IV CZ 2/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 2/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi J. S.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

Sądu Okręgowego

z dnia 9 maja 2011 r.,

w sprawie z urzędu

na skutek zawiadomienia Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej

w L.

z udziałem J. S.

o zezwolenie na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez wymaganej zgody,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2012 r.,

zażalenia uczestniczki postępowania

na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 22 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy na skutek zawiadomienia Szpitala Neuropsychiatrycznego w

L., wszczął z urzędu postępowanie o umieszczenie uczestniczki J. S. w szpitalu

psychiatrycznym bez jej zgody. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2011 r. Sąd uznał,

że przyjęcie uczestniczki do Szpitala Neuropsychiatrycznego Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w L. w dniu 24 stycznia 2011 r. bez jej

zgody było zasadne w świetle postanowienia art. 23 ust. 1 ustawy z dnia

19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535

ze zm.). Apelacja uczestniczki od tego postanowienia została oddalona przez Sąd

Okręgowy postanowieniem z dnia 9 maja 2011 r.

W dniu 12 sierpnia 2011 r. uczestniczka złożyła skargę o wznowienie

postępowania w powyższej sprawie. Jako podstawę wskazała art. 401 pkt 2 k.p.c.,

wyjaśniając, że nie była należycie reprezentowana i nie miała możliwości podjęcia

obrony przed sądem z uwagi na przymusową hospitalizację i leczenie lekami

uniemożliwiającymi jej racjonalne działania i myślenie. Złożyła także odpis opinii

sądowo-psychiatrycznej z dnia 1 kwietnia 2009 r. jako dowód, że jest osobą zdrową

psychicznie i zaznaczyła, że skarga oparta jest również na podstawie z art. 403 § 2

k.p.c. Ponadto wskazała, że dotrzymała terminu z art. 407 k.p.c., ponieważ skargę

złożyła niezwłocznie po wyjściu ze szpitala, co miało miejsce 25 lipca 2011 r.

Skarga

uczestniczki

została

odrzucona

przez

Sąd

Okręgowy

postanowieniem z dnia 22 listopada 2011 r. Sąd uznał, że odrzucenie tej skargi

uzasadnia art. 410 § 1 k.p.c., ponieważ przytoczone przez skarżącą podstawy

skargi w rzeczywistości nie istnieją. Wskazał, że art. 401 pkt 2 k.p.c. nie dotyczy

nienależytej reprezentacji spowodowanej brakiem świadomości i nieracjonalnym

działaniem po podaniu leków psychotropowych, lecz odnosi się do sytuacji,

w których w sprawie nie działał powołany do reprezentacji organ osoby prawnej

albo

jednostki

organizacyjnej

nie

posiadającej

osobowości

prawnej

albo występujący w sprawie reprezentant strony nie miał wymaganych przymiotów.

Zdaniem Sądu, skarżąca nie została także pozbawiona możności działania ani

prawa do obrony w warunkach przewidzianych w art. 401 pkt 2 k.p.c., ponieważ

wymaga on, aby pozbawienie możności działania było skutkiem naruszenia

przepisów prawa w wyniku wadliwego działania sądu albo drugiej strony,

a skarżąca nie wskazała, na czym miałoby polegać naruszenie przepisów prawa

przez szpital. Sąd zakwestionował też istnienie podstawy z art. 403 § 2 k.p.c., uznał

bowiem, że przedstawiona przez skarżącą opinia wydana została w celu ustalenia

innych okoliczności niż przesłanki przyjęcia do szpitala psychiatrycznego

(sporządzono ją na potrzeby postępowania dyscyplinarnego), a ponadto nie jest

już aktualna, z uwagi na upływ dwóch lat od dnia jej przygotowania. Zauważył też,

że skarżąca wiedziała o istnieniu tej opinii w toku poprzedniego postępowania

i mogła ją powołać jako dowód.

W zażaleniu na powyższe postanowienie uczestniczka zarzuciła naruszenie

art. 401 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przez

uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki art. 401 pkt 2 k.p.c. mimo, że podczas

rozprawy przebywała w szpitalu psychiatrycznym w stanie uniemożliwiającym

jej podjęcie jakichkolwiek czynności w sprawie, a Sąd pierwszej instancji nie

ustanowił dla niej pełnomocnika z urzędu, przez co pozbawił ją możności działania

w sprawie.

We

wnioskach

skarżąca

domagała

się

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia i przekazania spray Sądowi Okręgowemu celem rozpoznania skargi

o wznowienie postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wnioskować można, że Sąd

Okręgowy nie podważał argumentacji skarżącej, iż przymusowy pobyt w szpitalu

uniemożliwił jej obronę swoich praw, uznał jednak, że nie jest to ustawowa

podstawa wznowienia, ponieważ art. 401 pkt 2 k.p.c. wymaga ponadto,

aby pozbawienie

możności

obrony

było

skutkiem

naruszenia

przepisów.

Takiego naruszenia skarżąca, zdaniem Sądu, nie wykazała. Uczestniczka ma

jednak rację, wskazując na pominięcie przez Sąd Okręgowy przy rozważaniu, czy

wystąpiła podstawa wznowienia z art. 401 pkt 2 k.p.c., prawidłowości postępowania

Sądu w zakresie zadbania o zapewnienie uczestniczce pomocy prawnej. Artykuł 48

ustawy o ochronie zdrowia psychicznego umożliwia sądowi ustanowienie dla

osoby, której bezpośrednio dotyczy postępowanie, adwokata z urzędu nawet bez

złożenia wniosku, jeżeli osoba ta ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest

zdolna do złożenia takiego wniosku, a sąd uzna udział adwokata w sprawie

za potrzebny.

Wprawdzie

ustanowienie

adwokata

nie

jest

obowiązkowe,

lecz pozostawione zostało ocenie sądu orzekającego, ale w orzecznictwie

wykształcił się trafny pogląd, że ocena sądu nie jest całkowicie swobodna.

Jeżeli sąd stwierdzi, że uczestnik postępowania nie może sam bronić swych praw,

ma obowiązek ustanowienia dla niego adwokata z urzędu (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01, Lex 196607, czy

z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 384/09, Lex nr 688057). W sprawie, której

dotyczy wniosek o wznowienie postępowania, uczestniczka nie uzyskała pomocy

prawnej z urzędu, chociaż z ustaleń Sądu Rejonowego, dokonywanych na

podstawie wysłuchania uczestniczki w szpitalu przed wydaniem zarządzenia

tymczasowego, wynikało, że nie jest ona w stanie podejmować racjonalnych

decyzji. Tak ustalony stan psychiczny uprawniał sąd do ustanowienia dla

uczestniczki pomocy prawnej bez jej wniosku, a jednocześnie, w połączeniu

z faktem, że z uwagi na umieszczenie w szpitalu uczestniczka nie mogła nawet

przybyć na rozprawy, uzasadniał pogląd, że należyta ochrona praw uczestniczki

wymagała zapewnienia jej przez sąd takiej pomocy. Nie było więc słuszne

stanowisko Sądu Okręgowego, że nie zachodziła podstawa wznowienia z art. 401

pkt 2 k.p.c. w postaci pozbawienia strony możności obrony jej praw wskutek

naruszenia przepisów prawa, skoro uczestniczka nie była zdolna podjąć obrony,

a sąd nie zastosował należycie art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

W konsekwencji należało uchylić zaskarżone postanowienie na podstawie

art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39816 i art. 13 § 2 k.p.c.