IV CZ 142/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 142/12

POSTANOWIENIE

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa J. J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w G.,

Zakładowi Karnemu w B. i Zakładowi Karnemu w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 grudnia 2012 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie o kosztach procesu zawarte w punkcie drugim wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 marca 2012 r.,

1) oddala zażalenie;

2) zasądza od J. J. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 600 zł (sześćset

złotych)

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania

zażaleniowego;

3) przyznaje radcy prawnemu M. H. od Skarbu Państwa Sądu Apelacyjnego kwotę 900 zł (dziewięćset złotych)

powiększoną o należny podatek od towarów i usług

tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej

powodowi

z urzędu

w postępowaniu

zażaleniowym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo J. J.

przeciwko Skarbowi Państwa- Aresztowi Śledczemu w G., Zakładowi Karnemu w B.

i Zakładowi Karnemu w C. o zasądzenie kwoty 950 000 zł z ustawowymi odsetkami

tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych i pogorszenie stanu

zdrowia w wyniku złośliwego i uporczywego naruszania wobec powoda przez

funkcjonariuszy służby więziennej wskazanych w pozwie przepisów kodeksu

karnego wykonawczego. Oddalone także zostało roszczenie o zasądzenie na rzecz

powoda renty po 3 000 zł miesięcznie. Wyrokiem tym Sąd Okręgowy zasądził od

powoda na rzecz strony pozwanej zwrot części kosztów procesu w wysokości 500

zł uznając, że w pozostałym zakresie zachodzą podstawy z art. 102 k.p.c. do

nieobciążania go tymi kosztami, gdyż powód obecnie odbywa karę pozbawienia

wolności i nie posiada samodzielnych źródeł utrzymania.

Wyrokiem z dnia 13 marca 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

od powyższego wyroku i zasądził od niego na rzecz strony pozwanej kwotę 5 400 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji odnosząc się do apelacyjnego zarzutu naruszenia art.

102 k.p.c., przez nie odstąpienie w całości od obciążenia powoda kosztami procesu

stwierdził, że nie było ku temu podstaw, gdyż w sprawie nie wystąpił szczególnie

uzasadniony wypadek, w rozumieniu tego przepisu. Uznał, że nie jest takim

wypadkiem fakt zwolnienia powoda od kosztów sądowych, bowiem zgodnie z art.

108 u.k.s.c., nie ma to wpływu na jego obowiązek zwrotu kosztów procesu stronie

przeciwnej. Nie jest też takim wypadkiem sama okoliczność, że powód przebywa

w zakładzie karnym, gdyż należy wziąć pod uwagę także to z jakimi roszczeniami

wystąpił, na ile prawidłowo przygotował wszczynaną sprawę, jaki zgromadził

materiał dowodowy oraz na ile, w okolicznościach sprawy, mógł posiadać

subiektywne przekonanie o słuszności swoich żądań. W sytuacji, gdy powód

występuje z licznymi procesami przeciwko Skarbowi Państwa bez uprzedniego

wnikliwego ich przygotowania, nie ma, zdaniem Sądu Apelacyjnego, podstaw

by nie ponosił konsekwencji procesowych swoich decyzji, także w zakresie

obowiązku zwrotu kosztów procesu stronie przeciwnej wygrywającej sprawę. Z tych

względów Sąd drugiej instancji uznał, że w okolicznościach sprawy nie ma

podstaw do zastosowania art. 102 k.p.c. i uznał za nieuzasadniony zarówno

apelacyjny zarzut naruszenia tego przepisu, jak i nie zastosował go do kosztów

postępowania apelacyjnego, zasądzając należność z tego tytułu od powoda na

rzecz strony pozwanej na podstawie art. 98 i art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c.

W zażaleniu na postanowienie o kosztach postępowania apelacyjnego

zawarte we wskazanym wyżej wyroku Sądu Apelacyjnego powód, zarzucając

naruszenie art. 102 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo że szczególna

sytuacja majątkowa i osobista powoda oraz jego usprawiedliwione przekonanie

o słuszności roszczeń zgłoszonych w sprawie oraz brak możliwości prawidłowego

przygotowania sprawy przed jej wytoczeniem, uzasadniały zastosowanie tego

przepisu – wnosił o zmianę zaskarżonego orzeczenia i nie obciążenie go kosztami

postępowania apelacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, przepis art. 102 k.p.c. jest

przepisem szczególnym w stosunku do art. 98 k.p.c., zawierającym wyjątek od

zasady

odpowiedzialności

za

koszty

postępowania

sądowego

strony

przegrywającej sprawę. Ponieważ ustawodawca nie wskazał, nawet przykładowo,

jakie okoliczności należy uznać za szczególnie uzasadnione w rozumieniu tego

przepisu, ocena w tym przedmiocie pozostawiona została uznaniu sądu, który

jednak, ze względu na wyjątkowy charakter przepisu, musi wykładać go ściśle

i stosować jedynie w rzeczywiście „szczególnie uzasadnionych wypadkach”.

Powinien przy tym uwzględnić całokształt okoliczności sprawy, w tym stan

majątkowy stron, ich sytuację życiową, sposób prowadzenia i przygotowania

procesu,

charakter sprawy,

uzasadnione,

subiektywne

przekonanie

strony

o zasadności jej roszczeń i tym podobne okoliczności. Sposób skorzystania przez

sąd

orzekający

z

art.

k.p.c.

jest

jego

suwerennym

uprawnieniem

jurysdykcyjnym i tylko do jego oceny należy, czy wystąpił szczególnie uzasadniony

wypadek, w rozumieniu tego przepisu. Ocena ta ma charakter dyskrecjonalny,

oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną

okoliczności rozpoznawanej sprawy, w związku z czym, w zasadzie, nie podlega

kontroli instancyjnej i może być podważona przez sąd wyższej instancji tylko wtedy,

gdy jest rażąco niesprawiedliwa (porównaj między innymi orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 23 maja 2012 r. III CZ 25/12, z dnia 27 kwietnia 2012 r. V CZ

2/12, z dnia 20 kwietnia 2012 r. III CZ 17/12 i z dnia 15 marca 2012 r. I CZ 10/12,

niepubl.).

Sąd drugiej instancji szczegółowo uzasadnił w zaskarżonym postanowieniu,

dlaczego uznał, że w sprawie nie występuje szczególnie uzasadniony wypadek,

w rozumieniu art. 102 k.p.c. Rozważył przy tym wszystkie wskazane wyżej

okoliczności istotne z punktu widzenia tej oceny, nie naruszając zasad logicznego

rozumowania ani współżycia społecznego.

Okoliczność, że powód przebywa w zakładzie karnym i obecnie nie posiada

dochodów, nie jest wystarczającą podstawą do zastosowania powyższego przepisu

choćby z tego tylko powodu, że nie jest wykluczona zmiana tej sytuacji i uzyskanie

przez powoda środków umożliwiających zapłacenie stronie przeciwnej należnych

jej kosztów procesu.

Podobnie subiektywne przekonanie powoda o słuszności zgłoszonego

roszczenia nie uzasadnia zastosowania art. 102 k.p.c. do kosztów postępowania

apelacyjnego, gdyż powód zdecydował się na wniesienie apelacji po zapoznaniu

się z obszernym, szczegółowym i wyczerpującym uzasadnieniu wyroku Sądu

pierwszej instancji, z którego wynikała oczywista bezzasadność zgłoszonych

roszczeń. Mógł zatem i powinien liczyć się z realną możliwością oddalenia apelacji

i w konsekwencji powstania po jego stronie obowiązku zwrotu kosztów procesu

stronie przeciwnej, która zmuszona była je ponieść. Należy też wskazać, że powód

występujący z licznymi procesami przeciwko temu samemu pozwanemu,

wynikającymi z podobnych okoliczności faktycznych i mających podobne podstawy

prawne, ma niewątpliwie wystarczającą orientację, na podstawie uzasadnień

wydanych w tych sprawach orzeczeń sądowych, co do okoliczności, które powinien

wykazać w takich sprawach i przyczyn oddalania jego roszczeń. Nie ma zatem

podstaw do oceny, że nie mógł właściwie przygotować procesu oraz że miał

uzasadnione podstawy do oczekiwania skuteczności jego apelacji.

Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw.

z art. 3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie uznając, że Sąd Apelacyjny odmawiając

zastosowania w postępowaniu apelacyjnym art. 102 k.p.c. nie naruszył tego

przepisu, gdyż rozważył wszystkie istotne dla jego zastosowania okoliczności

sprawy i jego ocena w tym przedmiocie nie narusza zasad współżycia społecznego

ani zasad sprawiedliwości.

W świetle wskazanych wyżej okoliczności nie ma także podstaw do

zastosowania art. 102 k.p.c. w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem

Najwyższym, dlatego na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1, art. 397 § 2 i art.

39821 k.p.c. zasądzono od powoda na rzecz strony pozwanej zwrot kosztów tego

postępowania.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu

w postępowaniu zażaleniowym orzeczono na wniosek jego pełnomocnika na

podstawie § 15 i 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).