IV CZ 111/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 111/11

POSTANOWIENIE

Dnia 8 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa A. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 grudnia 2011 r.,

zażalenia powoda

o kosztach procesu zawarte w postanowieniu

z dnia 24 maja 2011 r. uzupełniającym wyrok

Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 kwietnia 2011 r.,

1) oddala zażalenie;

2) zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego na rzecz

adw. K. L. wynagrodzenie w kwocie 300 (trzysta) zł za

pomoc prawną udzieloną powodowi z urzędu w

postępowaniu zażaleniowym podwyższone o stawkę

podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju

czynności w przepisach o podatku od towarów i usług.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny uzupełnił wyrok tego

Sądu z dnia 20 kwietnia 2011 r. (sygn. akt I ACa 291/11) w ten sposób, że zasądził

od powoda A. R. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Koszty procesu za drugą

instancję zostały zasądzone zgodnie z wynikiem postępowania.

Postanowienie to zaskarżył zażaleniem powód, zarzucając naruszenie art.

102 k.p.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy zachodziły szczególnie

uzasadnione okoliczności uzasadniające odstąpienie od zasądzenia od powoda na

rzecz pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego. Ponadto powód zarzucił

naruszenie art. 233 § 1 i art. 357 § 2 k.p.c.. Skarżący wniósł o zmianę

zaskarżonego

postanowienia

poprzez

odstąpienie

od

obciążenia

powoda

obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który

określa

zasadę

swobodnej

oceny

dowodów,

według

której

sąd

ocenia

wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania na podstawie

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego. Przedmiotem

postępowania dowodowego przeprowadzonego w sprawie nie były okoliczności

odnoszące się do sytuacji życiowej i majątkowej powoda, gdyż nie były to

okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, której przedmiotem była ocena

zasadności żądania określonego w pozwie. Okoliczności te były natomiast istotne

dla oceny zgłoszonego przez powoda wniosku o zwolnienie go od kosztów

sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Podstawą uzyskania tego

zwolnienia, zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze

zm., dalej: „u.k.s.c.”), stanowiło oświadczenie powoda, sporządzone według zasad

określonych w art. 102 ust. 1 wymienionej ustawy, obejmujące szczegółowe dane

o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania powoda, jako osoby

ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 102 ust. 3

u.k.s.c., sąd może odebrać od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów

sądowych przyrzeczenie o treści bliżej określonej w tym przepisie, dotyczące

prawdziwości okoliczności podanych w oświadczeniu, po uprzednim pouczeniu tej

osoby o konsekwencjach wynikających z uzyskania zwolnienia od kosztów

sądowych na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności.

Ponadto, jak stanowi art. 109 ust. 1 u.k.s.c., sąd może zarządzić stosowne

dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony

przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony

domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej. Z akt

sprawy wynika, że powód uzyskał zwolnienie od kosztów sądowych po uprzednim

przeprowadzeniu przez Sąd Okręgowy dochodzenia, o którym mowa w art. 109 ust.

1 u.k.s.c., a Sąd Apelacyjny nie weryfikował później oświadczenia majątkowego

powoda w trybie przewidzianym w art. 102 ust. 3 lub art. 109 ust. 1 u.k.s.c.

Uzasadnia to wniosek, że Sąd Apelacyjny nie kwestionował istnienia tych

okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej i osobistej powoda, które wynikały

z jego oświadczenia załączonego do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

oraz podanych przez niego w ramach zarządzonego przez Sąd Okręgowy

dochodzenia. Mimo istnienia tych okoliczności Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw

do zastosowania art. 102 k.p.c.

Zgodnie z powołanym wyżej przepisem, w wypadkach szczególnie

uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów

albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten stanowi zatem wyjątek

od zasady obciążania kosztami postępowania stronę przegrywającą proces (art. 98

k.p.c.).

Osoba

oczekująca

zwolnienia

z

obowiązku

poniesienia

kosztów

powinna wykazać okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 102 k.p.c.

Sama okoliczność, że powód, ze względu na swoją trudna sytuację życiową

i majątkową, korzystał ze zwolnienia od kosztów sądowych nie jest wystarczająca

do przyjęcia, że w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, o którym

mowa w art. 102 k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r., Nr 90,

poz. 594 ze zm.), zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od

obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. W konsekwencji zwolnienie od

kosztów sądowych nie może pociągać za sobą automatycznie konsekwencji

w postaci przyjęcia, że zachodzi „wypadek szczególnie uzasadniony” w rozumieniu

art. 102 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CZ

112/09, Lex nr 564753). Należy mieć przy tym na uwadze, że celem instytucji

zwolnienia od kosztów sądowych jest zagwarantowanie prawa strony dostępu do

sądu, które to prawo nie powinno być ograniczane ze względu na sytuację

materialną strony. Uwzględnienie tego celu odpada w sytuacji, gdy sąd rozstrzyga

o kosztach procesu między stronami (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

25 sierpnia 2011 r., II CZ 51/11, Lex nr 949023). Oceny braku podstaw do

zastosowania art. 102 k.p.c. nie zmienia to, że obecna sytuacja życiowa

i majątkowa powoda jest spowodowana odbywaniem kary pozbawienia wolności.

Należy mieć bowiem także na uwadze inne okoliczności, mające znaczenie dla

zastosowania art. 102 k.p.c., a mianowicie, że sprawa miała typowy charakter, nie

była skomplikowana ani pod względem faktycznym, ani prawnym. W tych

okolicznościach, powód, podejmując decyzję o wytoczeniu pozwu, a następnie

zaskarżeniu niekorzystnego dla siebie wyroku Sądu pierwszej instancji, powinien

był uwzględnić możliwość ponoszenia konsekwencji procesowych – w postaci

obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez stronę przeciwną - w razie

przegrania sprawy. Tym bardziej w sytuacji, gdy powód korzystał z pomocy

profesjonalnego pełnomocnika, z którym mógł skonsultować celowość zaskarżenia

orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

W zażaleniu trafnie podniesiono, że Sąd Apelacyjny, zgodnie z art. 357 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., powinien był doręczyć powodowi z urzędu nie tylko

sentencję zaskarżonego postanowienia, ale również jego uzasadnienie. Orzeczenie

o uzupełnieniu wyroku jest bowiem orzeczeniem, które podlega odrębnym zasadom

zaskarżenia, zależnym od materii, której dotyczy. W przypadku, gdy przedmiotem

uzupełnienia wyroku jest rozstrzygnięcie co do zwrotu kosztów procesu, podlega

ono zaskarżeniu zażaleniem, także wówczas, gdy dotyczy uzupełnienia wyroku

sądu drugiej instancji. Zgodnie bowiem z art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., zażalenie do

Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji co do

kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji. Jeżeli więc postanowienie uzupełniające wyrok sądu drugiej instancji

w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu, które nie były przedmiotem

rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, zapadło na posiedzeniu niejawnym,

powinno było ono podlegać doręczeniu, zgodnie z art. 357 § 2 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c., wraz z pisemnym uzasadnieniem, czego zaniechał dokonać Sąd Apelacyjny.

Mimo tego uchybienia nie miało ono wpływu na wynik rozstrzygnięcia zawartego

w zaskarżonym postanowieniu z tego względu, że sporządzenie uzasadnienia

postanowienia jest czynnością następczą, dokonywaną dopiero po wydaniu

orzeczenia na posiedzeniu niejawnym. Wskazywane uchybienie Sądu mogło

natomiast utrudnić prawidłową realizację prawa strony (powoda) do zaskarżenia

tego orzeczenia ze względu na brak znajomości, w chwili wniesienia zażalenia,

motywów, którymi kierował się Sąd Apelacyjny, wydając zaskarżone orzeczenie.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy niedoręczenie z urzędu uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia nie utrudniło jednak realizacji tego prawa przez

powoda, gdyż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, sporządzone po

wniesieniu zażalenia, ogranicza się jedynie do powołania przepisów, na podstawie

których Sąd obciążył powoda kosztami procesu. W zażaleniu na to postanowienie

powód podał wszystkie okoliczności, które, jego zdaniem, powinny przemawiać za

zastosowaniem art. 102 k.p.c. Ocena ich znaczenia, dla możliwości zastosowania

powołanego przepisu, mogła być dokonana w postępowaniu zażaleniowym.

Z tych względów zażalenie podlegało oddaleniu jako bezzasadne na

podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu

w postępowaniu zażaleniowym orzeczono na podstawie § 19 pkt 1 w zw. z § 13

ust. 2 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 3 i § 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.).