IV CSK 97/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 97/05

POSTANOWIENIE

Dnia 10 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z wniosku A.B.

przy uczestnictwie E.L.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 11 maja 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu

w

T. do

ponownego

rozpoznania

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

oraz

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy w G. ustalił, że w

skład majątku dorobkowego wnioskodawcy i uczestniczki, byłych małżonków A.B. i

E.B., obecnie L., wchodzi między innymi kwota 242.833,11 zł pobrana przez

uczestniczkę z tytułu oprocentowania udziałów uczestniczki w Spółdzielni „O.” za

lata 1999 do 2000 r., zwrotu udziałów, w tym ponadobowiązkowych oraz z tytułu

podziału majątku spółdzielni wskutek procesu likwidacyjnego, zaś łączna wartość

majątku dorobkowego wynosi 320.187,30 zł (pkt 1.4 postanowienia). Sąd dokonał

podziału majątku dorobkowego, oraz zasądził od uczestniczki postępowania na

rzecz wnioskodawcy kwotę 148.635,86 zł tytułem dopłaty i rozliczenia zobowiązań

pokrytych przez jednego z małżonków po ustaniu wspólności ustawowej

dotyczących ich wspólnego mienia.

Za podstawę faktyczną rozstrzygnięcia w tej części Sąd Rejonowy przyjął

następujące ustalenia.

Małżeństwo stron, zawarte w dniu 9 lipca 1980 r. rozwiązane zostało przez

rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego w T. z dnia 31 sierpnia 2000 r., który

uprawomocnił się 22 września 2000 r. Uczestniczka podjęła w 1989 r pracę

w Spółdzielni „O.” na podstawie spółdzielczej umowy o pracę. Była członkiem

Spółdzielni i posiadała w niej udziały. W dniu 5 listopada 2001 r. dokonano wpisu w

KRS o likwidacji Spółdzielni. Uczestniczka otrzymała ze Spółdzielni łączną kwotę

242.833,11 zł z następujących tytułów:

1)

17.706,40 zł, w dniu 25 kwietnia 2000 r. z tytułu zwrotu udziałów

2)

110.668,55 zł, w dniu 25 września 2000 r. z tytułu zwrotu udziałów

ponadobowiązkowych

3)

19.900 zł, w dniu 23 kwietnia 2001 r. z tytułu zwrotu udziałów

ponadobowiązkowych

4)

29.041 zł, w dniu 21 listopada 2001 r. z tytułu podziału majątku Spółdzielni

5)

110,50 zł, w lutym 2002 r. z tytułu podziału majątku Spółdzielni

6)

230,05 zł, w grudniu 2001 r. z tytułu zwrotu udziałów

7)

65.176,55 zł, w dniu 1 marca 2001 r. z tytułu oprocentowania udziałów za

2000 r.

Udziały w Spółdzielni - wszystkie nabyte przez uczestniczkę w trakcie

trwania małżeństwa - zaliczył Sąd Rejonowy, niezależnie od tego kiedy zostały

wypłacone, do majątku wspólnego na podstawie art. 32 § 1 k.r.o.. Również do

majątku wspólnego małżonków zaliczył kwoty wypłacone uczestniczce już po

ustaniu wspólności ustawowej, gdyż jak stwierdził - prawo do podziału majątku

spółdzielni może być realizowane jedynie w oparciu o udziały należące do

wspólności majątkowej małżonków. Natomiast do majątku uczestniczki należy

kwota 65.176,55 zł z tytułu oprocentowania udziałów która wpłynęła na konto

uczestniczki po ustaniu wspólności majątkowej.

Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżyły apelacją obie strony.

Wnioskodawca kwestionował odmowę zaliczenia oprocentowania udziałów

uczestniczki wypłaconych po ustaniu małżeństwa do majątku wspólnego.

Uczestniczka wnosiła między innymi o zmianę postanowienia odnośnie do kwoty

242.833,11 zł i przyjęcie, że dochód uzyskany z pracy po rozwiązaniu małżeństwa

nie wchodzi do majątku dorobkowego.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem Sąd Okręgowy w T. oddalił apelację

wnioskodawcy. W częściowym uwzględnieniu apelacji uczestniczki zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że:

-

ustalił, że w skład majątku wspólnego (określonego w pkt 1.4 postanowienia

Sądu Rejonowego) wchodzi kwota 17.706, 40 zł z tytułu oprocentowania

udziałów i kwota 20.000 zł z tytułu udziałów, a to w miejsce wymienionej tam

kwoty 242.833,11 zł, zaś łączna wartość majątku dorobkowego wynosi

115.060,59 zł, zamiast 320.187,30 zł,

-

przyznał wnioskodawczyni w miejsce kwoty 242.833,11 zł kwoty 17.706,40

zł i 20.000 zł tj. majątek o łącznej wartości 105.166,40 zł w miejsce kwoty

310.292,11 zł,

-

zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 46.072,49 zł

w miejsce kwoty 148.635,86 zł.

Sąd Okręgowy, po uzupełnieniu postępowania dowodowego ustalił, że walne

zgromadzenie Spółdzielni podjęło w dniu 15 kwietnia 2000 r. uchwałę w sprawie

podziału zysku netto za 1999 r., który przeznaczono między innymi na

oprocentowanie udziałów. Na podstawie tej uchwały uczestniczka otrzymała w dniu

25 kwietnia 2000 r. kwotę 17.706,40 zł.

W dniu 9 września 2000 r. walne zgromadzenie podjęło uchwałę dotyczącą zasad

i kryteriów powiększenia udziałów ponadobowiązkowych. Z tytułu zwrotu udziałów

ponadobowiązkowych uczestniczka otrzymała w dniu 25 września 2000 r. tj. po

rozwiązaniu małżeństwa kwotę 110.668,55 zł. Uchwałą z dnia 24 lutego 2001 r.

walne zgromadzenie postanowiło zysk netto za 2000 r. przeznaczyć na

sfinansowanie powiększenia udziałów ponadobowiązkowych dokonanego na

podstawie uchwały z dnia 9 września 2000 r., na oprocentowanie udziałów. Z tytułu

oprocentowania tych udziałów uczestniczka otrzymała w dniu w dniu 1 marca

2001 r. kwotę 65.176,55 zł. W dniu 23 kwietnia 2001 r. uczestniczka otrzymała ze

Spółdzielni kwotę 19.900 zł z tytułu zwrotu udziałów ponadobowiązkowych, w dniu

1 listopada 2001 r. kwotę 29.041,06 zł z tytułu podziału majątku spółdzielni,

w grudniu 2001 r. kwotę 230,05 zł z tytułu zwrotu udziałów i w lutym 2002 r. kwotę

110,50 zł z tytułu podziału majątku spółdzielni. W dalszych ustaleniach faktycznych

przyjął, że uczestniczka wpłaciła w dniu 4 lipca 1990 r. udział członkowski w kwocie

700.000 zł. Na dzień 31 grudnia 2000 r. udziały uczestniczki wynosiły 20.000 zł.

Kwota ta został powiększona zyskiem netto za 2000 r. do kwoty 65.176,55 zł,

zgodnie z uchwałą z dnia 24 lutego 2001 r.

Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego przyjął Sąd

Okręgowy, że prawa majątkowe wynikające z członkostwa,

podlegają regulacji

k.r.o. o stosunkach majątkowych małżeńskich.

Wskazał, że uczestniczka jako członek spółdzielni pracy otrzymywała

za pracę

wynagrodzenie,

na

które

składało

się

wynagrodzenie

bieżące

i odpowiedni do wkładu pracy udział w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej,

na podstawie art. 183 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze

(jednolity tekst Dz.U. z 2003 r., Nr 188, poz.1848 dalej jako „pr. sp.”) do podziału

między członków. Z powołaniem się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 7 września 1995 r., I PZP 18/95 (OSNC 1996, nr 7, poz. 98),

który podzielił uznał, że wszystkie sposoby podziału części nadwyżki bilansowej

przeznaczonej do podziału miedzy członków, tj. udział w zysku, oprocentowanie

udziałów i dopisy do udziałów stanowią wynagrodzenie za pracę. W następstwie

tego, na podstawie art. 32 § 2 k.r.o., zaliczył do majątku wspólnego wnioskodawcy

i uczestniczki pobrane przez uczestniczkę dnia 25 kwietnia 2000 r. wynagrodzenie

w kwocie 17.706,40 zł z tytułu oprocentowania udziałów, pochodzącego z zysku

netto za 1999 r. Do majątku tego - jak stwierdził - nie należy natomiast kwota

65.176,55 zł wypłacona uczestniczce już po rozwodzie w dnia 1 marca 2001 r.,

wynikająca z podziału zysku netto za 2000 r. przeznaczonego na oprocentowanie

udziałów zgodnie z § 30 statutu Spółdzielni. Uznał, że do majątku wspólnego nie

weszły także kwoty wynikające ze sprzedaży przedsiębiorstwa spółdzielni

w związku z jej likwidacją, jako wypłacone uczestniczce po dniu 21 września

2000 r., z wyjątkiem równowartości udziałów w kwocie 20.000 zł wypłaconych jej

w okresie małżeństwa.

W skardze kasacyjnej, w

której wartość przedmiotu zaskarżenia została

określona na 224.896,46 zł, wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 32 i 33 k.r.o.

przez błędną wykładnię i przyjęcie, że należności z tytułów oprocentowania

udziałów, zwrotu udziałów - w tym ponadobowiązkowych i podziału majątku

spółdzielni stanowiły majątek odrębny uczestniczki.

W jej wnioskach wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia (mylnie

określonego jako wyrok) i ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzi kwota

317,041,44 zł oraz zasądzenie od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwoty

158.520,72 zł z tytułu dopłaty i wyrównania udziałów w majątku wspólnym.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Członkostwo w spółdzielni jest ściśle związane z osobą członka, jednak

łączy się z nim nierozerwalnie majątkowe uczestnictwo w spółdzielni wyrażające

się w obowiązku zadeklarowania i objęcia co najmniej jednego udziału. (art. 20 § 1

pr. sp.). Wniesiony udział nie może istnieć poza spółdzielnią. Z chwilą wpłaty

udziału powstaje prawo podmiotowe do udziału, wyrażające uczestnictwo członka

w funduszu udziałowym, które istnieje przez cały czas trwania stosunku

członkostwa. Z ustaniem członkostwa prawo do udziału przekształca się

w roszczenie byłego członka, ewentualnie jego spadkobierców, o wypłatę

wniesionych udziałów, a więc wierzytelność wobec spółdzielni. Natomiast w okresie

trwania członkostwa

nadobowiązkowe

(art.

możliwy jest zwrot wpłat dokonywanych na tzw. udziały

zd.

pr. sp.).

Objęcie

udziału

dodatkowego

(nadobowiązkowego) i dokonanie wpłaty nie powoduje powstania dalszego

członkostwa,

jest

natomiast

częścią

majątkowego

obligacyjnego

stosunku

łączącego członka ze spółdzielnią. Roszczenie o wypłatę udziałów dodatkowych

powstaje z chwilą złożenia spółdzielni oświadczenia zawierającego stosowne

żądanie tzw. wypowiedzenia udziałów nadobowiązkowych. Udział wniesiony przez

członka jest kwotą powstałą z wpłat, dopisanej nadwyżki (art. 77 § 3 pr. sp).

i odpisanych strat (art. 90 § 1 pr. sp.). Stanowi on składnik funduszu udziałowego

i określa

pozycję majątkową członka względem spółdzielni. Jego znaczenie

polega miedzy innymi na tym, że wpływa na wielkość uprawnień członka

w przypadku wystąpienia ze spółdzielni oraz jej likwidacji (art. 125 § 3 pr. sp.).

Na prawo podmiotowe członka - prawo członkostwa - składają się

przysługujące mu wobec spółdzielni uprawnienia organizacyjne i majątkowe.

Uprawnieniami majątkowymi

członka są: prawo do nadwyżki bilansowej, do

żądania zwrotu udziału po wystąpieniu ze spółdzielni, do objęcia udziałów

nadobowiązkowych - z czym wiąże się wysokość uczestnictwa w podziale nadwyżki

bilansowej, prawo do żądania zwrotu udziałów nadobowiązkowych. Bezwarunkowe

roszczenie członka o

wypłatę stosownej kwoty z tytułu podziału nadwyżki

bilansowej powstaje z chwilą podjęcia uchwały przez walne zgromadzenie

o podziale nadwyżki między członków. Członkowie maja prawo do udziału w zysku

w postaci dywidendy kapitałowej, usługowej lub towarowej. Podział zysku może

nastąpić także w drodze oprocentowania udziałów (art. 77 § 4 pr. sp.).

Wniesione udziały w spółdzielni są niezbywalne, natomiast dopuszczalne

jest rozporządzenie roszczeniem o wypłatę udziału.

Jeżeli spółdzielnia weszła w stan likwidacji członkowi może przysługiwać

uprawnienie do uczestnictwa w podziale majątku pozostałego po zaspokojeniu

dłużników (art. 125 § 5, 5a pr. sp.). Uprawnienie takie nie wynika z ustawy, która

jednak przewiduje możliwość przyznania go członkom w statucie. Jeżeli statut

zawiera taki zapis, to członek z momentem przyjęcia do spółdzielni nabywa prawo

do partycypacji w majątku pozostałego po jej likwidacji, które traci warunkowy

charakter i

przekształca się w wierzytelność wobec spółdzielni po spełnieniu

warunków określonych w ustawie. W razie niewprowadzenia takiego postanowienia

do statutu spółdzielni, członek może nabyć uprawnienie do części majątku

spółdzielni dopiero na podstawie uchwały ostatniego walnego zgromadzenia,

przewidującej podział pozostałego majątku spółdzielni między członków.

Członkowi przysługują w stosunku do spółdzielni pozostającej w stanie

likwidacji uprawnienia do żądania zwrotu udziałów (art. 125 § 3 pr. sp.). Tak jak

w przypadku ustania członkostwa, uprawnienie do zwrotu udziału,

powstające

z momentem jego wniesienia ma charakter warunkowy Traci taki charakter

i przekształca się w roszczenie bezwarunkowe wobec spółdzielni

jeżeli zostaną

spełnione następujące warunki: spółdzielnia przejdzie w stan likwidacji, zostaną

spłacone lub zabezpieczone należności spółdzielni i upłynie 6 miesięcy od

opublikowania

ogłoszenia

wzywającego

wierzycieli

do

zgłoszenia

swoich

wierzytelności. Roszczenie to staje się wymagalne po zatwierdzeniu sprawozdania

finansowego przez walne zgromadzenie.

W sprawie mają zastosowanie przepisy k.r.o. sprzed jego zmiany ustawą

z dnia 17 czerwca 2004 r., (art. 5, pkt 5.3 ustawy zmieniającej, Dz.U. Nr 162, poz.

1691). Wymieniane dalej przepisy k.r.o. powoływane są w tej redakcji i oznaczeniu.

Zgodnie z art. 32 § 1 k.r.o. dorobkiem małżonków są przedmioty majątkowe

nabyte

przez oboje małżonków jak i przez jedno z nich, zarówno ze środków

pochodzących z majątku wspólnego jak i pochodzących z majątku odrębnego

każdego z małżonków, chyba że zachodzi surogacja z art. 33 pkt 3 k.r.o. Pojęcie

„przedmioty

majątkowe”

obejmuje

majątkowe

prawa

majątkowe względne, w tym wierzytelności, jak też

bezwzględne

prawa

tzw. oczekiwanie prawne

nabycia prawa majątkowego w przyszłości czyli ekspektatywę. Konstrukcja

ekspektatywy (praw podmiotowych tymczasowych) służy ochronie sytuacji prawnej

adresata normy prawnej, która nie jest jeszcze w pełni ukształtowana, ale pewna

i wyraża się w oczekiwaniu na nabycie określonego prawa (np. własności, lub

roszczenia), gdy nie nabył on jeszcze tego prawa z uwagi na częściowe jedynie

zrealizowania się zdarzenia objętego hipotezą tej normy.

O przynależności przedmiotów do majątku wspólnego decyduje czas ich

nabycia. Przedmioty nabyte po ustaniu wspólności

nie należą do dorobku

małżonków z wyjątkiem jednak przedmiotów nabytych w wyniku realizacji

ekspektatywy powstałej w czasie trwania małżeństwa. W orzecznictwie przyjmuje

się, że w sytuacji gdy zdarzenie, z którym ustawa wiąże nabycie prawa nastąpi po

ustaniu wspólności ustawowej, to prawo to, także jeżeli uzyskało je tylko jedno

z małżonków, powstaje na rzecz obojga małżonków i podlega podziałowi jako składnik

majątku wspólnego (wyrok SN z dnia 12 lutego 1970 r., I CR 444/69, OSNCP 1970, nr

11, poz. 203, uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 12 stycznia 1978 r., III CZP

86,77, OSNCP 1978, nr 10, poz. 171).

Zawartym w k.r.o. przepisom o stosunkach majątkowych między małżonkami

podlegają prawa majątkowe wynikające z członkostwa w spółdzielni, w szczególności

prawo do wkładu, udziału, prawo do części majątku spółdzielni w razie jej likwidacji,

prawa wynikające ze spółdzielczego stosunku pracy. Mogą one należeć do majątku

wspólnego małżonków, także gdy związane są z członkostwem jednego małżonka.

W kategoriach przynależności do majątku wspólnego małżonków lub do majątku

odrębnego

nie

mogą

być

natomiast

rozpatrywane

uprawnienia

wynikające

z członkostwa w spółdzielni, który jest stosunkiem prawnym niemajątkowym.

W skład

majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki weszły więc

związane z członkostwem prawa majątkowe nabyte prze uczestniczkę w czasie

trwania wspólności ustawowej, jak i prawa nabyte - na rzecz obojga małżonków w czasie od ustania wspólności do podziału majątku wspólnego, w wyniku realizacji

istniejącej przed jej ustaniem ekspektatywy uprawniającej do ich uzyskania.

W pierwszej z kategorii mieścić się będą kwoty wypłacone uczestniczce w czasie

trwania wspólności ustawowej z tytułu zwrotu równowartości udziałów, na które wpłaty

dokonane zostały ze środków majątku wspólnego, oraz nabyte przez nią do czasu

ustania wspólności ustawowej wierzytelności z tego tytułu, natomiast w drugiej kwoty

wypłacone jako równowartość udziałów odnośnie do których uczestniczka nabyła

roszczenie o ich zwrot po ustaniu wspólności w wyniku realizacji istniejącego

wcześniej stanu oczekiwania prawnego.

Według tych samych zasad, z uwzględnieniem wcześniejszych uwag

dotyczących tej kwestii, kształtować się będzie przynależność do majątku wspólnego

małżonków kwot wypłaconych uczestniczce z tytułu podziału majątku spółdzielni po jej

likwidacji.

W świetle powyższego trafnie podnosi skarżący, że sam fakt nabycia przez

uczestniczkę określonych praw w czasie, w którym nie pozostawała ona już

we wspólności ustawowej nie stanowił, w okolicznościach sprawy, wystarczającej

przesłanki dla wyłączenia ich przynależności z majątku wspólnego. Zasadny w tym

ujęciu jest więc zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów art. 32 i 33 k.r.o.

Zgodnie z art. 183 § 1 pr. sp. na wynagrodzenie w spółdzielni pracy składa się

wynagrodzenie bieżące i udział w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej do

podziału miedzy członków, zgodnie z zasadami określonymi w statucie. Sąd Okręgowy

przyjął, że przepis ten obejmuje swoim działaniem także tę część nadwyżki bilansowej,

która, która na podstawie art. 77 § 2 pr. sp. przeznaczona jest do podziału w postaci

oprocentowania udziałów. Przedstawiony pogląd odnośnie do wykładni art. 183 § 1 pr.

sp. nie został zakwestionowany w skardze kasacyjnej, która nie zawiera zarzutu jego

naruszenia. Mająca źródło w takim rozumieniu treści i znaczenia wskazanego przepisu

kwalifikacja oprocentowania udziałów, jako elementu wynagrodzenia za pracę

uczestniczki, zasadnie doprowadziła

Sąd Okręgowy do

zaliczenia do majątku

wspólnego tej jego części, którą uczestniczka pobrała do dnia 22 września 2000 r.,

a która nie została skonsumowana na bieżące potrzeby rodziny (art. 32 § 2 pkt 2

k.r.o.), zaś istniejącej w dniu ustania wspólności ustawowej wierzytelność o wypłatę

oprocentowania udziałów za 2000 r. do majątku odrębnego uczestniczki (art. 33 pkt 8

k.r.o.).

W tej części podstawa skargi kasacyjnej jest nieusprawiedliwiona.

W tym stanie rzeczy konieczne i uzasadnione stało się uchylenie zaskarżonego

postanowienia

i

przekazanie

rozpoznania, przy czym

sprawy

z uwagi na

Sądowi

Okręgowemu

niepodzielność jego

do

ponownego

poszczególnych

rozstrzygnięć Sąd Najwyższy orzekł o jego uchyleniu w całości (art. 398 15 § 1

k.p.c).