IV CSK 93/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 93/11

POSTANOWIENIE

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Renaty M.

przy uczestnictwie Krzysztofa M.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 9 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27.05.2009 roku Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

majątku wspólnego wnioskodawczyni Renaty M. i uczestnika Krzysztofa M.

wchodzą opisane szczegółowo w sentencji nieruchomości rolne o łącznej

powierzchni 80,7063 ha, położone w W. oraz miejscowości P.

o wartości

1.007.250 zł, szczegółowo opisane ruchomości w postaci wyposażenia domu,

mebli, sprzętu AGD, sprzętu rolniczego oraz należności z tytułu zawartych przez

strony umów ubezpieczenia na życie z Amplico Life o łącznej wartości 492.349,40

zł, a także dochody ze wspólnego gospodarstwa rolnego za okres 2005-2008 w

kwocie 1.529.615, 06 zł.

Wartość majątku wspólnego Sąd ustalił na łączną kwotę 3.029.214,46 zł

i przyjmując równe udziały byłych małżonków w tym majątku, dokonał, po

rozliczeniu nakładów, podziału tego majątku w ten sposób, że przyznał Renacie M.

wymienione w postanowieniu ruchomości o wartości 19.944,81 zł, zaś uczestnikowi

pozostałe składniki majątku wspólnego o wartości 3.009.269,65 zł i zasądził od

niego na rzecz wnioskodawczyni dopłatę w wysokości 1.211.922,23 zł rozłożoną na

10 rocznych rat, płatnych w sposób wskazany w punkcie II sentencji postanowienia.

Rozliczył także koszty postępowania.

Postanowienie to zapadło na tle następujących ustaleń faktycznych.

Renata M. i Krzysztof M. pozostawali w ustroju wspólności ustawowej

małżeńskiej od dnia 2.06.1984 roku do dnia 25.08.2005 roku. W trakcie jej trwania

zgromadzili majątek nieruchomy i ruchomy opisany szczegółowo w sentencji

postanowienia, którego wartość w odniesieniu do nieruchomości i niektórych

ruchomości ustalił Sąd na podstawie opinii biegłych sądowych. W czasie trwania

wspólności

ustawowej

wnioskodawczyni

małżonkami

zrezygnowała

z

dotychczas

w

wyniku

porozumienia

wykonywanej

pracy

między

zawodowej,

prowadziła gospodarstwo domowe, zajmowała się wspólnymi dziećmi stron oraz

pomagała mężowi, zaś uczestnik prowadził gospodarstwo rolne na bazie

nieruchomości wchodzących w skład jego majątku osobistego (nabytego w drodze

darowizny od rodziców), nieruchomości kupionych przez małżonków do majątku

wspólnego oraz w oparciu o grunty rolne dzierżawione od Agencji Nieruchomości

Rolnych na podstawie wieloletnich umów dzierżawy zawartych w czasie trwania

wspólności.

W związku z tym strony czyniły inwestycje w gospodarstwo, kupowały do

majątku wspólnego maszyny i urządzenia rolnicze oraz dokonywały nakładów

z majątku wspólnego na majątek osobisty uczestnika w postaci sfinansowania

remontów i modernizacji domu mieszkalnego i budynków gospodarczych,

rozliczonych w toku niniejszego postępowania.

Poczynając od 2004 roku najpierw małżonkowie M. łącznie, a następnie, po

ustaniu wspólności, wyłącznie uczestnik Krzysztof M., otrzymywali, na podstawie

składanych wniosków, uwzględnianych decyzjami administracyjnymi Agencji

Modernizacji

i

Restrukturyzacji

Rolnictwa,

wydawanymi

na

podstawie

obowiązujących przepisów, różnego rodzaju dopłaty unijne do posiadanych

gruntów rolnych, przy czym Sąd I instancji dokonał szczegółowych ustaleń co do

wysokości oraz rodzaju przyznanych dopłat za okres od 2004 do 2008 roku.

Dopłaty te służyły pokrywaniu wydatków związanych z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego stron. Sąd Rejonowy ustalił także liczbę i wysokość

zaciągniętych przez małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej kredytów

oraz zakres ich spłaty przez oboje małżonków, zaś po ustaniu wspólności

ustawowej przez uczestnika postępowania.

Według dalszych ustaleń Sądu I instancji, po ustaniu wspólności ustawowej

w dniu 25.08.2005 roku, wnioskodawczyni Renata M. wyprowadziła się ze wspólnej

nieruchomości, zabierając jedynie kilka ruchomości (ostatecznie przyznanych jej

przez Sąd w postanowieniu), zamieszkała w wynajętym mieszkaniu w W. i podjęła

pracę zawodową w szpitalu w charakterze położnej, nie korzystając z dochodów i

pożytków przynoszonych przez wspólne gospodarstwo.

Wspólny majątek ruchomy i nieruchomy pozostał w posiadaniu uczestnika

postępowania, który zajmował się i nadal zajmuje działalnością rolniczą, pobierając

od 2006 roku samodzielnie dopłaty unijne. Nie prowadził żadnej szczegółowej

dokumentacji związanej z nakładami i wydatkami na wspólne gospodarstwo, jak

również wysokością dochodów osiąganych z działalności rolniczej.

Z uwzględnieniem okoliczności, że w skład gospodarstwa rolnego wchodzą,

obok wspólnych nieruchomości rolnych małżonków, także grunty stanowiące

osobisty majątek uczestnika oraz grunty wydzierżawione przez niego po ustaniu

wspólności ustawowej, Sąd Rejonowy na podstawie opinii biegłego sądowego

Zbigniewa N., ustalił, że szacunkowe dochody z gospodarstwa rolnego stron,

wyliczone z uwzględnieniem udziału dopłat unijnych w kosztach prowadzenia

gospodarstwa rolnego, wyniosły za rok 2005 – kwotę 324.077,50 zł, za 2006 rok

kwotę 415.999 złotych, za 2007 rok kwotę 913.141,80 zł. W 2008 roku

gospodarstwo przyniosło stratę 123.603,24 zł. Dochody i pożytki ze wspólnego

gospodarstwa za okres po ustaniu wspólności ustawowej Sąd Rejonowy zaliczył do

majątku wspólnego, podlegającego podziałowi i uznając, że obojgu byłym

małżonkom przysługują w nim równe udziały, orzekł jak w postanowieniu.

Apelacje od powyższego postanowienia złożyły obie strony. Po ich

rozpoznaniu Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 9.09.2010 roku zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że zaliczył do majątku wspólnego

dodatkowo ciągnik MTZ-82 o wartości 12.000 zł (który to ciągnik został uznany

przez Sąd Rejonowy za składnik majątku osobistego uczestnika) oraz ustalił

wysokość dochodów ze wspólnego gospodarstwa rolnego za okres 2005-2008 na

niższą kwotę, a mianowicie 550.442,80 zł w miejsce przyjętej przez Sąd Rejonowy

1.529.615, 06 zł.

W konsekwencji Sąd Odwoławczy uznał, że wartość majątku wspólnego

stron podlegającego podziałowi wynosi 2.057.442,20 zł (a nie 3.029.214,46 zł, jak

przyjął Sąd I instancji), zaś wartość składników majątkowych przyznanych

uczestnikowi – 2.037.497,39 zł. W rezultacie zasądził od uczestnika na rzecz byłej

żony dopłatę w kwocie 726.036,10 zł, rozłożoną na 7 rat płatnych w sposób

wskazany w sentencji postanowienia. Oddalił dalej idące apelacje wnioskodawczyni

i uczestnika oraz orzekł o kosztach postępowania odwoławczego.

Zmiana zaskarżonego postanowienia była wynikiem uwzględnienia zarzutów

apelacyjnych wnioskodawczyni w zakresie zaliczenia do majątku wspólnego

wspomnianego ciągnika oraz zarzutów Krzysztofa M. dotyczących sposobu

rozliczenia przez Sąd I instancji pożytków i dochodów z gospodarstwa rolnego

stron po ustaniu wspólności ustawowej.

Między stronami sporne było bowiem, czy dopłaty unijne pobrane przez

uczestnika postępowania po ustaniu wspólności ustawowej stanowiły pożytek

z rzeczy w rozumieniu kodeksu cywilnego, a także czy powinny być uwzględniane

przy ustaleniu wysokości dochodów ze wspólnego gospodarstwa, podlegającego

podziałowi.

W ocenie Sądu Okręgowego, do momentu ustania wspólności, strony

wspólnie posiadały gospodarstwo rolne, tak więc dochód z tego gospodarstwa za

rok 2005 powinien być ustalony z uwzględnieniem przyznanych im obojgu płatności

unijnych i rozliczony stosownie do przysługujących byłym małżonkom udziałów

w majątku wspólnym. Dochód ten wyniósł w 2005 roku kwotę 324.077,50 złotych.

Poczynając

od

2006

roku

dopłaty

unijne

przysługiwały

wyłącznie

uczestnikowi jako posiadaczowi nieruchomości rolnych. Bez uwzględnienia

wysokości tych dopłat, dochód rolniczy netto ze wspólnego gospodarstwa wykazał

wartość dodatnią tylko w 2007 roku w wysokości 226.365,30 złotych. Suma obu

powyższych kwot stanowi w ocenie Sądu II instancji dochód ze wspólnego

gospodarstwa podlegający rozliczeniu w ramach niniejszego postępowania,

stosownie do przysługujących małżonkom udziałów. Sąd Okręgowy zaaprobował

przy tym opinie wydane przez biegłego sądowego Zbigniewa N. jako miarodajne i

oparł o nie także swoje rozstrzygnięcie reformatoryjne.

W złożonej od powyższego postanowienia skardze kasacyjnej, uczestnik

Krzysztof M. zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 45 § 1 k.r.o. w związku

z art. 7 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 roku o płatnościach w ramach systemów

wsparcia bezpośredniego (Dz. U. 2008 rok, Nr 170, poz. 1051) przez wadliwe

zastosowanie polegające na pominięciu w rozliczeniu byłych małżonków, nakładów

poczynionych przez uczestnika z jego majątku osobistego (do którego skarżący

zaliczył otrzymane przez niego dopłaty unijne) na majątek wspólny w postaci

wspólnego gospodarstwa rolnego oraz naruszenie przepisów postępowania, a

mianowicie art. 686 k.p.c. w związku z art. 567 § 3 k.p.c. przez nierozstrzygnięcie o

prawie dzierżawy gruntów rolnych wchodzących w skład wspólnego gospodarstwa

rolnego.

Formułując

powyższe

zarzuty

uczestnik

postępowania

domagał

się

uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna Krzysztofa M. nie zasługuje na uwzględnienie.

Nie jest zasadny sformułowany w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut

naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 686 k.p.c. w związku z art.

567 § 3 k.p.c. przez nierozstrzygnięcie o prawie dzierżawy gruntów rolnych

wchodzących w skład wspólnego gospodarstwa rolnego, albowiem z materiału

sprawy wynika jednoznacznie, że skoro Sąd przyznał uczestnikowi postępowania

gospodarstwo rolne, to przypadły mu także prawa i obowiązki wynikające

z zawartych w czasie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej, wieloletnich

umów dzierżawy gruntów rolnych stanowiących własność Skarbu Państwa,

w oparciu o które uczestnik prowadził i nadal prowadzi działalność produkcyjną

w rolnictwie.

Stosownie bowiem do art. 553 k.p.c. za gospodarstwo rolne uważa się grunty

rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami

i inwentarzem, jeżeli stanowią one lub mogą stanowić zorganizowaną całość

gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

W tej sytuacji wskazany wyżej zarzut, iż Sąd nie objął swoim rozstrzygnięciem

zawartych przez małżonków umów dzierżawy gruntów jest pozbawiony podstaw.

Odnosząc się natomiast do sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia prawa materialnego, podnieść należy w pierwszym rzędzie, że Sąd

II instancji nie naruszył art. 45 § 1 k.r.o. w sposób przez skarżącego wskazany.

Stosownie do tego przepisu, każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki

i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem

wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód.

Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku

osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów

zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość

majątku w chwili ustania wspólności.

Zgodnie z art. 46 k.r.o., w sprawach nieunormowanych w artykułach

poprzedzających ten przepis, od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku,

który był nią objęty, jak również do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio

przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku.

W postępowaniu o podział majątku wspólnego, poza rozliczeniem nakładów

i wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty i z majątku

osobistego na majątek wspólny w czasie trwania wspólności ustawowej

małżeńskiej, następuje także rozliczenie nakładów i wydatków dokonanych przez

każde z małżonków (lub byłych małżonków) w okresie od ustania wspólności do

chwili podziału majątku wspólnego.

Podstawę dokonania rozliczeń stanowią art. 567 § 3 w zw. z art. 686 k.p.c.

Sąd

w postępowaniu

działowym

dokonuje

rozliczeń

z tytułu

posiadania

przedmiotów należących do majątku objętego wspólnością, pobranych pożytków

i innych przychodów, a także poczynionych na ten majątek nakładów i spłaconych

długów w okresie między ustaniem wspólności a dokonaniem podziału majątku

wspólnego (por. postanowienie SN z dnia 7.01.2009 roku, II CSK 390/08, Lex

nr 490512).

Okoliczność, iż współwłaściciel rzeczy nie posiada jej ani nie realizuje

w drodze roszczenia swojego uprawnienia do współposiadania rzeczy lub

posiadania wyodrębnionej części rzeczy, nie stanowi przeszkody do domagania się

przez tego współwłaściciela partycypowania proporcjonalnie do przysługującego

mu udziału, w dochodach z rzeczy, jeżeli przynosi ona dochody (por. postanowienie

SN z dnia 21.09.2006 roku, I CSK 128/06, Lex nr 395221).

Jak wynika z treści skargi kasacyjnej uczestnika postępowania, przedmiotem

sporu pozostaje aktualnie jedynie przyznanie wnioskodawczyni przez Sąd

II instancji proporcjonalnej do jej udziału w majątku wspólnym, części dochodów

osiągniętych ze wspólnego gospodarstwa stron za 2005 roku, gdy jeszcze

wspólność trwała oraz za rok 2007, czyli za okres już po ustaniu wspólności

ustawowej, gdy wspólne nieruchomości rolne posiadał wyłącznie Krzysztof M.,

prowadząc na nich działalność rolniczą i pobierając dopłaty unijne służące

pokrywaniu kosztów tej działalności.

Wbrew sformułowanemu w skardze zarzutowi, dokonując podziału majątku

stron, Sąd Okręgowy nie naruszył art. 7 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 roku

o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. 2008 rok,

Nr 170, poz. 1051), albowiem przepis ten nie stanowił materialnoprawnej podstawy

kwestionowanego przez uczestnika rozstrzygnięcia.

Przepis ten przewiduje w ustępie 1, że rolnikowi przysługuje jednolita

płatność obszarowa do będącej w jego posiadaniu w dniu 31 maja roku, w którym

został złożony wniosek o przyznanie tej płatności, powierzchni gruntów rolnych

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, kwalifikujących się do objęcia tą

płatnością zgodnie z art. 124 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 73/2009,

jeżeli posiada w tym dniu działki rolne o łącznej powierzchni nie mniejszej niż

określona dla Rzeczypospolitej Polskiej w załączniku nr VII do rozporządzenia

nr 1121/2009, z tym że w przypadku zagajników o krótkiej rotacji działka rolna

powinna obejmować jednolitą gatunkowo uprawę o powierzchni co najmniej 0,1 ha;

wszystkie grunty rolne są utrzymywane zgodnie z normami przez cały rok

kalendarzowy, w którym został złożony wniosek o przyznanie tej płatności;

przestrzega wymogów przez cały rok kalendarzowy, w którym został złożony

wniosek o przyznanie tej płatności; oraz został mu nadany numer identyfikacyjny

w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji

gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności.

Cytowany przepis wskazuje warunki, od spełnienia których uzależnione jest

przysługiwanie

rolnikowi,

posiadającemu

grunty

rolne,

jednolitej

płatności

obszarowej, nie odnosi się natomiast w żadnym razie do kwestii składu i wartości

majątku wspólnego małżonków lub ich majątków osobistych, jak też do kwestii

podziału majątku wspólnego po ustaniu łączącego ich ustroju majątkowej

wspólności ustawowej.

Zaakcentować przy tym należy, że Sąd II instancji w żadnym fragmencie

uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie uznał dopłat unijnych, otrzymanych

przez Krzysztofa M. po ustaniu wspólności ustawowej, za składnik majątku

wspólnego byłych małżonków podlegający podziałowi, ani też jednoznacznie nie

zakwalifikował tych dopłat jako elementu składowego majątku osobistego

uczestnika, zwłaszcza zaś w oparciu o art. 33 punkt 5 k.r.o., wskazywany przez

uczestnika. Uczestnik twierdził bowiem, że dopłaty unijne, jako przysługujące

posiadaczowi nieruchomości rolnych, stanowią składnik jego majątku osobistego,

o którym mowa w art. 33 punkt 5 k.r.o.

Stosownie do art. 33 punkt 5 k.r.o., do majątku osobistego każdego

z małżonków należą prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej

osobie.

W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że chodzi tu o prawa

niezbywalne o charakterze jednopodmiotowym, które są ściśle związane z osobą

tylko jednego z małżonków (przede wszystkim prawo do alimentacji, prawo do

wynagrodzenia, prawo do lokalu służbowego, niektóre przypadki użytkowania,

służebności osobiste, z wyłączeniem służebności mieszkania).

W skardze kasacyjnej skarżący nie zarzucił naruszenia powyższego

przepisu, art. 33 punkt 5 k.r.o. przez nie zaliczenie wspomnianych dopłat do jego

majątku

osobistego,

jak

również

nie

wskazał

argumentów

jurydycznych

przemawiających za trafnością podtrzymywanego przez niego konsekwentnie

w toku postępowania stanowiska, że Sąd powinien był otrzymane przez uczestnika

postępowania dopłaty unijne zakwalifikować jako składnik jego majątku osobistego,

o którym mowa w art. 33 punkt 5 k.r.o. i uznać następnie, że przeznaczając

otrzymane

dopłaty

unijne

na

pokrycie

kosztów

prowadzenia

wspólnego

gospodarstwa rolnego, uczestnik poczynił w ten sposób nakłady ze swojego

majątku osobistego na majątek wspólny w postaci gospodarstwa rolnego, co

powinno znaleźć zdaniem uczestnika, odzwierciedlenie w odmowie przyznania

byłej żonie jakiegokolwiek udziału w dochodach osiągniętych z gospodarstwa

rolnego za okres uwzględniony przez Sąd II instancji czyli lata 2005-2008.

Przy uwzględnieniu wynikającego z art. art. 39813 § 1 k.p.c. zakresu

rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej w granicach zaskarżenia oraz

w granicach podstaw, brak jest podstaw do poszukiwania przez Sąd Najwyższy

innych ewentualnie przepisów prawa materialnego niż wskazane przez skarżącego

w skardze. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego

dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego

aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa skargi. Nie może także zastąpić

skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów,

które mogłyby ulec naruszeniu przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia i które

implikowałyby

konieczność

dokonania

analizy

charakteru

dopłat

unijnych

w kontekście podziału majątku wspólnego, w skład którego wchodzi gospodarstwo

rolne.

Sąd Okręgowy uznał w rozpatrywanej sprawie, że skoro po ustaniu

wspólności ustawowej uczestnik prowadził wspólne gospodarstwo rolne, osiągając

z niego określone w zaaprobowanej przez Sąd opinii biegłego Zbigniewa N.

dochody, obliczone bez uwzględnienia udziału unijnych środków finansowych w

wygenerowaniu tych dochodów, to na uczestniku spoczywa obowiązek rozliczenia

się z nich z wnioskodawczynią, stosownie do udziałów przysługujących byłym

małżonkom w majątku wspólnym.

Współwłaściciel, który z wyłączeniem pozostałego współwłaściciela korzysta

z nieruchomości wspólnej oraz pobiera z niej dochody i pożytki, jest zobowiązany

do rozliczenia uzyskanych z tego tytułu korzyści, stosownie do posiadanych przez

współwłaścicieli udziałów (por. uchwała SN z dnia 10.05.2006 roku, III CZP 9/06,

OSNC 2007/3/37).

Należy zaakceptować przyjęte przez Sąd II instancji w niniejszej sprawie

stanowisko, że skoro w dniu 31 maja 2005 roku, strony pozostawały w ustroju

wspólności ustawowej oraz posiadały wspólnie grunty rolne, do których

przysługiwały dopłaty unijne, to do podziału przyjąć należy osiągnięty za ten rok

dochód z gospodarstwa rolnego stron we wskazanej przez Sąd Okręgowy kwocie

324.077,50 złotych. Sąd II instancji na pewno nie naruszył także interesu

uczestnika, nakazując mu rozliczenie z byłą żoną tylko dochodu osiągniętego

w 2007 roku w kwocie 226.365,30 złotych.

Przytoczone przez skarżącego w zarzucie przepisy – art. 45 §1 k.r.o. oraz

art. 7 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 roku o płatnościach w ramach systemów

wsparcia bezpośredniego (Dz. U. 2008 rok, Nr 170, poz. 1051) ustawy nie stanowią

o tym, czy unijne płatności bezpośrednie do gruntów rolnych mogą być uznane za

składnik majątku osobistego uprawnionego do dopłat posiadacza gruntu rolnego,

jak twierdził uczestnik postępowania, czy też nie, względnie czy mogą być i w jakim

zakresie uznane za pożytki cywilne z nieruchomości rolnych, za które dopłaty

przysługują, a innych zarzutów, jak to już wyżej zaakcentowano, uczestnik

postępowania nie sformułował. Sąd nie naruszył jednak tych przepisów w sposób

w skardze wskazany, co spowodowało jej oddalenie na podstawie art. 398 14 k.p.c.

md