IV CZ 21/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 21/13

POSTANOWIENIE

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości przy ulicy O. 82

w R.

przeciwko E. Spółce z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

zażalenia strony pozwanej

na wyrok Sądu Okręgowego w R.

z dnia 6 listopada 2012 r.,

1) oddala zażalenie,

2) pozostawia

rozstrzygnięcie

zażaleniowego

w

orzeczeniu

w sprawie.

Uzasadnienie.

o

kosztach

postępowania

kończącym

postępowanie

Wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił

powództwo Wspólnoty Mieszkaniowej nieruchomości przy ul. O. 82 w R.,

skierowane przeciwko „E.” sp. z o.o. w W., o zasądzenie kwoty 43 488 zł tytułem

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie w latach 2004 – 2006 z nieruchomości,

stanowiącej bliżej opisaną w pozwie działkę nr 221/6.

Sąd

Rejonowy

stwierdził,

że,

występując

z

żądaniem

zasądzenia

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, powódka powinna

udowodnić fakt korzystania przez pozwaną bez tytułu prawnego ze spornego pasa

gruntu

w

okresie

wynagrodzenia.

objętym

Powódka

żądaniem

nie

pozwu

przedstawiła

oraz

wysokość

należnego

natomiast

żadnych

dowodów

potwierdzających żądanie pozwu, mimo że miała pełnomocnika procesowego

będącego radcą prawnym, który był prawidłowo zawiadamiany o terminach

rozprawy. W tym stanie rzeczy powództwo podlegało oddaleniu. Na skutek apelacji

powódki od tego wyroku, Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 6 listopada 2012 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania. Stwierdził, że przy rozpoznawaniu apelacji powziął

poważne wątpliwości co do legitymacji czynnej powódki i dał im wyraz

w przedstawionym

Sądowi

Najwyższemu

do

rozstrzygnięcia

zagadnieniu

prawnym. W podjętej uchwale z dnia 6 czerwca 2012 r., III CZP 25/12 (OSNC

2012, nr 12, poz. 42), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zarząd wspólnoty mieszkaniowej

może dochodzić od osoby trzeciej wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z części nieruchomości będącej we współużytkowaniu wieczystym właścicieli

lokali. W sprawie zachodziła zatem potrzeba przeprowadzenia postępowania

dowodowego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd pierwszej instancji uchybił warunkom

doręczeń określonym w art. 133 § 1 i 139 § 1 k.p.c. oraz w § 6, 7 i 11 ust. 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 października 2010 r. w sprawie

szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu

cywilnym (Dz. U. Nr 190, poz. 1277 ze zm.). Doręczanie pism przeznaczonych dla

pełnomocnika strony powodowej będącego radcą prawnym powinno nastąpić

w sposób wskazany w przepisach art. 133 § 1, 138 § 1 i 2 oraz 139 k.p.c.

Ze względu na to, że pełnomocnik ten ani w pozwie, ani w dokumencie

pełnomocnictwa nie wskazał swojego adresu, przeznaczone dla niego pisma

sądowe kierowane były przez Sąd pierwszej instancji na adres powodowej

Wspólnoty Mieszkaniowej bez wskazania numeru lokalu. Przesyłki te nie były

doręczane pełnomocnikowi powódki, a jedynie uznane przez Sąd za doręczone.

Postępując w ten sposób Sąd pierwszej instancji uniemożliwił stronie powodowej

odniesienie się do zarzutów pozwanej i zgłoszenie dowodów na poparcie twierdzeń

pozwu.

W sprawie zachodzi natomiast potrzeba ustalenia czy działka nr 221/6

w okresie od 2004 do 2009 r. pozostawała w posiadaniu pozwanej spółki,

a w wypadku pozytywnym czy posiadanie to miało charakter posiadania

samoistnego w dobrej, czy w złej wierze. Zróżnicowane są bowiem przesłanki

odpowiedzialności za korzystanie z cudzej rzeczy przez samoistnego posiadacza

w dobrej wierze (art. 224 § 1 k.c.), samoistnego posiadacza w dobrej wierze

od chwili, w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa

o wydanie rzeczy (art. 224 § 2 k.c.) i wreszcie samoistnego posiadacza w złej

wierze (art. 225 k.c.). Okoliczności tych Sąd pierwszej instancji nie ustalił, wobec

czego zachodzą podstawy do stwierdzenia, że Sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy. Z tych względów Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 4

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

W

złożonym

zażaleniu

pozwana

wniosła

o

zmianę

wyroku

Sądu

Okręgowego przez oddalenie apelacji ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Żaląca zarzuciła Sądowi Okręgowemu

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy, art. 378 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie apelacji z uwagi na

uchybienia polegające na wadliwym doręczaniu korespondencji, i art. 139 § 1 k.p.c.

przez

przyjęcie,

że

doręczanie

korespondencji

stronie

nieskuteczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

powodowej

było

Zgodnie z art. 394 1 § 1 1 k.p.c., zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje

także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Przepis ten został wprowadzony

ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) i ma

zastosowanie do zaskarżania orzeczeń wydanych po dniu 3 maja 2012 r. (art. 9

ust. 6 powołanej ustawy).

Rozważając

charakter

wprowadzonego

zażalenia,

Sąd

Najwyższy

podkreślał, że kontrola dokonywana w ramach tego środka powinna mieć charakter

formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji,

bez

wkraczania

w kompetencje

sądu

in

merito.

Oznacza

to,

że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu

wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość

stwierdzenia przez sąd drugiej instancji nieważności postępowania. Jeżeli

natomiast u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legły przesłanki określone w art.

386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy bada, czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Dokonywana ocena ma

jednak charakter czysto procesowy, co oznacza, że nie może wkraczać

w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację.

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym

służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia; kontrola taka może być

przeprowadzona wyłącznie w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny odmienne

ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym się na skutek

zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. trzeba uznać za niedopuszczalne

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ

136/12, nie publ., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12, nie publ., z dnia

25 października 2012 r., I CZ 143/12, nie publ., z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ

147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12,

nie publ., z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54,

i z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, nie publ.).

Z wywodów tych wynika, że żaląca błędnie pojmuje charakter wniesionego

środka odwoławczego, skoro w zażaleniu domaga się zmiany zaskarżonego

wyroku i oddalenia apelacji. W postępowaniu zażaleniowym prowadzonym na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. Sąd Najwyższy kontroluje jedynie, czy sąd drugiej

instancji

prawidłowo

zakwalifikował

określoną

sytuację

procesową

jako

odpowiadającą przyjętej podstawie orzeczenia kasatoryjnego i w zależności od

wyniku tej kontroli albo oddala zażalenie, albo uchyla zaskarżony wyrok

i przekazuje sprawę sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W niniejszej sprawie nie do końca jasne jest stanowisko Sądu Okręgowego

co do przyczyn uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji. Jako podstawę prawną

zaskarżonego wyroku Sąd ten powołał jedynie art. 386 § 4 k.p.c., natomiast

w uzasadnieniu stwierdził, że Sąd pierwszej instancji, po pierwsze, naruszył

przepisy o doręczaniu pism sądowych, przez co uniemożliwił powódce odniesienie

się do zarzutów pozwanej i zgłoszenie dowodów na poparcie twierdzeń pozwu,

a po drugie, nie rozpoznał istoty sprawy. Konstatacja ta skłania do przyjęcia,

że w ocenie Sądu Okręgowego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym doszło

zarówno do pozbawienia powódki możności obrony swych praw, jak i do

nierozpoznania istoty sprawy. Tak odczytując treść uzasadnienia zaskarżonego

wyroku trzeba w pierwszej kolejności poddać kontroli przesłankę uchylenia wyroku

przewidzianą w art. 386 pkt 2 k.p.c., ponieważ pozbawienie strony możności obrony

swych praw prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że powódka udzieliła pełnomocnictwa

procesowego radcy prawnemu, lecz w pozwie nie wskazała adresu, pod którym

należy dokonywać doręczeń. Wskazanie w pozwie, że stroną jest Wspólnota

Mieszkaniowa Nieruchomości Wspólnej przy ul. O. 82 w R.u, nie jest równoznaczne

ze wskazaniem adresu do doręczeń, gdyż wspólnotę mieszkaniową – jak wynika z

art. 6 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz. U. z

2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm. – dalej: „u.w.l.”) – tworzy ogół właścicieli, których

lokale wchodzą w skład oznaczonej nieruchomości. Wskazany adres był zatem

oznaczeniem miejsca położenia nieruchomości, w obrębie której usytuowane są

lokale.

Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

21 grudnia 2007 r., III CZP 65/07, której nadano moc zasady prawnej (OSNC

2008, nr 7-8, poz. 69), wspólnota mieszkaniowa, działając w ramach przyznanej jej

zdolności prawnej, może nabywać prawa i obowiązki do własnego majątku; jest

jednostką organizacyjną, której ustawa przyznała zdolność prawną (art. 331 k.c.).

W tej sytuacji odpowiednie stosowanie przepisów o osobach prawnych prowadzi

do wniosku, że jeżeli właściciele lokali podjęli uchwałę o wyborze zarządu, organem

wspólnoty jest zarząd. Organem powodowej Wspólnoty zatem był zarząd, który

udzielił pełnomocnictwa radcy prawnemu ( art. 33 1 i art. 38 k.c. w związku z art. 20

u.w.l.).

Jeżeli pozew wnosi wspólnota mieszkaniowa, reprezentowana przez zarząd

(art. 20 u.w.l.), organ ten powinien być w pozwie wskazany w sposób umożliwiający

prawidłowe doręczanie pism sądowych. Jeżeli z kolei wspólnota ustanowiła

pełnomocnika procesowego, powinien on wskazać ponadto adres, pod którym

należy mu dokonywać doręczeń (art. 133 § 3 k.p.c.). W przeciwnym razie pozew

nie czyni zadość warunkom pisma procesowego (art. 187 § 1 w związku z art. 126

§ 2 k.p.c.).

W niniejszej sprawie, pomimo że pozew nie czynił zadość tym wymaganiom,

Sąd pierwszej instancji nadał sprawie dalszy bieg i wysyłał pisma przeznaczone dla

pełnomocnika powódki pod adresem powodowej Wspólnoty Mieszkaniowej, nie

oznaczając numeru lokalu. Było to równoznaczne z wysyłaniem pism sądowych

pod adresem ogółu właścicieli lokali tworzących wspólnotę mieszkaniową, a innymi

słowy, na miejsce położenia nieruchomości, w której zostały wyodrębnione

wchodzące w jej skład lokale. Jest oczywiste, że w takiej sytuacji doręczający nie

mógł zadośćuczynić przewidzianemu w art. 139 § 1 k.p.c. wymaganiu

umieszczenia zawiadomienia i pouczenia w drzwiach mieszkania adresata lub

w oddawczej skrzynce pocztowej, które jest warunkiem skuteczności doręczenia.

Trafnie zatem Sąd Okręgowy uwzględnił podniesiony w apelacji powódki zarzut

wadliwego dokonywania doręczeń, a przez to uniemożliwienia jej odniesienia się do

zarzutów pozwanej i zgłoszenia dowodów na poparcie twierdzeń pozwu. Ponieważ

wadliwe doręczenia dotyczyły zawiadomień o terminach rozprawy, w tym

o rozprawie w dniu 20 października 2011 r., po zamknięciu której nastąpiło

ogłoszenie wyroku, zachodzą podstawy, by przyjąć, że powódka została

pozbawiona możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.,

w związku z czym zachodziła podstawa do wydania orzeczenia kasatoryjnego.

Gdy chodzi natomiast o nierozpoznanie istoty sprawy, o którym mowa w art.

386 § 4 k.p.c., to w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że należy przez

to rozumieć przede wszystkim niezbadanie podstawy merytorycznej dochodzonego

roszczenia. O sytuacji takiej można mówić, jeżeli sąd pierwszej instancji

rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy, jeżeli zaniechał zbadania

materialnej podstawy żądania albo nie rozważył merytorycznych zarzutów

pozwanego ( zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2006 r., V CSK 140/06,

nie publ., z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, nie publ. i z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 299/10, nie publ. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, z dnia

25 października 2012 r., I CZ 139/12, nie publ. i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ

156/12, nie publ.).

Skoro w niniejszej sprawie, w której strona powodowa domagała się

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości, Sąd pierwszej

instancji nie ustalił, czy w okresie objętym żądaniem przedmiotowa nieruchomość

pozostawała w posiadaniu pozwanej, a w wypadku pozytywnym, jaki miało ono

charakter, to – przyjmując punkt widzenia Sądu Okręgowego – trzeba zgodzić się

z oceną, że nie została zbadana materialna podstawa żądania, w związku z czym

doszło do nierozpoznania istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. i zachodziła

podstawa do wydania orzeczenia kasatoryjnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art.

3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw i zgodnie

z art. 108 § 1 zd. pierwsze w związku z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.

pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie.