IV CZ 103/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 103/08

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie ze skargi strony powodowej

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 czerwca 2008 r.,

w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych

przeciwko B.S.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2009 r.,

zażalenia strony powodowej

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 października 2008 r.,

oddala zażalenie

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił skargę powodowej

Agencji Nieruchomości Rolnych o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r.,

uznając, że skarga ta nie została oparta na ustawowej podstawie.

Powódka jako podstawę skargi wskazała art. 4011 k.p.c., wyjaśniając, że

zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Apelacyjny

oddalił

jej

zażalenie

na

postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 12 maja 2008 r. o odrzuceniu apelacji

powódki. Przyczyną odrzucenia apelacji było wniesienie opłaty od niej na rachunek

Sądu Apelacyjnego zamiast na rachunek „właściwego” Sądu Okręgowego.

Skarżąca podniosła, że pogląd ten bazował na treści § 2 ust. 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie sposobu uiszczenia

opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 27, poz. 199), który wskazywał,

że opłatę uiszcza się na rachunek „właściwego" sądu. Jednak wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2008 r. (SK 11/07, Dz. U. Nr 84, poz. 517) przepis

ten w części obejmującej słowo „właściwego" został uznany za niezgodny z art. 45 ust.

1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 78 Konstytucji.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że wskazana przez skarżącą podstawa

wznowienia w rzeczywistości nie występuje. Wprawdzie art. 401 1 k.p.c. uprawnia

do żądania wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny

orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie,

lecz skarga oparta na tej podstawie ma z założenia usunąć nieprawidłowości

wynikające z niekonstytucyjności przepisu, stwierdzonej po uprawomocnieniu się

orzeczenia. Jeżeli natomiast – jak to miało miejsce w rozpatrywanej sprawie niekonstytucyjny przepis został wyeliminowany z porządku prawnego przed

uprawomocnieniem się orzeczenia, a wyrok Trybunału został nawet powołany

przez powódkę w zażaleniu, okoliczność ta powinna być uwzględniona w toku

postępowania i nie stanowi podstawy wznowienia. Pogląd ten Sąd Apelacyjny

wywiódł z ogólnej zasady przyświecającej wznowieniu postępowania, wyrażającej

się w tym, że wzruszenie prawomocnego orzeczenia uzasadnia niemożność

powołania się na dany fakt, okoliczność, czy dowód w postępowaniu sądowym,

które zakończyło się wydaniem prawomocnego orzeczenia. Wskazał także na

regulację zawartą w art. 407 § 2 k.p.c., z której wynika, że skargę opartą na

podstawie z art. 401 1 k.p.c. wnosi się w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w

życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, a jeżeli w chwili wydania orzeczenia

Trybunału orzeczenie sądu nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia

środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia

doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posiedzeniu

jawnym - od dnia ogłoszenia tego postanowienia. Zdanie drugie tego przepisu

wyraźnie wskazuje, w ocenie Sądu II instancji, że skarga o wznowienie postępowania

nie zakończonego jeszcze prawomocnie w chwili wejścia w życie orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego, służy stronie w określonym terminie tylko w sytuacji

odrzucenia środka odwoławczego, powodującego retrospektywną (przed wejściem w

życie

orzeczenia

Trybunału)

prawomocność

orzeczenia,

bez

możliwości

uwzględnienia przez sąd odwoławczy skutków, jakie wynikają z jego treści. Taka

sytuacja nie występuje jednak w niniejszym postępowaniu, a w konsekwencji

podstawa wznowienia określona w art. 4011 k.p.c. faktycznie nie istnieje.

Powyższe postanowienie powódka zaskarżyła zażaleniem, domagając się jego

uchylenia i zasądzenia kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie art. 4011, art. 407 §

2 i art. 410 § 1 k.p.c. przez pominięcie obowiązku uwzględnienia stanu prawnego

wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca zakłada, że podstawa wznowienia przewidziana w art. 4011 k.p.c.

odnosi się do każdego orzeczenia, niezależnie od tego w jakim czasie zostało wydane,

jeśli tylko oparte zostało na przepisie uznanym za niekonstytucyjny.

Tymczasem zestawienie treści art. 399 § 1 i 2 k.p.c., które precyzują, że

zaskarżenie skargą o wznowienie postępowania na podstawie wskazanej w art. 4011

k.p.c. możliwe jest w odniesieniu do postępowań zakończonych prawomocnym wyrokiem

lub postanowieniem, z art. 4011 k.p.c. mówiącym o następczym stwierdzeniu

niekonstytucyjności podstawy prawnej orzeczenia i z art. 407 § 2 k.p.c., określającym

termin do złożenia takiej skargi - jednoznacznie wskazuje, że podstawą wznowienia

może być jedynie orzeczenie Trybunału zapadłe po prawomocnym zakończeniu

postępowania w sprawie. Wprowadzenie szczególnego sposobu liczenia terminu do

wniesienia skargi w art. 407 § 2 zdanie drugie k.p.c. potwierdza to stanowisko, gdyż – jak

słusznie stwierdził Sąd Apelacyjny – odnosi się do specyficznej sytuacji prawomocności

wstecznej orzeczenia, jako skutku odrzucenia środka zaskarżenia wniesionego od tego

orzeczenia. Nie jest to zatem unormowanie dopuszczające oparcie skargi o wznowienie

postępowania na podstawie, która dotyczyła zmiany stanu prawnego, jaki orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego spowodowało przed uprawomocnieniem się rozstrzygnięcia

w danej sprawie, lecz regulacja zapobiegająca - uznanej za niekonstytucyjną możliwości upływu terminu do złożenia skargi w sytuacji, kiedy strona z przyczyn

obiektywnych nie mogła z niej skorzystać, bowiem skutki prawomocności cofnęły się

w czasie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 marca 2004 r., SK 53/03, OTKA z 2004 r., nr 3 poz. 16). Także w tym wypadku podstawą wznowienia jest orzeczenie

Trybunału

Konstytucyjnego,

które

weszło

w

życie

po

uprawomocnieniu

się

(retrospektywnym) orzeczenia w sprawie objętej skargą. We wszystkich powyższych

sytuacjach ze względu na bieg sprawy uwzględnienie stwierdzonej niekonstytucyjności

aktu normatywnego w normalnym toku postępowania nie było więc już możliwe.

W rozpatrywanej sprawie zachodzi zupełnie inny wypadek. Wyrok Trybunału

Konstytucyjnego, stwierdzający niekonstytucyjność przepisu nakładającego obowiązek

uiszczenia opłaty sądowej na rachunek „właściwego” sądu, wszedł w życie w chwili, kiedy

orzeczenie wydane na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny (postanowienie

o odrzuceniu apelacji powódki) nie było prawomocne i zostało zaskarżone w toku

instancji. W zażaleniu powódka wskazała na fakt wydania orzeczenia przez Trybunał

Konstytucyjny i wyeliminowanie z treści § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości w sprawie sposobu uiszczenia opłat sądowych w sprawach

cywilnych wyrazu „właściwego”, a także płynące z tego faktu konsekwencje. Jej

argumentacja stała się przedmiotem rozważań Sądu Apelacyjnego, który jednak

oddalił zażalenie, przyjmując, że wyrok Trybunału nie wpływa na ocenę

prawidłowości czynności podjętych przed jego wejściem w życie.

Taki stan nie uprawnia strony do złożenia skargi o wznowienie

postępowania. Skarga ta nie jest bowiem pomyślana jako środek kontroli

prawidłowości

wydanego

orzeczenia

lecz

jako

nadzwyczajny

instrument

umożliwiający naprawienie poważnych usterek, którymi dotknięte było poprzednie

postępowanie, a które z usprawiedliwionych przyczyn nie zostały w jego toku

wskazane przez strony i wzięte pod uwagę przez sąd. W wypadku podstawy

przewidzianej w art. 4011 k.p.c. usterką taką jest oparcie orzeczenia na

niekonstytucyjnym przepisie, którego niekonstytucyjność nie mogła zostać

uwzględniona, ponieważ została stwierdzona już po prawomocnym rozpoznaniu

sprawy.

Z przytoczonych względów należało oddalić zażalenie na podstawie art.

39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.