IV CZ 214/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 214/04

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego w E.

przy uczestnictwie (...) Wyższej Szkoły Humanistycznej w E. w likwidacji

o wpis hipoteki przymusowej w księdze wieczystej Nr (...), po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 lutego 2005 r.,

zażalenia uczestnika postępowania na postanowienie Sądu Okręgowego w E. z dnia 29

października 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 29 X 2004 r. odrzucona została apelacja (...) Wyższej szkoły

Humanistycznej w Likwidacji w E., ponieważ z dołączonego do niej pełnomocnictwa

procesowego wynikało, że udzielił go rektor tej szkoły a nie likwidator. Sąd wyraził

zapatrywanie, że wezwanie do usunięcia braków formalnych apelacji miało charakter

proceduralny i dlatego uczestnik powołujący się na umowę przenosząca uprawnienia

organu założycielskiego szkoły nie może oczekiwać merytorycznej oceny jej ważności.

Stan likwidacji szkoły Sąd ustalił na podstawie wpisu w księdze wieczystej.

W zażaleniu skarżąca domagała się uchylenia tego postanowienia zarzucając

naruszenie przepisów postępowania (art. 67 § 1, art. 130 § 1, art. 328 § 2 , art. 233 § 1,

art. 361, art. 370, art. 373 k.p.c.) oraz art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o

wyższych szkołach zawodowych (Dz. U. Nr 96, poz. 590), art. 1 i 3 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece oraz przepisów rozporządzeń wydanych na podstawie

upoważnienia zawartego w tych ustawach.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Problematyka wieczystoksięgowa wynika z przedmiotu sprawy – postępowania o

wpis zmiany hipoteki przymusowej obciążającej użytkowanie wieczyste uczestnika i jego

nieruchomości budynkowych. W aktach i dokumentach księgi wieczystej nr (...)

prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości w Sądzie Rejonowym w E. znajdują się

m. in. odpisy decyzji Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 28 czerwca 2002 r. oraz

wypisu z rejestru niepaństwowych uczelni zawodowych prowadzonych przez ten organ,

poświadczone przez likwidatora, będące podstawą zamieszczenia w dziale II księgi

wieczystej dopisku „w likwidacji” przy nazwie uczestnika. Mają one charakter

dokumentów prywatnych i - co do zasady - mogłyby stanowić podstawę ustalenia

takiego stanu, tj. „w likwidacji”, uczestnika postępowania (por. wyrok S N z 3

października 2000 r. I CKN 804/98, LEX nr 50890 lub wyrok z 30 czerwca 2004 r. IV CK

474/0 Biul. SN 2004/12/8). Natomiast nieprawidłowe było odwołanie się do treści art. 3

ust. 1 u.k.w.h., ponieważ domniemanie wynikające z tego przepisu odnosi się do stanu

prawnego nieruchomości lub prawa, dla którego prowadzona jest księga a nie statusu

uprawnionego; to uchybienie w zakresie uzasadnienia podstawy prawnej ma jednak

mniejsze znaczenie w stosunku do zarzutów naruszenia art. 373 oraz art. 130 § 1 k.p.c.

Wyższa szkoła zawodowa, którą jest uczestnik postępowania, jest tworzona oraz

działa na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach

zawodowych (Dz. U. Nr 96 poz. 590 ze zm.) i – jako osoba prawna (art. 9) - działa przez

swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie (art. 38

k.c.). W myśl art. 15 ust. 1 szczegółowy ustrój uczelni zawodowej oraz inne sprawy

dotyczące jej funkcjonowania, nie uregulowane w ustawie, określa statut uczelni, a

zgodnie z art. 17 ust. 2, statut niepaństwowej uczelni zawodowej określa m. in. sposób

likwidacji uczelni. Przepisy kodeksu cywilnego oraz ustawy kształtującej ustrój i działanie

uczelni nie określają reprezentacji tej osoby prawnej, dlatego podstawy ocen w tym

zakresie należało poszukiwać w statucie.

Przyjmowana w odniesieniu do osób prawnych teoria organów powoduje, że ich

działanie jest uznawane za działanie samych osób i odwrotnie, działanie osoby

podającej się za organ bezpodstawnie, nie wywołuje zamierzonych skutków a zawarte w

ten sposób umowy lub jednostronne oświadczenie woli są nieważne. Gdyby rektor

uczestnika nie był jego organem w ogóle lub tylko w okresie likwidacji uczelni, nie

doszłoby

do

ustanowienia

pełnomocnika,

apelacja

pochodziłaby

od

osoby

nieuprawnionej i jako niedopuszczalna podlegałaby odrzuceniu bez postępowania

sanacyjnego, bez względu na to, czy osoba niebędąca organem sporządziłaby ją

osobiście, czy przez pełnomocnika . W rozpoznawanej sprawie sytuacja się komplikuje,

ponieważ działanie w imieniu szkoły podjął pełnomocnik. Obowiązek dołączenia

pełnomocnictwa przy pierwszym piśmie wynika wprost z art. 126 § 3 k.p.c. i jego

niedopełnienie uważa się za brak formalny. W związku z tym w orzecznictwie wyrażono

zapatrywanie, iż kontroli, czy pozew został wniesiony przez należycie umocowanego

pełnomocnika procesowego, dokonuje się na podstawie art. 130 § 1 i 2 k.p.c. (uchwała

SN

z 27 listopada 2003 r., III CZP 74/03, Prok. i Pr. 2004/5/40). Oparto je na

założeniu, że warunek formalny w postaci załączenia do pisma pełnomocnictwa może

być spełniony tylko w razie załączenia takiego dokumentu, z którego wynika skuteczne

umocowanie osoby podającej się za pełnomocnika do występowania w imieniu

mocodawcy w danej sprawie. Zapatrywania tego nie można przyjąć w okolicznościach

rozpatrywanej sprawy. Mimo bogactwa semantycznego pojęcia „formy” a więc i

niejednoznaczności, w języku prawnym forma pisma pozostaje w opozycji do jego treści.

Dlatego dokonywana przez przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji a

subsydiarnie w sądzie odwoławczym (art. 370 i 373 k.p.c.) kontrola apelacji pod kątem

warunków formalnych ogranicza się do znamion zewnętrznych, wymienionych w art. 126

i 368 k.p.c. Można wprawdzie w drodze wnioskowania dowodzić, że nieważne

ustanawianie pełnomocnika prowadzi do niedołączenia pełnomocnictwa w rozumieniu

art. 89 § 1 k.p.c. ale jest oczywiste, że wątpliwości, czy oświadczenie woli ustanawiające

pełnomocnika

złożył

mocodawca

oświadczenia)

wykraczają

poza

(także

inne

wymagania

–

np.

dotyczące

formalne

wad

apelacji.

takiego

Dowodem

potwierdzającym wobec sądu istnienie umocowania pełnomocnika do działania w

imieniu strony jest dokument pełnomocnictwa albo jego wierzytelny odpis. Dlatego

należy się zgodzić z poglądem, że przez pojęcie formy pełnomocnictwa procesowego

należy rozumieć wymaganie dotyczące potwierdzenia (ucieleśnienia) oświadczenia woli

mocodawcy (postanowienie S N z 10 lipca 2003 r. III CZP 54/03, Prok. i Pr. 2004/4/33),

że skuteczność oświadczeń woli wywołujących skutki materialnoprawne reguluje to

prawo a nie przepisy postępowania nakazujące m.in. określać w wezwaniu rodzaj braku

formalnego (np. postanowienie S N z 30 lipca 1998 r. III CZ 92/98, niepubl.). Nie był w

stanie zadośćuczynić temu wymaganiu Sąd Okręgowy polecając sądowi pierwszej

instancji ( z uchybieniem powołanego przepisu § 107 ust. 2 Regulaminu wewnętrznego

urzędowania sądów powszechnych – ze względu na odmienne unormowanie ustawowe

– art. 373 zdanie pierwsze k.p.c.) „wezwanie osoby reprezentującej skarżącą Uczelnię

do wykazania uprawnienia do występowania w imieniu /.../ po postawieniu jej w stan

likwidacji”.

Przytoczone

wyżej

stwierdzenia

nie

podważają

kompetencji

sądu

(przewodniczącego) do kontroli skuteczności materialnej składanego pełnomocnictwa,

skoro ustalenie negatywne prowadziłoby również do wady postępowania określanej jako

brak należytego umocowania reprezentanta (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

Ponieważ pismo uczestnika odpowiadającego na wezwanie do uzupełnienia

braków, odwołujące się do umowy „cesji uprawnień założycielskich” na P.(…) spółkę z

o.o. nie wniosło żadnych informacji odnośnie do reprezentacji istniejącej uczelni,

koniecznym było w razie utrzymywania się wątpliwości, zażądanie od uczestnika lub

ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego statutu uczelni i samodzielne

ustalenie, czy apelacja została wniesiona przez osobę uprawnioną, natomiast nie było

podstaw do zastosowania art. 373 k.p.c. Dlatego uznając zażalenie za usprawiedliwione

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39318 § 2 i 3 k.p.c. w związku z art. 39319 k.p.c. i art.

386 § 4 k.p.c. orzekł jak wyżej.