IV CZ 156/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 156/12

POSTANOWIENIE

Dnia 9 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. Ł.

przeciwko Spółdzielni Mleczarskiej "M."

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2012 r.,

zażalenia strony pozwanej

na wyrok Sądu Okręgowego w O.

z dnia 12 lipca 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok;

2) pozostawia Sądowi Okręgowemu w O.

kosztach postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

rozstrzygnięcie o

Wyrokiem z 12 lipca 2012 r. w sprawie z powództwa K. Ł. przeciwko

Spółdzielni Mleczarskiej „M.” Sąd Okręgowy w O. uchylił w całości zaskarżony

apelacją powódki wyrok Sądu Rejonowego w B. i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję

odwoławczą.

W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd Rejonowy nie odniósł się

w całości do tego, co było przedmiotem sporu oraz zaniechał zbadania materialnej

podstawy żądania i merytorycznych zarzutów stron, bezpodstawnie przyjmując,

że pozwana nie ma legitymacji biernej w sporze, co stanowiło o nierozpoznaniu

istoty sprawy, to jest żądania zasądzenia na rzecz powódki wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z jej nieruchomości. Podstawą rozstrzygnięcia był art.

386 § 4 k.p.c.

W zażaleniu na wyrok Sądu Okręgowego z 12 lipca 2012 r. pozwana

zarzuciła, że zapadł on z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c., gdyż Sąd drugiej instancji

powinien rozpoznać sprawę merytorycznie, na podstawie dostępnego mu materiału

dowodowego.

Pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu nadanym ustawą

z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem

3 maja 2012 r. – zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu projektu nowelizacji wskazano, że instytucja uchylenia

wyroku sądu pierwszej instancji wraz z przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania jest w praktyce nadużywana, choć obecny model postępowania

cywilnego zakłada, że druga instancja stanowi instancję merytoryczną, w której

sprawa powinna być rozpoznana ex novo, a postępowanie zakończone przez

wydanie rozstrzygnięcia kończącego spór pomiędzy stronami. Takie podejście do

zakresu

rozpoznania

i

orzekania

w

postępowaniu

apelacyjnym

znajduje

potwierdzenie także w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu sędziów

z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest

związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

materialnego,

wiążą

go

natomiast

zarzuty

dotyczące

naruszenia

prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy

zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów

strony,

bezpodstawnie

przyjmując,

że

istnieje

przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315;

postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego

1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635.; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2,

poz. 2). Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji dojdzie

w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na przyjęcie braku

legitymacji procesowej po którejś ze stron albo z uwagi na wygaśnięcie lub

przedawnienie roszczenia, jeżeli sąd pierwszej instancji sformułuje takie wnioski na

podstawie samych tylko twierdzeń stron, czy po przeprowadzeniu ograniczonego

postępowania dowodowego, a sąd drugiej instancji oceny tej nie podzieli

(por. wyroki Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999,

nr 1, poz. 22; z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym

jest zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego

merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu

pierwszej instancji. Poza zakresem kontroli w postępowaniu zażaleniowym

pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska prawnego sądu odwoławczego co do

meritum.

2. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się

na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania

wyjaśniającego.

W niniejszej sprawie powódka wniosła o zasądzenie od pozwanej kwoty

65.340 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie w okresie od

1 czerwca 2001 r. do 9 maja 2011 r. z jej nieruchomości w związku z usytuowaniem

na niej urządzenia do pomiaru lustra wody w jeziorze. Żądania powódki nie

zmierzały do nakazania pozwanej, by usunęła urządzenie z nieruchomości, czy też

– gdyby urządzenie na nieruchomości miało pozostać – do wyrównania szkody

wynikającej z obniżenia jej wartości w związku z zabudowaniem urządzeniem

wbrew woli właścicieli. Sąd pierwszej instancji prawidłowo, zgodnie z intencjami

powódki, zidentyfikował charakter dochodzonego roszczenia. Nie ma zatem

wątpliwości, że rozstrzygnięcie tego Sądu odnosiło się do tego roszczenia, którego

dochodziła powódka.

W pozwie powódka zgłosiła wnioski dowodowe w celu wykazania,

że to pozwana postawiła na jej nieruchomości urządzenie, które eksploatuje, ale

także mające potwierdzić zasadność wyliczenia wysokości wynagrodzenia za

korzystanie z jej nieruchomości w takim zakresie.

Zakres okoliczności spornych w sprawie, wymagających udowodnienia

zgodnie z regułami rozkładu ciężaru dowodów ustalonymi w art. 6.k.c., powinien

być przez Sądy obu instancji wyznaczony na podstawie stanowisk zajętych przez

obie strony, adekwatnie do ich twierdzeń i zarzutów, które przeciwstawiły

stanowisku przeciwnika.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zaprzeczyła, żeby to ona

postawiła i eksploatowała urządzenie na nieruchomości powódki i zakwestionowała

też sposób wyliczenia wysokości dochodzonego roszczenia. Nie przeczyła jednak

temu, że na nieruchomości powódki posadowione jest urządzenie do pomiaru lustra

wody, wskazała też na własne wyliczenia powierzchni gruntu zajmowanej przez to

urządzenie.

Sąd Rejonowy przeprowadził niektóre z dowodów zaoferowanych przez

powódkę. O oddaleniu powództwa przez ten Sąd zadecydowało przyjęcie,

że przeprowadzone dowody w dostateczny sposób nie potwierdzają ani legitymacji

biernej pozwanego, ani wysokości dochodzonego roszczenia.

W apelacji od wyroku Sądu Rejonowego powódka zarzuciła, że zapadł on

z naruszeniem licznych przepisów prawa procesowego oraz z naruszeniem prawa

materialnego.

Powódka zgłosiła w apelacji dalsze wnioski dowodowe, zarówno takie, które

potwierdzały, że pozwana jest legitymowana biernie w sprawie, jak i takie, które

pozwoliłoby zweryfikować wysokość dochodzonego przez nią roszczenia. Powołała

się przy tym na okoliczności, które w świetle art. 381 k.p.c. powinny spowodować,

że Sąd drugiej instancji nie pominie zaoferowanych przez nią dowodów, lecz po ich

przeprowadzeniu uzna roszczenie za wykazane.

Adresatem wniosków dowodowych zgłoszonych w apelacji z powołaniem się

na art. 381 k.p.c. był Sąd drugiej instancji i ten Sąd – przeprowadziwszy dowody

z dokumentów

zaoferowanych

przez

powódkę

oraz

wywiad

w

Urzędzie

Wojewódzkim – uznał, że pozwana niewątpliwie ma legitymację bierną w sprawie.

W apelacji powódka zakwestionowała pogląd Sądu Rejonowego, jakoby

dokument wykazujący wysokość stawek za używanie nieruchomości należących do

gminy nie mógł być wykorzystany dla zweryfikowania żądanej przez nią stawki

wynagrodzenia za korzystanie z jej gruntu. Do tego zarzutu odnieść musi się Sąd

Okręgowy w postępowaniu apelacyjnym. Sąd drugiej instancji powinien rozważyć

także wnioski dowodowe zgłoszone przez powódkę stosownie do art. 381 k.p.c. dla

wykazania wysokości dochodzonego przez nią roszczenia z powołaniem się na to,

że w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskowała ona

o ustanowienie

pełnomocnika

z

urzędu,

który

by

pomógł

jej

właściwie

przeprowadzić proces. Wniosek został przez Sąd Rejonowy oddalony. Sąd

Rejonowy nie udzielił też powódce żadnych pouczeń o spoczywających na niej

obowiązkach procesowych, ale ostatecznie o wyniku postępowania zadecydowała

ocena, iż powódka nie zaoferowała takich dowodów, jakich oczekiwał Sąd

Rejonowy dla należytego wykazania wysokość roszczenia.

Rozważenie licznych zarzucanych Sądowi Rejonowemu uchybień w zakresie

przebiegu

i

wyników

postępowania

dowodowego

oraz

ewentualne

ich

skorygowanie, pozwoli Sądowi Okręgowemu na rozstrzygnięcie o roszczeniu

dochodzonym przez powódkę. Niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych

dla rozstrzygnięcia sprawy nie jest bowiem równoznaczne z nierozpoznaniem jej

istoty (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP

2000, nr 12, poz. 483). Sąd drugiej instancji władny jest we własnym zakresie

uzupełnić postępowanie dowodowe, a granice aktywności dowodowej tego Sądu

wyznacza art. 386 § 4 k.p.c. Przepis ten jest podstawą dla uchylenia wyroku sądu

pierwszej instancji i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania,

jeśli postępowanie dowodowe w sprawie miałoby być przeprowadzone w całości.

Taki przypadek w niniejszej sprawie nie występuje.

Skoro konstrukcja apelacji jako środka zaskarżenia, a w efekcie także

postępowania apelacyjnego prowadzącego do jej rozpoznania, zakłada, że sąd

drugiej instancji ma obowiązek z urzędu raz jeszcze dokonać subsumpcji

ustalonego stanu faktycznego pod mające zastosowanie w sprawie przepisy prawa

materialnego, to niedostateczne – zdaniem sądu drugiej instancji – rozważenie

prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie przez sąd pierwszej

instancji oczywiście nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy.

Skoro trafne okazały się zarzuty zażalenia, to – na podstawie art. 39415 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. w zw. z 3941 § 3 i art. 108 § 2 oraz art. 39821 k.p.c. - Sąd

Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, pozostawiając Sądowi drugiej instancji

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.

jw