budynek,

niejednolita

wykładnia przepisów dotyczących tej kwestii także w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, różne wypowiedzi doktryny oraz niejednolita praktyka stosowania

tych przepisów prowadząca do podjęcia także prac legislacyjnych zmierzających do

ich nowelizacji. Słusznie wskazuje skarżąca, że dochodząc roszczenia, które jej

przysługuje w oparciu o art. 1714 ust. 1 u.s.m., nie powinna ponosić ujemnych

finansowych konsekwencji nieprawidłowej legislacji i trudności z wykładnią

przepisów stanowiących podstawę roszczenia, tym bardziej, że zarówno w chwili

wnoszenia

pozwu,

jak

i

w

chwili

wnoszenia

apelacji

miała

podstawy

do przekonania, że jej roszczenie jest uzasadnione, skoro Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 16 stycznia 2008 r. IV CSK 402/07 (niepubl.) uznał za dopuszczalne

ustanowienie odrębnej własności lokalu spółdzielczego obejmującego cały

budynek. Dopiero po prawomocnym zakończeniu rozpoznawanej sprawy zapadła

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2010 r. III CZP 85/10

(OSNC 2011/5/57) prezentująca odmienne stanowisko.

Wbrew ocenie strony pozwanej zawartej w odpowiedzi na zażalenie, nie są

to okoliczności typowe dla większości spraw cywilnych i uzasadniają stwierdzenie,

że w sprawie wystąpił wypadek szczególny, w rozumieniu art. 102 k.p.c.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 16 w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. zmienił zaskarżone postanowienie i nie obciążył powódki kosztami

postępowania apelacyjnego.

jz