IV CSK 98/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 98/17 POSTANOWIENIE Dnia 18 października 2018 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marian Kocon (przewodniczący)‎SSN Monika Koba‎SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) w sprawie z wniosku J. C. i M. C.‎przy uczestnictwie P. Spółki Akcyjnej w K.‎o ustanowienie służebności przesyłu,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 października 2018 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w T.‎z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt VIII Ca (…), uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wnioskodawcy domagali się ustanowienia na nieruchomości stanowiącej ich własność służebności przesyłu na rzecz uczestnika postępowania P. S.A. w K. za wynagrodzeniem, z powołaniem się na podstawę prawną z art. 3052 § 2 k.c.W toku postępowania uczestnik zarzucił, że na nieruchomości wnioskodawców nabył przez zasiedzenie służebność przesyłu lub służebność odpowiadającą treści takiej służebności.Sąd Rejonowy ustalił, że w nieruchomość objęta wnioskiem w chwili posadowienia na niej w 1974 r. przez przedsiębiorstwo państwowe linii energetycznej eksploatowanej obecnie przez jego następcę prawnego, była przedmiotem własności państwowej; taki stan rzeczy trwał do 1994 r., kiedy to 17 maja i 16 grudnia małżonkowie nabyli od Agencji Nieruchomości Rolnych działki ziemi, na których ta linia była posadowiona.

Nie uwzględnił zarzutu zasiedzenia i postanowieniem z dnia 27 listopada 2014 r. ustanowił służebność przesyłu na nieruchomości wnioskodawców za wynagrodzeniem, a Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2015 r., podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną tego Sądu, oddalił apelację uczestnika.Na skutek skargi kasacyjnej uczestnika od postanowienia Sądu Okręgowego, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 maja 2016 r., IV CSK 510/15, uchylił postanowienie Sądu Okręgowego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

U podłoża tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że przedsiębiorstwo państwowe, które z mocy ustawy z dnia 20 grudnia1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1991 r. Nr 2, poz. 6, dalej „u.z.u.p.p.”) nabyło własność urządzeń przesyłowych posadowionych na gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa, nabywało również - jako prawa związane z własnością urządzeń - służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu.W wyniku ponownego rozpoznania, Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 26 października 2016 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego i oddalił wniosek.Skarga kasacyjna wnioskodawców od tego postanowienia Sądu Okręgowego została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego i zawiera zarzut naruszenia art. 1 pkt 9 u.z.u.p.p. Skarżący domagają się uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ze względu na związanie podstawami skargi kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.) przedmiotem oceny Sądu Najwyższego może być jedynie kwestia wykładni art. 1 pkt 9 u.z.u.p.p. Zasadniczym jednak problemem mającym wpływ na rozstrzygnięcie skargi ma ocena znaczenia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2018 r., III CZP 50/17 (publ. www.sn.pl/orzecznictwo), w której Sąd Najwyższy dokonał odmiennej wykładni tego przepisu niż dokonana wcześniej, w kasacyjnym postanowieniu z dnia 12 maja 2016 r., podjętym w sprawie.

Inaczej, problemem jest tu związanie na podstawie art. 39820 k.p.c. wykładnią Sądu Najwyższego dokonaną w postanowieniu kasacyjnym.Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego jak i stanowiskiem doktryny związanie wykładnią prawa według art. 39820 k.p.c. nie jest bezwzględne, gdy inna wykładnia wynika z późniejszej uchwały Sądu Najwyższego, której nadano moc zasady prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2007 r., III UK 23/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 298; z dnia 12 lipca 2012 r., I CSK 5/12, nie publ.); uchwale III CZP 50/17 nie nadano mocy zasady prawnej.Sąd Najwyższy w postanowieniu kasacyjnym uwzględnił przede wszystkim cele uwłaszczenia przedsiębiorstw państwowych i specyfikę sytuacji, w których dochodziło do umieszczenia urządzeń przesyłowych na gruntach Skarbu Państwa.

Przyjął, że przedmiotem uwłaszczenia przedsiębiorstw państwowych były nie tylko prawa w sensie ścisłym, lecz także sytuacje faktyczne, które – pod względem ekonomicznym lub funkcjonalnym - odpowiadały prawom podmiotowym. Kierował się przy tym pewnymi względami funkcjonalnymi i pragmatycznymi. Niemniej jednak pozostawał w sprzeczności ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w licznych orzeczeniach. Sprzeczność ta była na tyle doniosła z punktu widzenia właściwego wyważenia ochrony praw właścicieli nieruchomości oraz interesów przedsiębiorców przesyłowych, że - jak wynika z uzasadnienia uchwały III CZP 50/17 - przesądziła o potrzebie zaangażowania w jej rozstrzygnięcie powiększonego składu Sądu Najwyższego.

W uchwale III CZP 50/17 wyrażono stanowisko, że nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe - na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych - własności urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomościach należących do Skarbu Państwa nie spowodowało uzyskania przez to przedsiębiorstwo z mocy prawa (art. 1 pkt. 9 u.z.u.p.p.) służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej te nieruchomości. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela to stanowisko i celem uniknięcia zbędnych powtórzeń odwołuje się do jego motywów przedstawionych w uzasadnieniu uchwały, a jedynie dla szczególnego zaakcentowania zauważa, że stanowisko przyjęte w postanowieniu kasacyjnym upatrujące w art. 1 pkt 9 u.z.u.p.p. źródło nabycia ex lege służebności gruntowej jest zbyt daleko idące, a rozwiązanie że ma skutek wywłaszczający, potwierdza potrzebę oparcia go na wyraźnej podstawie prawnej, której w tym wypadku brak.W tej sytuacji skład orzekający Sądu Najwyższego uznał, że orzekając w sprawie nie sposób pominąć dokonanej w uchwale III CZP 50/17 wykładni art. 1 pkt. 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. u.z.u.p.p..

Inaczej, że rozstrzygnięcia kwestii nabycia służebności przesyłu nie można wywieść z tego przepisu, jak to uczynił Sąd Okręgowy będąc związany stanowiskiem Sądu Najwyższego z postanowienia kasacyjnego. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w postanowieniu.aj