IV CZ 18/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 18/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku wierzyciela Spółki Akcyjnej G. S. + M. AG

siedzibą w D., Niemcy

przeciwko dłużnikom Piotrowi K. i Krzysztofowi T.

o stwierdzenie wykonalności wyroku Sądu Polubownego i nadanie klauzuli

wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2011 r.,

zażalenia Rzecznika Praw Obywatelskich

na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 10 września 2010 r.,

oddala zażalenie.

z

Uzasadnienie

Sąd

Okręgowy

postanowieniem

z

dnia

września

2010

r.

odrzucił skargę kasacyjną wniesioną przez Rzecznika Praw Obywatelskich

w sprawie o stwierdzenie wykonalności wydanego w Polsce wyroku sądu

polubownego - wyroku Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej z

dnia 10 lutego 2006 r., sygn. akt [...] i o nadanie mu klauzuli wykonalności.

Wskazano, że od postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego zażalenie na

postanowienie co do stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądu polubownego

skarga kasacyjna nie przysługuje. Sąd stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie

jest postanowieniem wymienionym w art. 3981 § 1 k.p.c.

W zażaleniu Rzecznik Praw Obywatelskich wnosił o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i nadanie biegu skardze kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga

kasacyjna

jest

nadzwyczajnym

środkiem

zaskarżenia

funkcjonującym w głównej mierze w interesie publicznym. Sąd Najwyższy już

w okresie obowiązywania kasacji, będącej zwyczajnym środkiem odwoławczym,

podkreślał, że podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona

interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu

Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji (zob. postanowienie z dnia 4 lutego

2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147).

Zdaniem żalącego się pojawia się konieczność określenia zakresu kognicji

sądu

drugiej

w sytuacji „gdy

instancji

oceniającego

skarżący

jasno

dopuszczalność

formułuje

wniosek

o

skargi

kasacyjnej,

rozstrzygnięcie

(...)

dopuszczalności skargi – w ramach przesądu kasacyjnego, przytaczając stosowną

ku temu argumentację”. W ocenie Rzecznika, sąd drugiej instancji dokonał

merytorycznej oceny zagadnienia prawnego (art. 398 9 § 1 pkt 1 k.p.c.), do czego

nie był uprawniony. Wskazano, że rozstrzygnięcie przez sąd odwoławczy

zagadnienia prawnego nie zostało uzasadnione jakąkolwiek głębszą analizą

przedstawionego problemu.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących

rozbieżności

w

orzecznictwie

sądów,

zachodzi

nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie

przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek umożliwiających realizację

publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Tylko na tych przesłankach Sąd

Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej

ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą

być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne.

Od celowości przyjęcia skargi do rozpoznania należy odróżnić zagadnienie

jej dopuszczalności. Ocena dopuszczalności dokonywana jest na wcześniejszym

etapie, zarówno przez sąd drugiej instancji, jak również przez Sąd Najwyższy.

Uznanie, że skarga kasacyjna jest niedopuszczalna powoduje jej odrzucenie.

Jedynie skargi dopuszczalne, jak również prawidłowo sporządzone, poddawane są

przesądowi, tj. ocenie wystąpienia przesłanek przewidzianych w art. 3989 k.p.c.

Dokonania przedsądu nie należy z kolei wiązać z merytoryczną oceną środka

zaskarżenia.

Skargi

dopuszczalne,

poddawane

są

oddzielnym

na

jak

również

posiedzeniu,

w

przyjęte

do

rozpoznania,

składzie

trzech

sędziów,

merytorycznej ocenie z perspektywy wskazanych przez skarżącego podstaw

kasacyjnych.

Zgodnie z art. 3986 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu

niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu, skargę niespełniającą

wymagań określonych w art. 3984 § 1 k.p.c., nieopłaconą oraz skargę, której

braków nie usunięto w terminie lub z innych przyczyn niedopuszczalną. Nie ulega

wątpliwości, że sąd drugiej instancji ograniczył się do oceny dopuszczalności skargi

kasacyjnej. Odrzucając skargę, sąd analizował wyłącznie kwestię przysługiwania

tego środka zaskarżenia. Sąd Okręgowy nie dokonywał oceny zagadnienia

prawnego, jak również innych związanych z przesądem przesłanek warunkujących

przyjęcie skargi do rozpoznania.

Wniosek o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego, który

zapoczątkował postępowanie w sprawie, został złożony po dniu 17 października

2005 r., tj. po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy

– Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 178, poz. 1478), toteż toczy się ono

według przepisów części piątej kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu

nadanym tą ustawą.

Wyrok sądu polubownego ma moc prawną na równi z wyrokiem sądu

państwowego

po

stwierdzeniu

jego

wykonalności

przez

sąd

państwowy.

Postanowienie w przedmiocie stwierdzenia wykonalności ma więc istotne

znaczenie, gdyż dzięki niemu wyrok sądu polubownego uzyskuje wszystkie walory

orzeczenia rozstrzygającego spór co do istoty, wydanego w postępowaniu rozpoznawczym. W tej sytuacji ostateczna odmowa wydania postanowienia co do wykonalności wyroku sądu polubownego definitywnie przekreśla możliwość traktowania

tego wyroku na równi z wyrokiem sądu państwowego, a więc unicestwia wynik

dotychczasowego postępowania przed sądem polubownym.

Prawomocne oddalenie skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego

otwiera możliwość ponownego badania okoliczności z art. 1214 § 3 k.p.c. w ramach

postępowania

o

uznanie

lub

o

stwierdzenie

wykonalności

wyroku

sądu

polubownego wydanego w Polsce. Bez wątpienia legitymację do wniesienia skargi

o uchylenie wyroku sądu polubownego ma dłużnik. Możliwości takiej pozbawiony

jest natomiast

wierzyciel. Strona usatysfakcjonowana rozstrzygnięciem może

wszcząć jedynie postępowanie przewidziane w art. 1212 § 2 k.p.c. W sytuacji

wierzyciela, postępowanie w sprawie o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku

jest jedynym przysługującym temu podmiotowi trybem kontroli prawidłowości

i legalności orzeczenia krajowego sądu polubownego. W tym kontekście żalący się

stwierdził

naruszenie

zasady

równości

szans

obu

stron

procesowych.

Zarzucił zamknięcie sądowej drogi ochrony konstytucyjnie gwarantowanych praw

majątkowych wierzyciela przez definitywne pozbawienie go prawnych możliwości

dochodzenia i wyegzekwowania wierzytelności zasądzonej wyrokiem sądu

polubownego. Dzieje się tak na skutek tego, że nie przysługuje mu skarga

o uchylenie wyroku sądu polubownego. Zdaniem żalącego się, pogląd dotyczący

niekasacyjnego charakteru sprawy o uznanie bądź stwierdzenie wykonalności

wyroku sądu polubownego wydanego w Polsce wyrażany jest na tle odmiennego

układu

procesowego,

tj.

wyłącznie

z

perspektywy

dłużnika.

Na

rzecz

niekasacyjności omawianej kategorii spraw przemawia przede wszystkim to,

że dłużnikowi – w przeciwieństwie do wierzyciela - przysługuje skarga o uchylenie

wyroku sądu polubownego, nadającej charakter postępowania w sprawie.

Ponadto żalący się wskazuje na podobieństwo między orzekaniem

w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalności orzeczeń sądu polubownego

wydawanych za granicą i w kraju, co powinno, jego zdaniem, wpływać na przyjęcie

analogicznego zakresu dopuszczalności skargi kasacyjnej. Kodeks

postępowania

cywilnego przewiduje dwie formy nadzoru nad orzeczeniami sądu polubownego obok postępowania o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego jest nią

także skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego. Należy podkreślić, że są to

postępowania niezależne i oparte na samodzielnych podstawach. W judykaturze

przyjmuje się, że sprawę - z punktu widzenia postępowania przed sądem

państwowym - zakończy definitywnie dopiero orzeczenie kończące postępowanie

ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia: 22 stycznia 1997 r., I CKN 48/96 i 22 września 1999 r., I CKN

654/99). Zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje od wydanego

przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie

odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie

w sprawie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko,

że postanowieniami kończącymi postępowanie w sprawie są takie orzeczenia, które

przez uprawomocnienie się trwale zamykają drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do

istoty w danej instancji lub - w innym ujęciu – orzeczenia, które kończą

postępowanie jako całość poddaną pod osąd. Pojęcie ‘'orzeczenie kończące

postępowanie

w

sprawie"

nawiązuje

bowiem

do

kodeksowego

podziału

na postanowienia kończące i niekończące postępowania w sprawie (por. np. art.

394 § 1 k.p.c.). Użyte w wymienionym pojęciu określenie „w sprawie" świadczy

jednocześnie o woli ustawodawcy, aby krąg orzeczeń zaskarżalnych skargą

kasacyjną zacieśnić tylko do orzeczeń kończących postępowanie jako całość

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1996 r., I CKN 7/96,

OSNC 1997, nr 3, poz. 31). Dlatego nie jest uzasadniona wykładnia zmierzająca

do uznania za kończące także tych orzeczeń, które zamykają tylko jakiś fragment

sprawy, jej boczny nurt, rozstrzygają kwestię wpadkową lub też finalizują

postępowanie pomocnicze albo czynności przygotowawcze (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 1997 r., I CKN 48/96, OSNC 1997, nr 8, 107,

uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2000 r., III CZP 31/00

OSNC 2000, nr 2, poz. 22).

Zarówno w doktrynie, jak w wypowiedziach judykatury trafnie zwraca się

uwagę na odmienność charakteru i zakresu kognicji sądu orzekającego o uznaniu

lub stwierdzeniu wykonalności, w zależności od miejsca wydania wyroku.

Przeprowadzana przez sąd powszechny kontrola wydanego w Polsce wyroku sądu

polubownego ogranicza się do oceny, czy dany spór mógł być poddany pod

rozstrzygnięcie sądu polubownego oraz czy uznanie lub wykonanie wyroku sądu

polubownego byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego

Rzeczpospolitej Polskiej (klauzula porządku publicznego). Postępowanie to ma

charakter pomocniczy, zaś jego funkcja ogranicza się do zapewnienia skuteczności

wyniku postępowania. Inny charakter ma orzekanie w przedmiocie uznania lub

stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą.

Oceniane przesłanki zbliżone są do podstaw skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego uwzględnianymi na zarzut skarżącego. Nawiązują także do sytuacji

wyroku sądu polubownego w państwie jego pochodzenia. Zgodzić się zatem należy

z twierdzeniem, że postanowienie w przedmiocie uznania lub stwierdzenia

wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą - w przeciwieństwie

do postanowienia w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalności krajowego

wyroku sądu polubownego - stanowi odpowiednik wydawanych w postępowaniu

rozpoznawczym orzeczeń co do istoty sprawy.

Na

gruncie

poprzedniego

stanu

prawnego

zagadnienie

zakresu

dopuszczalności skargi kasacyjnej od orzeczeń w przedmiocie postępowania

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego nie było wprost

przesądzone i nastręczało wątpliwości. Zob. postanowienia SN z dnia 22 września

1999 r., I CKN 654/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 61, z dnia 13 października 2004 r.,

I CZ 102/04, LexPolonica nr 2438725, z dnia 4 lipca 2008 r., I CZ 139/07, OSNCZD 2009, nr 1, poz. 18. Należy jednak podkreślić, że ustawodawca, nadając

obecną treść

art. 1215 § 3 k.p.c., jednoznacznie przesądził kwestię zakresu

dopuszczalności skargi kasacyjnej od orzeczeń w przedmiocie postępowania

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego. Zgodnie z art.

1215 § 3 k.p.c. od postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie uznania albo

stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub

ugody zawartej przed sądem polubownym za granicą przysługuje skarga

kasacyjna. Rozumując a contrario Sąd Odwoławczy trafnie uznał zatem, że de lege

ferenda

niedopuszczalna

jest

skarga

kasacyjna

w

przedmiocie

uznania

lub stwierdzenia wykonalności orzeczenia krajowego sądu polubownego.

Wprawdzie żalący się nie formułuje tego wprost, ale z jego wywodów wynika,

że upatruje możliwość zaskarżenia takiego orzeczenia sądu drugiej instancji przez

zastosowanie analogii do regulacji zawartej w art. 1215 § 3 k.p.c. Sugestia ta idzie

jednak

za

daleko.

Stanowi

bowiem

propozycję

zastosowania

wykładni

prawotwórczej, w pewnym sensie zastępującej ustawodawcę, który stosunkowo

niedawno nowelizował tę partie przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Dlatego nie można jej podzielić. Zawarte w zażaleniu uwagi i zastrzeżenia mogą

mieć więc jedynie walor postulatów de lege ferenda.

Z przedstawionych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 398 14

k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).