IV CSK 95/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 95/17 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 lutego 2018 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Maria Szulc‎SSN Roman Trzaskowski w sprawie z powództwa T. S., Z.K. i J. S.‎przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie P.‎o zapłatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2018 r.,‎skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]z dnia 28 października 2016 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powodowie domagali się zapłaty odszkodowania w zakresie obejmującym szkodę rzeczywistą z tytułu przejęcia gospodarstwa rolnego decyzją uznaną za wydaną z naruszeniem prawa, oraz w zakresie utraconych korzyści za ostatnie 10 lat z tytułu niemożliwości wydzierżawienia gospodarstwa, które utracili z naruszeniem prawa. Sąd I instancji uwzględnił powództwo w części obejmującej roszczenie odszkodowawcze z tytułu szkody rzeczywistej, natomiast oddalił powództwo w przedmiocie żądania obejmującego utracone korzyści. Uznał, że zaistniały przesłanki uzasadniające zasądzenie odszkodowania tylko w zakresie obejmującym damnum emergens, ponieważ powodowie utracili własność w następstwie wydania decyzji o przejęciu gospodarstwa z naruszeniem prawa, a więc ponieśli szkodę pozostającą niewątpliwie w związku z przyczynowym ze zdarzeniem sprawczym.

Apelację od tego wyroku wywiódł wyłącznie pozwany Skarb Państwa, zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo i kwestionując przyjęcie istnienia związku przyczynowego pomiędzy bezprawną decyzją a szkodą powodów w postaci nieuzyskanego odszkodowania będącego ekwiwalentem odebranego gruntu. Sąd Apelacyjny wyrokiem reformatoryjnym uwzględnił apelację, wobec zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego i oddalił powództwo.Zaakceptował ustalenie spełnienia przesłanek uznania gospodarstwa rolnego za opuszczone.

Jednakże Sąd odwoławczy uznał brak jakichkolwiek przesłanek, by ocenić, że treść decyzji byłaby inna, gdyby postępowanie zostało przeprowadzone prawidłowo, tj. z udziałem spadkobierców i gdyby oni byli adresatami poprawnie wydanej decyzji. W tej sytuacji przyjęcie przez Sąd I instancji wystąpienia przesłanki związku przyczynowego naruszyło w ocenie Sądu Apelacyjnego art. 361 § 1 k.c. Zdaniem Sądu odwoławczego, wydanie wadliwej formalnie decyzji nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym z utratą przez poprzedników prawnych powodów własności gospodarstwa, co przesądza o braku o podstaw prawnych do przyznania odszkodowania na podstawie art. 160 § 1 k.p.a.Powodowie zaskarżyli w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, formułując zarzuty w ramach obu podstaw kasacyjnych.

Zarzucili błędną interpretację art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 k.p.a. przez uznanie wadliwych decyzji za niemogące być źródłem szkody.Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniono pominięciem przez Sądy dokumentacji postępowania administracyjnego, a zwłaszcza protokołu z 15 maja 1971 r. podpisanego przez osoby nieznane, a stwierdzającego opuszczenie gospodarstwa przez ojca powodów w 1968 r., podczas gdy zmarł on w gospodarstwie w 1970 r.Skarżący wnieśli o wydanie wyroku kasatoryjnego. Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie solidarnie od powodów na rzecz pozwanego - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów postępowania kasacyjnego, powołując się na bezzasadność zarzutów skargi i odwołując się do wybranych dwóch orzeczeń SN.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., ponieważ przepis ten dotyczy dokonywania oceny dowodów, niedopuszczalnej do kwestionowania w postępowaniu kasacyjnym (art. 3933 § 3 k.p.). Skarżący ponadto błędnie uzasadniają zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., bo pominięciem w materiale dowodowym, dołączonej na żądanie powodów, dokumentacji z postępowania administracyjnego z której w ocenie skarżących wynika wadliwość protokołu z dnia 15 maja 1971 r. Tymczasem przepis art. 233 § 1 k.p.c. dotyczy kryteriów prawidłowego dokonywania oceny dowodów, a nie pominięcia dowodów a więc zaniechania dokonania ich oceny.

Natomiast pominięcie przy orzekaniu przez Sąd odwoławczy części materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w obu instancjach mogłoby ewentualnie uzasadniać zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., ale takiego zarzutu skarga kasacyjna powodów nie zawiera. Zasadnym okazał się natomiast zarzut błędnej interpretacji art. 361 § 1 k.c. poprzez uznanie przez Sąd II instancji, że wydanie wadliwej jedynie z przyczyn formalnych decyzji nie pozostaje w normalnym związku przyczynowym ze szkodą powodów. W ocenie Sądu II instancji brak jest bowiem przesłanek do przyjęcia, że gdyby postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone prawidłowo, tj. z udziałem obecnych powodów, to treść decyzji byłaby inna.Tymczasem nie sposób jest zaaprobować stanowczego zanegowania przez Sąd odwoławczy istnienia normalnego związku przyczynowego między formalnie wadliwą decyzją administracyjną a szkodą powodów, wynikającą z utraty własności nieruchomości na podstawie tej decyzji, wobec równie kategorycznego przyjęcia, że wydanie prawidłowej decyzji i tak prowadziłoby do identycznych następstw dla powodów.

Zważyć należy, że związek przyczynowy, co trafnie podkreślono w piśmiennictwie jest relacją zachodząca między zdarzeniami (wydaniem decyzji i powstaniem szkody), a nie między cechą jednego ze zdarzeń a jego następstwem. Innymi słowy zdarzeniem sprawczym było wydanie wadliwej formalnie bezprawnej decyzji administracyjnej, a nie wystąpienie okoliczności, które przesądziły o jej wadliwości. Problem sprowadza się zatem do oceny, czy hipotetyczne powołanie się na legalne zachowanie alternatywne zawsze może wyłączać wystąpienie normalnego związku przycznowego między bezprawnym zdarzeniem sprawczym a szkodą.

W nowszej judykaturze wskazuje się na ewoluowanie stanowiska w odniesieniu do konstrukcji tzw. przyczyny rezerwowej i potrzeby uwzględnienia indywidualnych okoliczności sprawy. Podkreśla się, że w razie wydania wadliwej z przyczyn formalnych decyzji na ocenę wpływu takiego zdarzenia sprawczego na powstanie stanu odpowiedzialności może mieć okoliczność, iż spełnione były przesłanki jej wydania o charakterze materialnoprawnym. Jednakże o wystąpieniu wówczas normalnego związku przyczynowego rozstrzyga ocena łącznie dwóch okoliczności:

1) wydanie zgodnej z prawem decyzji o takiej samej treści jak decyzja dotknięta wadami natury formalnej oraz 2) możliwość przyjęcia z dużym prawdopodobieństwem, że decyzja taka zapadłaby w postępowaniu, w którym była wydana decyzja obarczona wadami formalnymi, gdyby owe wady nie wystąpiły. Nie chodzi natomiast jedynie o nieuchronność wydania takiej samej decyzji jak decyzja formalnie wadliwa, względnie innej decyzji wywołującej także szkodę w przyszłości (zob. wyrok SN z dnia 25 maja 2017 r., II CSK 584/16, niepubl.). Stan rzeczy, będący tzw. rezerwową przyczyną powstania szkody, bierze się więc pod uwagę dopiero przy ocenie przesłanki wystąpienia szkody, a nie normalnego związku przyczynowego, co umożliwia w powyższych wypadkach uwzględnienie indywidualnych okoliczności sprawy.

Takimi okolicznościami w sprawie niniejszej byłoby wyjaśnienie, czy osobisty udział powodów w postępowaniu administracyjnym po śmierci ich ojca mógł mieć wpływ i jaki na ocenę, czy gospodarstwo ich poprzednika prawnego było de iure opuszczone w dacie wydania kwalifikowanej jako zdarzenie sprawcze inkryminowanej decyzji administracyjnej. Badania takiego zaniechał sąd odwoławczy. Legalne alternatywnie zachowanie sprawcy występuje więc wówczas, gdy zostanie wykazane ale w sposób dostatecznie pewny, że w wypadku niedopuszczenia się naruszeń ważących na braku zgodności z prawem pierwotnej decyzji, zostałaby wydana inna, ale na tej samej podstawie prawnej i o tej samej treści (por. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego: z dnia 14 marca 2014 r., III CSK 152/13, niepubl.; z dnia 22 stycznia 2013 r., I CSK 404/11, OSNC 2013/9/110; z dnia 4 marca 2010 r., I CK 380/09, niepubl.).

W piśmiennictwie podkreślono nawet, że lokalizacja legalnych zachowań alternatywnych w obszarze bezprawności względnej (relewancja naruszenia prawa formalnego w kontekście wyrządzonej szkody) wyłącza dopuszczalność powołania się przez Skarb Państwa na możliwość hipotetycznego wyrządzenia takiego samego uszczerbku decyzją wydaną zgodnie z prawem. W tej sytuacji nie sposób zaaprobować stanowczego, a zarazem zwięzłego stanowiska Sądu Apelacyjnego, że brak jest jakichkolwiek przesłanek, by ocenić, że gdyby postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone prawidłowo (tj. z udziałem powodów) to treść decyzji byłaby inna (s. 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Takie stwierdzenie, wykluczające stanowczo istnienie adekwatnego związku przyczynowego między wydaną decyzją a szkodą powodów (art. 361 § 1 k.c.), ocenić należy jako co najmniej przedwczesne, bo dokonane bez pogłębionej oceny, czy udział powodów w postępowaniu administracyjnym mógł mieć wpływ na zanegowanie wystąpienia przesłanki stanu „opuszczonego gospodarstwa” w dacie wydania decyzji z dnia 5 sierpnia 1971 r. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. kc jw