IV CSK 92/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 92/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w M.

przy uczestnictwie P. M.

o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 24 lipca 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i orzeczenia

o

Sąd pierwszej instancji uwzględnił na podstawie art. 373 ust. 1 p.u.n.

wniosek Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego i orzekł wobec P. M.

zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia

funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce

handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji i stowarzyszeniu

na okres trzech lat. Uwzględnienie wniosku uzasadnił stopniem winy dłużnika,

wysokością

jego

zobowiązań,

brakiem

podejmowania

konkretnych

udokumentowanych działań w celu zmniejszenia zadłużenia, a także rozmiarem

pokrzywdzenia wierzycieli.

Uczestnik postępowania zaskarżył to postanowienie w całości domagając się

jego zmiany przez orzeczenie zakazu w części prowadzenia działalności na własny

rachunek oraz pełnienia funkcji reprezentanta spółki handlowej stowarzyszenia

oraz fundacji oraz oddalenia wniosku w pozostałej części, a alternatywnie wnosił

o uchylenie postanowienia w całości i zwrot sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację uczestnika, podzielając zarówno,

oceniony

jako

odpowiednich

prawidłowo

ustalony,

przepisów prawa

stan

faktyczny,

materialnego,

wobec

jak

i

uznania

zastosowanie

wystąpienia

wszelkich przesłanek dla orzeczenia zakazu określonego w art. 373 ust. 1 p.u.n.

Sąd odwoławczy stwierdził, że dłużnik posiada znaczne zadłużenie wobec

wnioskodawcy a także wobec innych wierzycieli, którego nie zmniejszył przez długi

czas, a także nie podjął działań chroniących interesy swoich wierzycieli, wykazując

lekceważący stosunek do obowiązku regulowania należności.

W ocenie Sądu drugiej instancji nie jest możliwe orzeczenie niektórych tylko

zakazów spośród określonych w art. 373 ust. 1 p.u.n. Nie podzielając stanowiska

Sądu Najwyższego wyrażonego w publikowanym postanowieniu z dnia 22 sierpnia

2007 r. (III CSK 45/07), Sąd Okręgowy uznał, że redakcja art. 373 ust. 1 p.u.n.

wymaga by zawsze orzekać łącznie o pozbawieniu wszystkich wymienionych w tym

przepisie praw, a zatem przyjął, że nie jest możliwe pozbawienie wyłącznie jednego

z nich, z jednoczesnym pozostawieniem pozostałych uprawnień, a to wobec

konieczności łącznego orzeczenia wszystkich określonych tym przepisem zakazów.

W ocenie Sądu drugiej instancji dotychczasowe zachowanie dłużnika nie daje

gwarancji należytego prowadzenia spraw nie tylko na własny rachunek lecz także

w imieniu innych podmiotów prawnych.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił naruszenie art. 373

ust. 1 i art. 373 ust. 2 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (p.u.n.) przez

przyjęcie, że możliwe jest orzeczenie zakazów określonych w art. 373 ust. 1 p.u.n.

bez ustalenia skutków podejmowanych przez dłużnika działań, a w szczególności

obniżenia

wartości

ekonomicznej

przedsiębiorstwa

upadłego

i

rozmiaru

pokrzywdzenia wierzycieli.

Skarżący zarzucił nadto wadliwą wykładnię art. 373 ust. 1 p.u.n. wskutek

przyjęcia przez Sąd, że przepis ten nakłada na Sąd obowiązek łącznego

orzeczenia wobec dłużnika wszystkich zakazów wskazanych w tym przepisie,

podczas gdy – zdaniem skarżącego – przepis ten pozwala na orzeczenie tylko

jednego lub niektórych spośród wskazanych w nim zakazów. W ocenie skarżącego

przepis art. 373 ust. 1 p.u.n. określa tylko granice, w których Sąd orzeka o zakazie,

pozostawiając Sądowi swobodę decyzyjną w tym zakresie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarb Państwa wniósł o jej oddalenie

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, aprobując argumentację

jurydyczną Sądu Okręgowego przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności zarzutów

naruszenia oraz wskazanych w nich przejawów naruszenia wymienionych

w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Zasadnie wywodzi uczestnik postępowania, że Sąd nie mógł skorzystać

z uprawnienia do orzeczenia na podstawie art. 373 ust. 1 p.u.n. określonego w tym

przepisie zakazu, na wskazany w nim w widełkowym rozmiarze okres, bez wzięcia

pod uwagę, a więc bez uwzględnienia przy orzekaniu tego zakazu, obu

kumulatywnych przesłanek wynikających z art. 373 ust. 2 p.u.n.

Rezultat dokonania wykładni językowej ostatnio wymienionego przepisu nie

pozostawia wątpliwości, że obowiązkiem sądu przy rozpoznawaniu wniosku

o orzeczenie zakazu w granicach wynikających z art. 373 ust. 1 p.u.n. jest wzięcie

łącznie pod uwagę dwóch przesłanek: 1) stopnia winy oraz 2) skutków

podejmowanych

działań

wśród

których

ustawodawca

wyartykułował

w szczególności dwa konkretne skutki: a) obniżenie wartości ekonomicznej

przedsiębiorstwa upadłego i b) rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli.

Tymczasem uzasadnienie zaskarżonego postanowienia dowodzi, że Sąd

drugiej instancji, aprobując orzeczenie Sądu pierwszej instancji, nie uwzględnił

oceny wszystkich niezbędnych bo kumulatywnych przesłanek ustawowych,

pozwalających przesądzić o zasadności orzeczonego zakazu w jego pełnym

zakreślonym przepisem zakresie.

Aprobując stanowisko Sądu Rejonowego, iż zaniedbanie dłużnika nosi znamiona

winy nieumyślnej, możliwej do zakwalifikowania jako niedbalstwo będące wynikiem

rażących zaniechań dłużnika, Sąd Okręgowy niewątpliwie wziął pod uwagę stopień

winy, a więc tylko jedną spośród przesłanek wymienionych w art. 373 ust. 2 p.u.n.

Ponadto, akceptując ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i oceniając je

jako prawidłowe, Sąd Okręgowy ocenił konkretne wysokości zadłużenia uczestnika

postępowania wobec poszczególnych wierzycieli i zakwalifikował wysokość tych

zadłużeń jako znaczną, zarówno wobec wnioskodawcy jak i innych wierzycieli, tak

publicznoprawnych, jak i prywatnych. W ten sposób doszło do uwzględnienia przez

Sąd tylko jednego spośród dwóch ustawowo określonych skutków podejmowanych

działań, a mianowicie rozmiaru pokrzywdzenia wierzycieli.

Natomiast brak jest w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia oceny

wystąpienia drugiego spośród ustawowo określonych szczególnych skutków

podejmowanych

działań,

a

mianowicie

obniżenia

wartości

ekonomicznej

przedsiębiorstwa upadłego uczestnika postępowania. Zasadnie zatem zarzucił

skarżący naruszenie art. 373 ust. 1 p.u.n. wskutek orzeczenia przewidzianego

w nim zakazu z pominięciem odniesienia się do jednej z niezbędnych ustawowo

określonych kumulatywnych przesłanek, wymagających uwzględnienia z woli

ustawodawcy wyrażonej w art. 373 ust. 2 p.u.n., przy orzekaniu zakazu.

Tymczasem w orzecznictwie prezentowane jest jednolite stanowisko, że

poza przesłanką zawinionego działania osoby, wobec której ma zostać orzeczony

zakaz wymieniony w art. 373 ust. 1 p.u.n., Sąd zobowiązany jest wziąć pod uwagę

także skutki podejmowanego działania, a wśród nich w szczególności obniżenie

wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiar pokrzywdzenia

wierzycieli (art. 373 ust. 2 p.u.n.). Innymi słowy, samo tylko stwierdzenie winy

w działaniu upadłego nie ma przesądzającego znaczenia dla orzeczenia

wnioskowanego zakazu (postanowienie SN z dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 14/05,

niepubl.). W judykaturze wyraźnie podkreślono, że zasadnicze znaczenie ma zatem

nie sam fakt „doprowadzenia do upadłości”, ale związek przyczynowy pomiędzy

uchybieniami wymienionymi w art. 373 ust. 1 pkt 1-4 p.u.n., a obniżeniem wartości

ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiarem pokrzywdzenia wierzycieli

(postanowienie SN z dnia 11 grudnia 2008 r., IV CSK 379/08, niepubl.). Zarówno

bowiem stopień winy jak i skutki podejmowanych działań mają wpływ nie tylko na

zakres pozbawienia praw, lecz mogą również oddziaływać na decyzję sądu

o oddaleniu wniosku w konkretnej sytuacji, ponieważ orzeczenie zakazu ma

charakter fakultatywny (postanowienie SN z dnia 13 stycznia 2010, II CSK 364/09,

niepubl.).

Zasadnym okazał się również zarzut błędnej wykładni art. 373 ust. 1 p.u.n.

wskutek przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że przepis ten zobowiązuje Sąd do

łącznego orzeczenia wobec dłużnika wszystkich wskazanych w nim zakazów,

z wyłączeniem

możliwości

orzeczenia

jednego

lub

niektórych

spośród

wymienionych w tym przepisie zakazów. Tymczasem ideą wprowadzonego

obowiązku uwzględniania wszystkich przesłanek wymienionych w art. 373 ust. 2

p.u.n. przy orzekaniu zakazu na podstawie art. 373 ust. 1 p.u.n. jest właśnie

dążenie ustawodawcy do tego, aby wynik oceny ustawowych przesłanek pozwalał

Sądowi na zindywidualizowanie zakresu orzekanego zakazu stosowania do potrzeb

wynikających

z konkretnych

ustaleń

faktycznych

i

indywidualizujących

je

okoliczności rozpoznawanej sprawy. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę akceptuje wykładnię normy art. 373 ust. 1 p.u.n., dokonaną

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 45/07,

OSP 2009/3/34, a mianowicie, że wymieniony przepis zakreśla sądowi możliwe

maksymalne granice, w których ma orzec o zakazie z uwzględnieniem

indywidualnej oceny potrzeby takiego orzeczenia, a nie nakłada obowiązku

orzeczenia zakazu w maksymalnym ustawowo wyznaczonym zakresie w razie

stwierdzenia zaistnienia przesłanek uzasadniających orzeczenie zakazu. Nie

można zatem podzielić interpretacji przyjętej w zaskarżonym wyroku, że

niezależnie

od

wyniku

ustaleń

faktycznych

indywidualizujących

każdą

rozpoznawaną sprawę Sąd ma zawsze obowiązek orzeczenia zakazu o tej samej,

określonej w ustawie, treści w razie wystąpienia wszystkich ustawowych przesłanek

zastosowania art. 373 ust. 1 p.u.n. Przeciwnie, treść art. 373 p.u.n. wskazuje na to,

że przy uwzględnieniu wniosku o orzeczenie zakazu Sąd ma możliwość orzeczenia

go w zakresie uznanym za celowy i uzasadniony, lecz nie wykraczającym poza

przedmiotowe ramy wyznaczone zakresem przepisu, i to niezależnie od treści

wniosku o orzeczenie zakazu. W orzecznictwie wcześniej już przyjmowano, że

dodatkowym uzasadnieniem przemawiającym za niezastosowaniem sankcji z art.

373 ust. 1 p.u.n. może być np. okoliczność zajmowania się przez uczestnika

sprawami technicznymi w ramach podziału prac w zarządzie spółki (postanowienie

SN z dnia 15 grudnia 2005 r., II CSK 15/05, niepubl.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c.