IV CZ 173/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 173/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M.G.

przeciwko P.G. i E. G.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lutego 2013 r.,

zażalenia pozwanych

na wyrok Sądu Okręgowego w E.

z dnia 17 października 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok;

2) pozostawia

rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania

zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie

w sprawie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 17 października 2012 r., wydanym po rozpoznaniu apelacji

pozwanych od wyroku Sądu Rejonowego w O. z 20 czerwca 2012 r. w sprawie z

powództwa M. G. przeciwko P. G. i E. G. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia

woli, Sąd Okręgowy w E. uchylił wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania apelacyjnego.

W zażaleniu na wyrok z 17 października 2012 r. pozwani zarzucili, że zostało

ono wydane z naruszeniem: - art. 386 § 4 k.p.c. poprzez niezasadne uchylenie

wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z powodu

nierozpatrzenia istoty sprawy, podczas gdy istota sprawy została rozpoznana; - art.

351 § 1 k.p.c. poprzez uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy wyrok mógł być jedynie uzupełniony

w przepisanym terminie na wniosek zainteresowanej strony; - art. 384 k.p.c. przez

uchylenie wyroku Sądu I instancji na niekorzyść apelujących, a zatem wbrew

zasadzie zakazującej reformationis in peius.

Pozwani wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu obowiązującym od 3 maja

2012 r., a nadanym ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd

drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu projektu tej nowelizacji wskazano, że kompetencja do

uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania jest nadużywana przez sądy drugiej instancji i to także obecnie, gdy

obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga instancja jest

instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno nastąpić

ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego spór pomiędzy

stronami. Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania w postępowaniu

apelacyjnym znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu

sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55),

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek

apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia

prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. uchylenie wyroku (postanowienia co do

istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) połączone z przekazaniem sprawy

do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić w razie

stwierdzenia

nieważności

postępowania

przed

sądem

pierwszej

instancji

i zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, nierozpoznania

istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie na

orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało

ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego

rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy, tego, co w świetle

zgłoszonego

żądania

i

jego

podstawy

postępowania, lecz jedynie ocenia, czy

faktycznej

stanowiło

przedmiot

stwierdzone przez sąd odwoławczy

okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają

wydanie wyroku kasatoryjnego, zamiast - co powinno być regułą - wyroku

reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art. 3941 § 11 k.p.c.,

przy całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem ocenie

prawidłowości

czynności

procesowych

sądu

podjętych

w

celu

wydania

rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd

poglądu na temat wykładni prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.

Kontrola Sądu Najwyższego o tak określonych granicach nie zmierza

do oceny zasadności żądania pozwu (wniosku) ani także apelacji i nie polega na

merytorycznym badaniu stanowiska prawnego sądu drugiej instancji.

Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy, a na tę przesłankę wskazał Sąd Okręgowy w zaskarżonym

wyroku, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest zbadanie,

czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego merytoryczne

stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej

instancji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do

nierozpoznania

istoty

sprawy

dochodzi

wówczas,

gdy

rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

gdy zaniechał

on

zbadania

materialnej

podstawy

żądania

albo

merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315;

postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego

1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2,

poz. 2). Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji dojdzie

w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na przyjęcie braku

legitymacji procesowej po którejś ze stron albo przyjęcie, że dochodzone

roszczenie wygasło lub uległo przedawnieniu, gdy tej oceny sąd drugiej instancji nie

podzieli (por. wyroki Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97,

OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na

podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania

wyjaśniającego. Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu prawnego sądu

pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego roszczenia także nie

oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12, poz. 483).

2. Powódka w niniejszej sprawie wystąpiła z żądaniem zobowiązania

pozwanego, by przeniósł na nią udział wynoszący ½ we własności nieruchomości,

którą wcześniej darowała mu wraz z mężem z majątku wspólnego. U podstaw

żądania leżało twierdzenie, że odwołała darowiznę wobec rażącej niewdzięczności

pozwanego. Żądanie pozwu zostało uwzględnione przez Sąd Rejonowy wyrokiem

zaocznym. W sprzeciwie od tego wyroku pozwany poinformował Sąd, że na

podstawie umowy, którą zawarł z żoną, nieruchomość będąca przedmiotem

żądania pozwu weszła w skład jego majątku wspólnego z E. G. Po zapoznaniu się

z tym oświadczeniem, bez wniosku powódki, Sąd Rejonowy wydał postanowienie o

wezwaniu do udziału w sprawie E. G., jako współpozwanej. Od tej pory

postępowanie toczyło się z udziałem P. G. i E. G., a zakończyło się wyrokiem z 20

czerwca 2012 r., którym Sąd Rejonowy utrzymał w mocy wyrok zaoczny z 2

czerwca 2011 r. (pkt I), uchylił wyrok zaoczny w pkt II (pkt II), zasądził od obu

pozwanych solidarnie na rzecz powódki 617 zł tytułem kosztów procesu (pkt III) i

nakazał ściągnąć od nich brakujące opłaty na rzecz Skarbu Państwa (pkt IV).

Apelację od tego wyroku wnieśli oboje pozwani. Powódka nie wnioskowała o

uzupełnienie wyroku ani też nie wniosła od niego apelacji.

Sąd Okręgowy rozpoznał merytorycznie apelację obojga pozwanych,

co oznacza, że mimo dostrzeżonego braku rozstrzygnięcia co do istoty sprawy

wskazującego nie tylko na obowiązek pozwanego P. G. złożenia określonego

oświadczenia woli, ale także na powinne zachowanie E. G., w postępowaniu

drugoinstancyjnym uważał ją za stronę uprawnioną do wniesienia środka

zaskarżenia, a postępowanie zainicjowane co do niej przez wezwanie do udziału w

sprawie

-

za

zakończone

orzeczeniem

pierwszoinstancyjnym.

Z motywów

zaskarżonego wyroku wynika zarazem, że Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia

faktyczne Sądu Rejonowego zakwalifikowane przez ten Sąd jako dostateczne dla

uznania,

że

pozwany był rażąco

niewdzięczny w stosunku

do

powódki.

Jednocześnie Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że chociaż przesłanka rażącej

niewdzięczności jest doniosła tylko w stosunku do obdarowanego, to jeżeli na

skutek

rozszerzenia

wspólności

przedmiot

darowizny

wszedł

do

majątku

wspólnego, to do zwrotu tego przedmiotu, wobec odwołania darowizny z powodu

rażącej niewdzięczności obdarowanego obowiązaniu są oboje małżonkowie

(art. 898 § 1 i 2 w zw. z art. 407 k.c.). W konsekwencji powyższego legitymowani

biernie w sprawie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli są w takim

przypadku obje małżonkowie, a współuczestnictwo pomiędzy nimi ma charakter

konieczny i jednolity. Oznacza to, że wyrok musi dotyczyć niepodzielnie wszystkich

pozwanych, a jego brzmienie ma być wobec nich jednorodne. Rozstrzygnięcie

odnoszące się do wszystkich pozwanych powinno być wydane w tym samym

czasie, a jego ewentualna rozbieżność wobec współuczestników jednolitych

stanowi wewnętrzną sprzeczność wyroku i nie byłaby możliwa do pogodzenia

z istotą stosunku prawnego.

Powyższe wywody Sądu Okręgowego wskazują na to, że w jego ocenie

materiał dowodowy zebrany w sprawie jest kompletny. Sąd Okręgowy nie ujawnił

też jakichkolwiek wątpliwości co do wykładni prawa mającego zastosowanie

w sprawie, a ostatecznie także co do treści rozstrzygnięcia, jakie w tej sprawie

powinno zapaść. Przyczyny uchylenia zaskarżonego wyroku nie świadczą o tym,

żeby Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, a co najwyżej o tym, że Sąd

Rejonowy nie rozstrzygnął o żądaniu skierowanym przeciwko pozwanej, chociaż

oświadczenie woli, do złożenia którego zobowiązał pozwanego dotyczy także jej

majątku albo o tym, że w konsekwencji tego braku wydane rozstrzygnięcie jest

merytorycznie błędne.

W tym kontekście trzeba zająć stanowisko wobec zgłoszonego w zażaleniu

zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 384 k.p.c. przez uchylenie wyroku

Sądu I instancji na niekorzyść apelujących, a zatem wbrew zasadzie zakazującej

reformationis in peius. Co do zasady, do naruszenia tego przepisu dochodzi

przez wydanie w postępowaniu drugoinstancyjnym orzeczenia reformatoryjnego

kształtującego sytuację prawną osoby, która wniosła środek zaskarżenia w sposób

mniej korzystny niż uczynił to sąd pierwszej instancji w zaskarżonym przez nią

orzeczeniu. Prawidłowo wydane orzeczenie kasatoryjne nie może naruszać zakazu

reformationis in peius, bo albo zmierza do usunięcia wad w postępowaniu

prowadzących do jego nieważności, albo prawidłowo identyfikuje przedmiot

postępowania, istotę sporu i okoliczności faktyczne, które wymagają wyjaśnienia

przez sąd pierwszej instancji, lecz nie przesądza o treści orzeczenia, jakie ten sąd

ma wydać. Orzeczenie kasatoryjne wydane sprzecznie z art. 386 § 4 k.p.c.,

w warunkach, gdy sąd drugiej instancji - akceptując podstawę faktyczną

rozstrzygnięcia i określony sposób wykładni prawa materialnego mającego

zastosowanie w sprawie – uchyla zaskarżony wyrok wskazując sądowi pierwszej

instancji, jak ten ma orzec w sprawie może prowadzić do naruszenia zakazu

reformationis in peius. Jest tak wtedy, gdy rozstrzygnięcie wskazane przez sąd

drugiej instancji jako jedynie prawidłowe w świetle ustalonych w sprawie faktów

i mającego w niej zastosowanie prawa materialnego byłoby dla apelującego mniej

korzystne niż orzeczenie, od którego wniósł środek zaskarżenia.

Artykułu 351 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy orzekający w niniejszej sprawie nie

naruszył, bo tego przepisu nie zastosował ani też - wobec braku wniosku

uprawnionego podmiotu – nie mógł zastosować.

Zważywszy na powyższe, na podstawie art. 398 15 § 1 zdanie pierwsze w zw.

z art. 3941 § 3 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.

jw