IV CZ 117/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 117/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Centrali Zaopatrzenia Medycznego "Z." Spółki z o.o.

przeciwko J. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2012 r.,

zażalenia pozwanego

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 19 lipca 2010 r. uchylił wyrok Sądu

Okręgowego w B. z dnia 3 listopada 2009 r. i wyrok zaoczny tego Sądu z dnia 25

sierpnia 2009 r. i postępowanie w sprawie umorzył oraz zasądził od powódki na

rzecz pozwanego kwotę 13 361 zł tytułem zwrotu kosztów procesu poniesionych w

obu instancjach. Podkreślił, że umorzył postępowanie w sprawie na podstawie art.

386 § 3 k.p.c. wobec cofnięcia przez powódkę pozwu w sprawie wytoczonej

przeciwko pozwanemu jako członkowi zarządu spółki z o.o. „X”. Uznał, że powódka

wystąpiła przeciwko członkowi zarządu spółki z powództwem na podstawie art. 299

k.s.h. bez dokładnego rozeznania stanu majątkowego spółki, ponosząc w ten

sposób ryzyko, że powództwo takie może okazać się bezzasadne wobec braku

spełnienia przesłanki bezskuteczności egzekucji wobec spółki. Uzasadniało to

obciążenie powódki kosztami procesu, ponieważ pozwany w terminie wskazanym

w art. 203 § 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. złożył stosowny wniosek.

Powódka zaskarżyła to postanowienie w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach

procesu za obie instancje.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r., uchylił zaskarżone

postanowienie i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.

Podkreślił, że Sąd Apelacyjny przedwcześnie przesądził, iż podane przez powódkę

okoliczności nie uzasadniały odstępstwa od zasady przewidzianej w art. 203 § 2 zd.

drugie k.p.c. Tymczasem wystąpienie z powództwem w niniejszej sprawie nastąpiło

w dniu 22 maja 2009 r., a więc po ponad dwóch miesiącach od wydanego przez

komornika postanowienia z dnia 5 marca 2009 r. o umorzeniu prowadzonego

przeciwko spółce postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności

egzekucji. Takie orzeczenie organu egzekucyjnego uprawniało powódkę do oceny,

że egzekucja prowadzona przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, zatem

została spełniona przesłanka do wystąpienia z powództwem na podstawie art. 299

§ 1 k.s.h. Okoliczność, że później powódka uzyskała zaspokojenie w ponownie

wszczętym przeciwko spółce postępowaniu egzekucyjnym, wymaga zbadania

przesłanek, które spowodowały wszczęcie i pomyślne dla wierzyciela zakończenie

tego

drugiego

postępowania egzekucyjnego

oraz

możliwości

oceny

ich

występowania, przy dołożeniu wymaganej od powódki staranności, już w dacie

wytaczania niniejszego powództwa.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 21 czerwca 2011 r. zasądził od

pozwanego na rzecz powódki 13 490 zł tytułem zwrotu kosztów procesu

poniesionych w obu instancjach oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki

1 344 zł tytułem kosztów postępowania zażaleniowego. Uznał, że istniała

wyjątkowa sytuacja umożliwiająca obciążenie kosztami procesu pozwanego (art. 98

§ 1 k.p.c.), bowiem powódka wykazała, że wystąpienie z pozwem było niezbędne

do celowego dochodzenia przez niego swych praw. Powódka wytoczyła

powództwo, mając dostateczne podstawy do przyjęcia, że stan majątkowy spółki

z o.o. „X.” uzasadnia istnienie przesłanki, że egzekucja przeciwko niej okazała się

bezskuteczna. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie można zarzucić powódce

jakichkolwiek zaniedbań i uznać należy, że miała ona wystarczające podstawy do

twierdzenia, iż zasadne było wytoczenie powództwa przewidzianego w art. 299

k.s.h. Gdyby bowiem nie doszło do wytoczenia powództwa, powódka nie miałaby

informacji o faktycznej sytuacji majątkowej spółki z o.o. „X”.

Pozwany wniósł zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 21

czerwca 2011 r., zarzucając naruszenie art. 98 § 1, art. 100, art. 102 i art. 203 § 2.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest

zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia

praw i celowej obrony (koszty procesu). Przepis ten ustanawia zasady

odpowiedzialności

za

wynik procesu

oraz orzekania

o

zwrocie

kosztów

niezbędnych i celowych. Za przegrywającego uznaje się powoda, którego żądanie

nie zostało uwzględnione, albo pozwanego, którego obrona okazała się

nieskuteczna. Zasada odpowiedzialności za wynik procesu została dodatkowo

podkreślona w art. 203 § 2 zdanie 2 k.p.c., który wyraźnie przyznaje pozwanemu

zwrot kosztów procesu w razie cofnięcia pozwu (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 2011 r., II CZ 203/10, niepubl.). Jednakże Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 lutego 2011 r., IV CZ 111/10, którym Sąd

Apelacyjny był związany, przyjął, iż cofnięcie pozwu może wyjątkowo nie obciążać

powoda kosztami postępowania żądanymi przez pozwanego (art. 203 § 2 zd.

drugie k.p.c.), jeżeli powód wykaże, że wystąpienie z powództwem było niezbędne

do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony, z uwzględnieniem okoliczności

istniejących w dacie wytoczenia pozwu. Sąd Apelacyjny uznał, że taka sytuacja

wystąpiła w niniejszej sprawie, z czym trudno zresztą polemizować, i obciążył

pozwanego kosztami postępowania. Takie rozstrzygnięcie jednak w oczywisty

sposób narusza zasady słuszności. Cofnięcie pozwu było bowiem skutkiem

zaspokojenia powoda w trakcie postępowania, ale nie przez pozwanego, lecz przez

osobę trzecią (spółkę z o.o.). Optymalnym rozwiązaniem w tej sytuacji byłoby,

co podkreśla pozwany w zażaleniu, wzajemne zniesienie kosztów postępowania,

tyle że art. 100 k.p.c. nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie. Trafne

jest natomiast odwołanie się do reguły słusznościowej, zamieszczonej w art. 102

k.p.c. Jak bowiem przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego wyżej

postanowienia z dnia 16 lutego 2011 r., II CZ 203/10, przepis ten wyraża zasadę

słuszności

w

orzekaniu

o

kosztach,

stanowiąc

wyjątek

od

zasady

odpowiedzialności za wynik procesu. Nie konkretyzuje on pojęcia wypadków

szczególnie uzasadnionych, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu

całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73, niepubl.). Podstawę do jego

zastosowania stanowią konkretne okoliczności danej sprawy, przekonujące o tym,

że w danym przypadku obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu na

rzecz przeciwnika byłoby niesłuszne, niesprawiedliwe. Stanowią je zarówno fakty

związane z samym procesem, jak i leżące poza nim, a dotyczące sytuacji życiowej,

stanu majątkowego stron, które powinny być oceniane przede wszystkim

z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Zatem przepis art. 102 k.p.c.

powinien być zastosowany wówczas, gdy w okolicznościach danej sprawy

obciążenie strony przegrywającej kosztami procesu przeciwnika byłoby rażąco

niezgodne z zasadami słuszności.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien zatem

rozważyć nieobciążenie pozwanego kosztami postępowania na podstawie art. 102

k.p.c.

Z przedstawionych powodów orzeczono, jak w sentencji (art. 398 15 § 1 k.p.c.

w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).

jw