IV CSK 82/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 82/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśnictwa N. w P.

przy uczestnictwie Agencji Nieruchomości Rolnych w W., Skarbu

Państwa - Starosty C. i Gminy K.

o wpis do księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawcy: Skarbu Państwa Nadleśnictwa N. w P. od

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 24 czerwca 2009r. oddalającego skargę

wnioskodawcy na orzeczenie referendarza sądowego z dnia 9 kwietnia 2009 r., w

którym zgodnie z wnioskiem wyłączono z księgi wieczystej Kw […] działkę 123/3 i

wpisano ją do księgi wieczystej Kw […]. Jednocześnie, odwołując się do treści

programu komputerowego opracowanego dla prowadzenia ksiąg wieczystych,

referendarz wpisał w podrubryce 2.2.2.5 dotyczącej „roli instytucji" przy ujawnianiu

wpisów własności Skarbu Państwa: „Państwowa Jednostka Organizacyjna nie

posiadająca osobowości prawnej, której oddano nieruchomość w trwały zarząd".

Sądy obu instancji, odnosząc się do zarzutu wnioskodawcy, iż dokonany

wpis nie odpowiada prawu, bowiem wnioskodawcy przysługuje zarząd, a nie trwały

zarząd nieruchomością Skarbu Państwa stwierdziły, że księga wieczysta jest

prowadzona w systemie elektronicznym, zgodnie z art. 25 1 u.k.w.h i wydanym na

jego podstawie rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia

2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie

informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz. 1575 ze zm. - dalej „rozp. z dnia 20 sierpnia

2003 r."), którego § 34 ust. 2b pozwala na dokonanie w zaskarżonej przez

wnioskodawcę podrubryce jedynie jednego z trzech przewidzianych przez słownik

wpisów, a w sytuacji, gdy wnioskodawca jest państwową jednostką organizacyjną

nie posiadającą osobowości prawnej możliwe jest dokonanie tylko wpisu

o zakwestionowanej treści, bowiem taką definicję w tym przedmiocie zawiera

słownik. Sąd nie ma możliwości korekty wpisu przewidzianego programem

informatycznym,

wobec

czego

nie

mógł

z

przewidzianego

programem

sformułowania usunąć słowa „trwały". Dokonał zatem wpisu o treści najbardziej

zbliżonej do sytuacji prawnej wnioskodawcy.

Sąd drugiej instancji wskazał ponadto, że zgodnie z art. 626 8 § 8 k.p.c. wpis

w elektronicznej księdze wieczystej uważa się za dokonany dopiero z chwilą jego

zapisania w centralnej bazie danych ksiąg wieczystych, co może nastąpić jedynie

wtedy,

gdy

wpis

jest

prawidłowy,

odpowiadający

wymaganiom

systemu

informatycznego. Wpis zaś odpowiada takim wymaganiom tylko wówczas,

gdy pole, którego wypełnienie jest obowiązkowe, zostało wypełnione treścią

odpowiadającą systemowi informatycznemu, tj. dokonano wpisu zgodnego z treścią

wpisu

przewidzianą

w

słownikach

przypisanych

do

poszczególnych

pól.

Nie ma zatem możliwości dokonania wpisu nie odpowiadającego definicjom

zawartym w słowniku, czy też skrócenia treści wpisu. Wypełnienie w dziale

II podrubryki 2.2.2.5 jest obowiązkowe, a wpis wymuszony treścią słownika

przypisanego do pola 5.

Sąd Okręgowy stwierdził, że choć niewątpliwie wnioskodawcy przysługuje

zarząd nieruchomością Skarbu Państwa, który nie jest tożsamy z trwałym

zarządem, to jednak skuteczność wpisu w systemie informatycznym uzależniona

jest od wypełnienia obowiązkowych rubryk treścią przewidzianą przez system

informatyczny, który w przypadku państwowej jednostki organizacyjnej nie

posiadającej osobowości prawnej przewiduje wpis zawierający drugi człon,

o przekazaniu nieruchomości w trwały zarząd, bez którego ujawnienia wpis nie

mógłby być dokonany. Nie powoduje to jednak zmiany sposobu władania

nieruchomością, a cała treść wpisu, zwłaszcza powołanie się na podstawę nabycia

oraz

ujawniony

dotychczasowy

sposób

władania

przez

wnioskodawcę

nieruchomością, do której została przyłączona działka, pozwalają na ustalenie

zakresu i sposobu władania nieruchomością.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, w ramach pierwszej

podstawy wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 4 ust. 1 i art. 32 ust. 1 ustawy

z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 45, poz. 435

ze zm. - dalej: „ustawa o lasach") w zw. z art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz.

2603 ze zm. - dalej: „u.g.n.") oraz art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 121, poz.

1361 ze zm. - dalej: „u.k.w.h.") przez ich niezastosowanie i dokonanie w księdze

wieczystej wpisu niezgodnego z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości.

W ramach drugiej podstawy skarżący zarzucił naruszenie art. 1 ust. 1

u.k.w.h. w zw. z art. 6288 § 2 k.p.c. przez wpisanie do księgi wieczystej prawa

nieistniejącego, a przynajmniej umieszczenie błędnego wpisu o roli instytucji,

niezgodnego ze złożonym wnioskiem i dołączonymi do niego dokumentami oraz

naruszenie art. 178 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 1 ust. 1 u.k.w.h. przez oparcie

rozstrzygnięcia w sprawie o przepis rangi pozaustawowej, sprzeczny z normą

prawną rangi ustawowej.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zmianę postanowienia

Sądu pierwszej instancji przez wykreślenie z rubryki 2.2.2.5 księgi wieczystej Kw nr

[…] Sądu Rejonowego słowa „trwały", ewentualnie uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.k.w.h księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia

stanu prawnego nieruchomości, co oznacza, że wpis do księgi wieczystej danych

dotyczących nieruchomości i jej właściciela musi odpowiadać rzeczywistemu

stanowi rzeczy, zarówno faktycznemu jak i prawnemu. Niedopuszczalne jest zatem

świadome dokonanie przez Sąd wpisu niezgodnego ze stanem prawnym

nieruchomości oraz niezgodnego z wnioskiem o wpis. Takie działanie narusza

także art. 6268 § 2 k.p.c., który przewiduje związanie Sądu wieczystoksięgowego

wnioskiem oraz treścią dołączonych do wniosku dokumentów. Nie ulega

wątpliwości, że „zarząd nieruchomością" przewidziany w ustawie o lasach,

przysługujący jedynie Lasom Państwowym, jest instytucją inną niż „trwały zarząd"

nieruchomością,

przewidziany

w

art.

43-50

u.g.n.

jako

forma

władania

nieruchomością przez inne jednostki organizacyjne. Zgodnie z art. 2 ust. 3 u.g.n. do

zarządu, jaki przysługuje Lasom Państwowym nad oddanymi im nieruchomościami

Skarbu Państwa, nie stosuje się przepisów o trwałym zarządzie, zawartych w u.g.n.

Zarząd przysługujący Lasom Państwowym nad nieruchomościami Skarbu Państwa

jest zatem innym prawem, niż trwały zarząd przysługujący innym jednostkom

organizacyjnym nad nieruchomościami Skarbu Państwa, a status prawny zarządcy

jest inny niż trwałego zarządcy takimi nieruchomościami.

Wnioskodawca, będący jednostką organizacyjną Lasów Państwowych,

wniósł o dokonanie w księdze wieczystej wpisu określonej treści, wskazując między

innymi, że przysługuje mu prawo zarządu nad nieruchomością Skarbu Państwa

objętą wnioskiem, co wynikało też z załączonych do wniosku dokumentów.

Obowiązkiem Sądu, zgodnie z art. 1 ust. 1 u.k.w.h oraz art. 626 8 § 2 k.p.c., było

dokonanie wpisu, który właściwie, zgodnie z wnioskiem i obowiązującymi

przepisami prawa, określa status nieruchomości i zarządzającej nią jednostki

organizacyjnej Skarbu Państwa, nieposiadającej osobowości prawnej. Świadome

dokonanie przez Sąd wpisu oczywiście sprzecznego ze statusem prawnym

nieruchomości i zarządzającej nią jednostki organizacyjnej, a więc wpisu

wprowadzającego w błąd co do rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości

i uzasadnienie takiego wpisu powołaniem się na treść i możliwości programu

informatycznego, nie tylko rażąco narusza wskazane wyżej przepisy, lecz także art.

178 ust. 1 Konstytucji RP, co słusznie zarzuca skarżący.

Zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji sędziowie w sprawowaniu swego

urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Nie są związani

przepisami niższego rzędu, sprzecznymi z ustawą, ani utworzonymi na ich

podstawie technicznymi formami zapisów orzeczeń sądowych.

Zakładanie i prowadzenie ksiąg wieczystych w systemie informatycznym,

jest, zgodnie z art. 251 u.k.w.h., jedynie jedną z technicznych form zapisu orzeczeń

sądowych

odnoszących

się

do

stanu

prawnego

nieruchomości.

System informatyczny prowadzenia ksiąg wieczystych określają przepisy rozp.

z dnia 20 sierpnia 2003 r., wydanego na podstawie art. 25 1 ust. 2 u.k.w.h., zgodnie

z którym, Minister Sprawiedliwości, określając szczegółowo sposób zakładania

i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym, musi zachować

w takim systemie wszystkie cechy ksiąg wieczystych prowadzonych w systemie

tradycyjnym, przewidzianym w art. 25 u.k.w.h. Przede wszystkim zatem

opracowany system i program informatyczny musi umożliwiać dokonanie wpisu

ustalającego stan prawny nieruchomości zgodnie z rzeczywistym stanem

faktycznym i prawnym, co jest celem prowadzenia księgi wieczystej w każdym

systemie, zarówno tradycyjnym, jak i informatycznym.

Jeżeli opracowany w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 25 1 ust. 2

u.k.w.h., system informatyczny zawiera braki lub błędy, prowadzące w określonych

sytuacjach do wpisów niezgodnych z prawem, obowiązkiem Sądu jest odmowa

zastosowania takiego przepisu niższego rzędu, jako oczywiście sprzecznego

z ustawą. Za taki przepis należało uznać § 34 ust. 2 wskazanego wyżej rozp. z dnia

20 sierpnia 2003 r. w zakresie, w jakim przewiduje w podrubryce 2.2.2. „Skarb

Państwa" pole pozwalające wpisać tylko organ reprezentujący Skarb Państwa,

osobę prawną, której powierzono wykonywanie praw Skarbu Państwa, lub

państwową jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której

oddano nieruchomość w trwały zarząd, a nie przewiduje możliwości wpisania

państwowej jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, której

oddano nieruchomość w zarząd. Przepis ten, prowadzący w rozpoznawanej

sprawie do wpisu niezgodnego z prawem, nie powinien być zastosowany przez

Sądy, jako sprzeczny z art. 25 i art. 1 ust. 1 u.k.w.h., a więc wydany z naruszeniem

art. 251 § 2 tej ustawy. Przedmiotem wpisu w księdze wieczystej ma być bowiem

prawo do nieruchomości, które rzeczywiście przysługuje jednostce organizacyjnej

Skarbu Państwa nieposiadającej osobowości prawnej, a nie prawo „zbliżone",

przewidziane w programie informatycznym. Nie jest przy tym istotne, jak zdaje się

wywodzić Sąd Okręgowy, że błędny wpis nie kreuje prawa i że to jakie prawo

rzeczywiście przysługuje można ustalić na podstawie całej treści wpisu. Po to by

księga wieczysta spełniała cel jakiemu służy, musi być w niej wpisane prawo

rzeczywiście przysługujące do nieruchomości. Wpisanie prawa, które nie

przysługuje, gdy jednocześnie z treści wpisu można wywieść, że w rzeczywistości

przysługuje inne, nie wpisane prawo, wprowadza w błąd i podważa wiarygodność

księgi wieczystej (art. 3 u.k.w.h.). Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

4 czerwca 2009 r. III CZP 33/09 (OSNC 2010/2/12), dotyczącej zbliżonej

problematyki wpisów orzeczeń sądowych do Krajowego Rejestru Sądowego

Dłużników Niewypłacalnych, prowadzonego także w systemie informatycznym, sąd

rejestrowy dokonuje wpisu do tego rejestru zgodnie z treścią prawomocnego

orzeczenia sądowego będącego podstawą wpisu, także wtedy, gdy treść tego

orzeczenia nie jest zgodna z systemem informatycznym Krajowego Rejestru

Sądowego. Sąd Najwyższy stwierdził, że okoliczność, iż opracowany zgodnie

z rozporządzeniem wykonawczym do ustawy o KRS system informatyczny nie

przewiduje

możliwości

dokonania

wpisu

określonej

treści,

zawartej

w prawomocnym wyroku będącym podstawą wpisu, jest wyłącznie problemem

technicznym, nie zaś prawnym i nie uzasadnia dokonania przez sąd rejestrowy

wpisu dopuszczonego przez system informatyczny lecz nieodpowiadąjącego treści

orzeczenia sądowego. Także w wyroku z dnia 6 grudnia 2007 r. IV CSK 323/07

(nie publ.) Sąd Najwyższy jednoznacznie stwierdził, że odmowa dokonania wpisu

w księdze

wieczystej

nie

może

wynikać

z

niedostosowania

systemu

informatycznego, w jakim księga jest prowadzona, do odnotowywania stanów

prawnych zgodnych z obowiązującymi przepisami.

Jak słusznie wskazano w literaturze, systemy informatyczne tworzone dla

potrzeb wymiaru sprawiedliwości są niekiedy niewystarczająco elastyczne, bazują

na ściśle określonych schematach i nie przewidują możliwości wpisu danych, które

nie są modelowe albo które system pominął. Mogą być w pewnym zakresie

skonstruowane wbrew brzmieniu obowiązujących przepisów prawa. Oczywiste jest

jednak, że taki, błędnie skonstruowany system informatyczny, nie może wyznaczać

ram stosowania prawa i stanowić podstawy błędnego wpisu lub odmowy dokonania

wpisu. Podstawą wpisu są bowiem przepisy ustawy, a nie dane przyjęte przez

system informatyczny niezgodnie z tymi przepisami.

W sytuacji istnienia błędów w systemie informatycznym, uniemożliwiających

dokonanie wpisu zgodnego z prawem, Sąd nie może odmówić wpisu ani dokonać

wpisu niezgodnego z prawem a zgodnego z programem informatycznym.

Powinien doprowadzić do bezzwłocznej zmiany błędnego programu i dokonać

wpisu zgodnego z prawem. W praworządnym państwie niedopuszczalna jest

sytuacja, gdy Sąd odmawia wpisu lub dokonuje wpisu niezgodnego z prawem tylko

dlatego, że z powodu błędnego programu informatycznego nie ma możliwości

technicznych dokonania wpisu zgodnego z prawem i ze złożonym wnioskiem

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.