IV CSK 84/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 84/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa J. R.

przeciwko Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej Spółce z o.o. w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 29 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 października 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód J. R. wnosił o zasądzenie od Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej

Spółki z o.o. w S. kwoty 115.200 zł jako wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z części należącej do powoda nieruchomości o pow. 490 m2 za okres od 2000 2001 r. i za okres 2004 - 2009 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w kwocie

6.739,80 zł i oddalił je w pozostałym zakresie.

Zasadnicze elementy stanu faktycznego następujące.

Powód jest właścicielem nieruchomości położonej w strefie peryferyjnej

miasta. Na nieruchomości tej jest posadowiony budynek mieszkalny, 2 budynki

gospodarcze i murowany budynek warsztatowy. Przez nieruchomość przebiega

pod ziemią wodociąg oraz sieć ciepłownicza o średnicy 610 mm, ułożona w kanale

zbudowanym z elementów żelbetonowych o szerokości 2,85 m i długości 69,53 m.

Powierzchnia nieruchomości zajętej przez sieć wynosi 198 m 2. Powoduje to brak

możliwości

wykorzystania

całej

powierzchni

działki

zgodnie

z

planem

zagospodarowania przestrzennego. Nie uregulowano w umowie faktu korzystania

przez pozwanego z działki powoda w opisanym zakresie. Powód uzyskał już

odpowiednie tytuły egzekucyjne obejmujące wynagrodzenie za lata 2002 i 2003.

W obrębie sieci ciepłowniczej niemożliwa pozostaje uprawa rolnicza (z powodu

nagrzewania się ziemi i jej nadmiernego wysuszenia). Straty rolnicze z powodu

zajęcia

nieruchomości

powoda

wynoszą

394,60

zł

rocznie.

Pozwane

Przedsiębiorstwo ma status posiadacza służebności w rozumieniu art. 352 § 1 k.c.

Korzystanie z nieruchomości powoda ma charakter ciągły, ogranicza się do

podziemnej części nieruchomości i nie wiąże się z wykonaniem uprawnień

właścicielskich w stosunku do nieruchomości. Określenie wysokości wynagrodzenia

powinno zatem odpowiadać stopniowi ingerencji władającego gruntem w treść

prawa własności przy uwzględnieniu wartości nieruchomości.

Opierając się na opinii biegłego, Sąd Okręgowy ustalił, że powodowi należy

się wynagrodzenie w wysokości 6.739,80 zł (przy uwzględnieniu pozycji

obejmującej też tzw. starty w rolnictwie roczne). Nie uwzględnił podniesionego

przez pozwanego zarzutu potrącenia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda w całości, natomiast częściowo

uwzględnił apelację pozwanego i obniżył zasądzoną kwotę 6.7324,80 zł do kwoty

5.416,04. Przyjął, że powodowi należy się kwota 8.867,04 zł i powinna być ona

pomniejszona z racji wykonania przez pozwanego skutecznego zarzutu potrącenia

(tj. o kwotę 3.075 zł) oraz o sumę dokonanej już zapłaty (376 zł). Podzielił ocenę

Sądu pierwszej instancji odnośnie do prawnego statusu pozwanego (art. 352 § 1

k.c.). Władztwo pozwanego nie pozbawia powoda możliwości wykonywania

faktycznego władztwa nad nieruchomością. Powód może korzystać z naziemnej

części działki, rozporządzać nią, pobierać pożytki. Uszczuplenie uprawnień powoda

polega jedynie na znoszeniu uciążliwości z racji usytuowania na jego działce (pod

ziemią) sieci ciepłowniczej, wysuszania i wyjałowienia gleby, ograniczenia co do

zabudowy i ulokowania na gruncie własnych urządzeń.

Podstawą prawną wynagrodzenia na rzecz powoda stanowi art. 352 § 2 k.c.

w zw. z art. 224 § 2; art. 225 k.c. i art. 230 k.c.

Sąd

Apelacyjny

podzielił

stanowisko

Sądu

pierwszej

instancji,

że

przysługujące powodowi wynagrodzenie powinno być określane w nawiązaniu do

stopnia ingerencji osoby nieuprawnionej (pozwanego) w prawo własności

właściciela gruntu przy uwzględnieniu wartości wykorzystywanej nieruchomości

i czasu z niej korzystania. Nie może być natomiast brany pod uwagę, sugerowany

przez stronę powodową, wariant określania wysokości tego wynagrodzenia przy

odwołaniu się do stawek najmu lub dzierżawy gruntu. Za okoliczność, istotną dla

określenia wspomnianego stopnia ingerencji, Sąd Apelacyjny uznał to, że

uciążliwości związane z przebiegiem linii ciepłowniczej nie ograniczają się tylko do

części gruntu zajętego przez sieć, ale obejmują także obszar odpowiednio większy,

tj. 490 m2 powierzchni gruntu. Przy uwzględnieniu zarzutu potrącenia i faktu zapłaty

powodowi części wynagrodzenia, Sąd Apelacyjny ostatecznie przyjął, że powodowi

przysługuje wynagrodzenie w wysokości 5.416,04 zł.

W skardze kasacyjnej powoda (w części oddalającej powództwo ponad

kwotę 5.416 zł i oddalającej apelację powoda w całości) podniesiono zarzuty

naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 321 § 1 k.p.c., art. 366 k.p.c. oraz

przepisów prawa materialnego, tj. art. 352 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c., w zw. z art.

224 § 2 k.c. i w zw. z art. 3052 § 2 k.c. (1 grupa zarzutów), art. 499 k.c., art. 498 § 2

k.c. (2 i 3 grupa zarzutów). Skarżący wnosił o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny powołał się

na prawomocny wyrok Sądu Rejonowego z 23 lutego 2007 r., I C 43/06, jednakże

jedynie dla wskazania na podobny sposób określenia należnego powodowi

wynagrodzenia za korzystanie z jego nieruchomości w roku 2003. Jednocześnie

Sąd ten ustalił, że skarżący nie wykazał tego, aby od czasu wydania tego wyroku

(w 2007 r.) nastąpiły istotne zmiany dotyczące zakresu ingerencji w jego prawa

właścicielskie (s. 8 uzasadnienia). W takiej sytuacji nietrafna jest sugestia

skarżącego o przyjęciu przez Sąd Apelacyjny mocy obowiązującej wyroku w innej

sprawie dla rozpoznawanej sprawy, obejmującej inny okres bezumownego

korzystania z gruntu powoda. Zarzut naruszenia art. 366 k.p.c. należy więc uznać

za chybiony.

Trafnie wyjaśniono w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego, że powód

domagał się w zasadzie „tylko wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z części

nieruchomości i nie zmodyfikował w toku postępowania powództwa w tym zakresie”

(s. 9). Jeżeli w toku postępowania rozpoznawczego powód eksponował także fakt

poniesienia „strat w produkcji rolnej”, to straty takie konsekwentnie traktował jako

składnik

dochodzonego

wynagrodzenia

za

korzystanie

z

nieruchomości.

Sąd Apelacyjny trafnie stwierdził, że wspomniane straty w produkcji rolnej nie

stanowią składnika wynagrodzenia związanego z bezumownym korzystaniem

z nieruchomości powoda. Skoro Sądy meriti oceniały jedynie zasadność żądania

o wynagrodzenie, to nie sposób przyjąć, że naruszyły przepis art. 321 § 1 k.p.c.

przy

prawnej motywacji tego zarzutu, sformułowanego w pkt 5 skargi. W toku

postępowania rozpoznawczego nie ustalono przecież źródła takiej, ewentualnej

odpowiedzialności odszkodowawczej (np. w postaci art. 415 k.c.).

2. Dokonane przez Sąd Apelacyjny ustalenia faktyczne uzasadniały

konkluzję, że strona pozwana skutecznie podniosła zarzut potrącenia własnej

wierzytelności (w wysokości 3.075 zł) z wierzytelnością powoda obejmującą

przysługujące mu wynagrodzenie. Zarzut potrącenia może być podniesiony także

przez pełnomocnika (art. 95 k.c., art. 498 k.c.). Kwestionując fakt dokonania

w niniejszej sprawie takiego potrącenia przez osobę odpowiednio umocowaną,

skarżący nie podniósł jednak tego, że Sąd Apelacyjny niewłaściwe zinterpretował

oświadczenie woli pozwanego (mocodawcy) w odniesieniu do udzielenia

umocowania i jego zakresu. Nie umieścił

bowiem w drugiej i trzeciej grupie

zarzutów naruszenia art. 60 k.c. i art. 65 § 1 k.c. W skardze kasacyjnej nie

zakwestionowano zatem skutecznie faktu udzielenia pełnomocnictwa materialnoprawnego przyszłemu pełnomocnikowi (art. 95 k.c.). Jednocześnie Sąd Apelacyjny

trafnie przyjął czas złożenia oświadczenia o potrąceniu (art. 499 k.c., art. 61 k.c.),

dojścia tego oświadczenia do powoda oraz wystąpienie wymaganych przesłanek

kompensacji ustawowej, w tym - istnienie obu wierzytelności objętych tą

kompensatą (wierzytelności powoda i wierzytelności pozwanego przedstawionej do

potrącenia).

3. Podstawowe znaczenie w rozpoznawanej sprawie miała kwestia

wysokości

należnego

powodowi

wynagrodzenia

przez

powoda

z

racji

bezumownego korzystania z jego nieruchomości gruntowej i sposób obliczenia jego

wysokości. Kwestia ta może być rozważana jedynie na podstawie dokonanych

przez Sądy meriti ustaleń faktycznych (art. 398 13 § 2 k.p.c.). Chodzi tu przede

wszystkim o te ustalenia, które odnoszą się do stopnia (zakresu) ingerencji

pozwanego jako podmiotu nieuprawnionego w prawo własności powodowego

właściciela gruntu.

Po pierwsze, ustalono, że pozwany włada gruntem jak posiadacz

służebności (art. 352 § 1 k.c.), a nie jak posiadacz w rozumieniu art. 336 k.c.

Po drugie, powód nie został w pełni pozbawiony możliwości wykonania prawa

własności nieruchomości

i może wykonywać wobec naziemnej części działki

jednak pewne uprawnienia właścicielskie, wskazane przez Sąd Apelacyjny

(np. korzystanie z naziemnej części działki, rozporządzanie, pobieranie pożytków).

Taka możliwość wykonywania uprawnień właściciela znacznie zatem odbiega od

sugerowanego obrazowo w pozwie stanowiska, iż powód jako właściciel „mógłby

tylko przechodzić” przez własną nieruchomość. Po trzecie, możliwość wykonywania

uprawnień właścicielskich przyjęto także po dokonaniu korekty oddziaływania sieci

cieplnej na nieruchomość powoda (490 m2).

W tej sytuacji istniały usprawiedliwione podstawy określenia wysokości

wynagrodzenia przy uwzględnieniu kryterium ustalonego stopnia ingerencji

pozwanego w prawa własności właściciela przy założeniu, że wynagrodzenie takie z racji swej funkcji - powinno pozostawać w odpowiedniej relacji do takiego stopnia

(zakresu) korzystania z cudzego gruntu. Nie mógł zatem wchodzić w grę sposób

określenia wysokości omawianego wynagrodzenia, który miałby odpowiadać

stawkom właściwym dla stosunku najmu lub dzierżawy. Sytuacja prawna

i faktyczna pozwanego w żadnej mierze nie może być zatem porównywana do

sytuacji

nieuprawnionego,

jakby

-

faktycznego

najemcy

lub

dzierżawcy

nieruchomości powoda (art. 659 k.c., art. 693 k.c.). Przy uwzględnieniu danych

dotyczących wartości nieruchomości zawartych w opinii biegłego (s. 25 tej opinii)

doszło ostatecznie do właściwego określenia wysokości wynagrodzenia należnego

powodowi. Stanowisko powoda prezentowane w ramach uzasadnienia pierwszej

grupy zarzutów kasacyjnych nie uwzględnia jednak takich ustaleń.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną. Nie obciążono powoda kosztami postępowania kasacyjnego

(art. 102 k.p.c.).