Supreme Court reversed lower court dismissal of appeal due to improper court fee payment calculation.

Sygn. akt IV CZ 107/09

POSTANOWIENIE

Dnia 8 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa Edmunda G.

przeciwko Związkowi Piłki Nożnej w G.

o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 stycznia 2010 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

Edmunda G. od wyroku Sądu Okręgowego w G., który oddalił jego powództwo

przeciwko Związkowi Piłki Nożnej w G. o ochronę dóbr osobistych przez nakazanie

pozwanemu zamieszczenia w gazecie „Dziennik […]” oświadczenia określonej

treści oraz zasądzenie na wskazany cel społeczny kwoty 5000 zł.

W dniu 21 sierpnia 2009 r. powód wniósł skargę kasacyjną, którą zaskarżył

w całości wyrok Sądu Apelacyjnego i uiścił opłatę sądową w kwocie 600 zł.

Skargę tę odrzucił Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 8 września 2009 r.

Sąd wskazał, że skarga kasacyjna podlegała opłacie stałej w kwocie 600 zł od

żądania niemajątkowego i opłacie stosunkowej w kwocie 250 zł od roszczenia

majątkowego, a więc w sumie – opłacie w wysokości 850 zł. Wobec tego, że ani ze

skargi, ani z dowodu wpłaty nie wynika, od którego żądania została uiszczona

część należnej opłaty, Sąd uznał, iż cała skarga jest nienależycie opłacona i

stwierdził, że na podstawie art. 3986 § 2 w zw. z art. 1302 § 1 k.p.c. skargę należało

odrzucić bez wzywania pełnomocnika powoda do uiszczenia brakującej części

opłaty lub wyjaśnienia, którego żądania dotyczy uiszczona część opłaty.

W zażaleniu na to postanowienie powód wniósł o jego uchylenie, zarzucając

naruszenie art. 3986 § 2 w zw. z art. 1302 § 1 k.p.c. oraz art. 26 ust. 1 pkt 3 w zw.

z art. 18 ust. 2 i art. 12 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398). Skarżący twierdził, powołując się

na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2006 r., I CZ 62/06,

że skarga w sprawie kasacyjnej o ochronę dóbr osobistych, mającej za przedmiot

roszczenie niemajątkowe i majątkowe, podlega tylko opłacie stałej w kwocie 600 zł.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skarżący bezpodstawnie zarzuca Sądowi Apelacyjnemu błąd w ocenie

właściwego sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawie ochronę dóbr

osobistych, gdy skargą kasacyjną objęte są żądania zarówno o charakterze

niemajątkowym, jak i majątkowym. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej kwestii

nie było jednolite, jednak wyraźnie dominowało stanowisko, z którym pozostaje

w zgodzie pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym orzeczeniu.

To stanowisko zostało uznane za prawidłowe w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 16 października 2009 r., III CZP 54/09 (Biuletyn SNIC z 2009

r. nr 11), zgodnie z którą opłatę stałą przewidzianą w art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych pobiera się od pozwu o ochronę dóbr

osobistych w części dotyczącej roszczeń niemajątkowych. Przy uwzględnieniu art.

18 ust. 2 tej ustawy, dotyczy to również skargi kasacyjnej. Stanowisko takie,

wyraźnie przeważające we wcześniejszej judykaturze Sądu Najwyższego, a także

w orzecznictwie sądów powszechnych, podziela Sąd Najwyższy rozpoznający

zażalenie.

Błędny

jest

natomiast

pogląd

Sądu

Apelacyjnego,

że

uiszczenie

w analizowanym przypadku jedynie opłaty w kwocie 600 zł uzasadniało odrzucenie

skargi w całości, jako nienależycie opłaconej. Jeżeli strona dochodzi kilku

przedmiotowo odrębnych roszczeń, a uiści opłatę tylko od jednego z nich, należy

nadać bieg pismu w części dotyczącej opłaconego roszczenia, a jedynie

w pozostałym zakresie pismo – w zależności od jego rodzaju – zwrócić albo

odrzucić. Tak też, jednolicie, przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. postanowienia z dnia 6 lutego 1998 r., I CKN 728/97, OSNC 1998, nr 8, poz.

184, z dnia 10 listopada 2004 r., IV CK 407/04 i z dnia 23 lutego 2006 r., I CZ 5/06,

niepublikowane, a także – wydane w analogicznym stanie faktycznym w sprawie

o ochronę dóbr osobistych – postanowienie z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZ 94/06,

niepublikowane). W razie wątpliwości, którego z kilku roszczeń dotyczy uiszczona

opłata, należy wezwać stronę do sprecyzowania, na poczet którego z nich należy

opłatę zaliczyć. Można jedynie dodać, że niniejszej w sprawie wątpliwości takie

trudno

dostrzec,

zważywszy,

iż

uiszczono

opłatę

w

wysokości

ściśle

odpowiadającej opłacie stałej od roszczenia niemajątkowego. W każdym razie,

odrzucenie skargi kasacyjnej powoda w całości, było bezpodstawne.

Nie można jednak poprzestać na tym stwierdzeniu, gdyż niewątpliwie

od jednego z żądań, objętych skargą kasacyjną wniesioną przez adwokata, opłata

nie została uiszczona. Wymaga to rozstrzygnięcia, czy w części nieopłaconej

skarga podlegała odrzuceniu wprost, czy też właściwy był inny tok postępowania.

Sąd Apelacyjny jako podstawę odrzucenia skargi powołał art. 130 2 § 1 k.p.c. (w zw.

z art. 3986 § 2 k.p.c.), nie uzasadniwszy przesłanek zastosowania tego przepisu do

środków zaskarżenia.

Kwestia ta wymaga jednak bliższego rozważenia.

Pomimo, że Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją

jedynie art. 1302 § 4 zdanie pierwsze w zw. z art. 1302 § 3 k.p.c. (wyrok z dnia 26

czerwca 2008 r., SK 20/07, OTK-A 2008, nr 5, poz. 86), a nie stwierdził

niezgodności z Konstytucją art. 1302 § 3 k.p.c. w zakresie, w jakim przewidywał

odrzucenie bez wezwania wniesionych przez profesjonalnego pełnomocnika

nieopłaconych środków odwoławczych - apelacji lub zażalenia (odpowiednio wyroki

z dnia 17 listopada 2008r., SK 33//07, OTK-A 2008, nr 9, poz. 154 i z dnia 28 maja

2009 r., P 87/08, OTK-A 2009, nr 5, poz. 72), ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 234, poz. 1571) z dniem 1 lipca 2009 r. zostały w całości uchylone

przepisy § 3 i § 4 art. 1302 k.p.c. (art. 1 ust. 3 i art. 9 ustawy). Przy uwzględnieniu

art. 8 ust. 1 ustawy, przepisy obowiązujące od chwili jej wejścia w życie należy

w postępowaniu kasacyjnym stosować do skarg kasacyjnych wniesionych od dnia

1 lipca 2009 r.

Luki powstałej po uchyleniu art. 1302 § 3 k.p.c. ustawodawca nie wypełnił

żadną regulacją, w wyniku czego od dnia 1 lipca 2009 r. Kodeks postępowania

cywilnego nie normuje skutków sytuacji procesowej polegającej na wniesieniu

przez adwokata (radcę prawnego, rzecznika patentowego) środków odwoławczych

lub środków zaskarżenia bez uiszczenia należnej opłaty stałej albo stosunkowej.

Zdaniem

Sądu

Najwyższego

rozpoznającego

zażalenie,

poszukując

najwłaściwszego sposobu wypełnienia luki w ustawie procesowej należy zmierzać

do takiego rozwiązania, które można w miarę harmonijnie wkomponować

w przepisy normujące określone instytucje procesowe i dążyć do ograniczenia

rozmiarów zaburzenia spójności w ramach tych instytucji, będącego następstwem

chaotycznej w nie ingerencji i niepełnej regulacji. Trzeba przy tym mieć na

względzie ochronę praw uczestników postępowania cywilnego, co wymaga takiego

rozumienia i stosowania przepisów niejasnych lub niespójnych, które nie powodują

dla stron negatywnych skutków dalej idących, niż te, które wynikają wyraźnie

z ustawy.

Należy jeszcze raz wyraźnie podkreślić, że w obecnym stanie prawnym brak

przepisu, który przewidywałby negatywne dla strony konsekwencje wniesienia

przez adwokata (radcę prawnego, rzecznika patentowego) nieopłaconego środka

odwoławczego lub środka zaskarżenia. Możliwy do obrony byłby pogląd, że jest to

wystarczające do wykluczenia możliwości odrzucenia takiego środka wprost, bez

procedury naprawczej.

Inaczej sytuację ocenił Sąd Apelacyjny, powołując jako podstawę odrzucenia

skargi bezpośrednio art. 1302 § 1 k.p.c.

Przepis ten stanowi, że pismo wniesione przez adwokata, radcę prawnego

lub rzecznika patentowego, które nie zostało należycie opłacone, przewodniczący

zwraca bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli podlega ono opłacie stałej lub

stosunkowej. Jednak zwrot pisma nie zamyka sprawy, gdyż art. 130 § 2 k.p.c.

przewiduje możliwość uiszczenia opłaty w terminie tygodniowym od doręczenia

zarządzenia, która to czynność powoduje, że pismo wywołuje skutek od daty

wniesienia.

Nieusunięcie braków albo nieopłacenie pisma procesowego będącego

środkiem odwoławczym lub środkiem zaskarżenia nie może uzasadniać zwrotu

pisma, lecz jego odrzucenie (por. m.in., co do środków odwoławczych: apelacji –

art. 370 k.p.c., zażalenia – art. 397 § 2 w zw. z art. 370 k.p.c. oraz co do środków

zaskarżenia: sprzeciwu od wyroku zaocznego – art. 344 § 3, skargi kasacyjnej –

art. 3986 § 1 i § 2, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia – art. 4246 § 3 i 4248 § 1 k.p.c.). Z tą różnicą pomiędzy „zwykłymi”

pismami procesowymi a środkami odwoławczymi i zaskarżenia powiązana jest

istotna różnica co do rodzaju orzeczenia wydawanego w wypadku nieusunięcia

braków – jest to (odpowiednio) zarządzenie przewodniczącego o zwrocie pisma

albo postanowienie sądu o odrzuceniu środka odwoławczego (zaskarżenia).

Stosowanie art. 1302 § 1 k.p.c. pozostaje w ścisłym związku z możliwością

naprawienia uchybienia w drodze czynności dokonanej przez stronę. Gdyby więc

do

pisma

procesowego

będącego

środkiem

odwoławczym

(zaskarżenia)

zastosować ten przepis, to należałoby stosować także § 2 art. 130 2. Bez wyraźnej

po temu podstawy w ustawie nie można bowiem pogorszyć sytuacji procesowej

strony przez odmówienie jej możliwości usunięcia skutków uchybienia.

O ile jednak w odniesieniu do zarządzenia przewodniczącego ustawa dopuszcza

jego „upadek”, i to automatycznie, bezpośrednio w wyniku czynności podjętej przez

stronę, o tyle trudno zaakceptować taki skutek w odniesieniu do postanowienia

sądu. Czynności sądu dokonane w formie postanowień nie mogą być pozbawione

skuteczności w wyniku działania strony. Jedynie w wypadkach przewidzianych

w ustawie postanowienia mogą być przez ten sam sąd uchylone, zmienione

(art. 240 § 1, art. 359 § 1 k.p.c.) lub pozbawione skutku (w wyniku przywrócenia

terminu), ale to także wymaga wydania postanowienia przez sąd.

Z omówionych względów rezultat poszukiwania rozwiązania w zastosowaniu

art. 1302 § 1 k.p.c. należy uznać za niezadowalający.

Alternatywą jest zastosowanie w koniecznym zakresie art. 130 § 1 k.p.c.,

przewidującego procedurę naprawczą, czyli wzywanie przez przewodniczącego do

usunięcia braku formalnego pisma lub jego opłacenia.

Ponieważ ustawa nie przewiduje obecnie wyłączenia stosowania tej procedury

w odniesieniu do dotkniętych brakami formalnymi lub nieopłaconych środków

odwoławczych (zaskarżenia), wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników,

najwłaściwsze będzie zastosowanie art. 130 § 1 k.p.c., z modyfikacją dotyczącą

właściwego rygoru, czyli nie zwrotu pisma, lecz jego odrzucenia w wypadku

nieuiszczenia opłaty w ustawowym terminie.

Chociaż łatwo dostrzec, że i to rozwiązanie jest niedoskonałe, gdyż

wiąże się z odstępstwem od wymagań stawianych obecnie profesjonalnym

pełnomocnikom stron, to nie jest obarczone tak istotnymi wadami, jak wersja

rozważana wcześniej.

Nie narusza zasady, że szczególne wymagania oraz

ograniczenia uprawnień procesowych stron powinny wyraźnie wynikać z ustawy

i że nie należy w drodze analogii stosować przepisów przewidujących takie

ograniczenia, choćby w podobnych sytuacjach. Nie prowadzi też do dekompozycji

konstrukcji

kodeksowych

dotyczących

środków

odwoławczych

i

środków

zaskarżenia, jako pism o odrębnych w stosunku do innych pism procesowych

właściwościach, ani

zasad wzruszania kończących postępowanie postanowień

sądu.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie

w całości, na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39815 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.