IV CSK 78/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 78/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z wniosku O.W.

przy uczestnictwie M.W. i J.W.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania J.W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 12 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił

apelację uczestnika J.W. od postanowienia Sądu Rejonowego w S., który

stwierdził, że spadek po J.W., zmarłej w dniu 28 września 2003 r., nabył w całości

wnuk O.W. na podstawie testamentu notarialnego z dnia 6 stycznia 2003 r.

Postanowienie Sądu Okręgowego zostało oparte na następującej podstawie

faktycznej i prawnej.

J.W. była wdową, miała dwóch synów – M.W. i J.W. W dniu 6 stycznia 2003

r. testamentem sporządzonym w formie notarialnej powołała do całości spadku

wnuka O.W., syna M.W.

Jako nie udowodnione ocenił Sąd zarzuty J.W. przeciwko ważności

testamentu,

oparte

na

twierdzeniu,

że

został

on

sporządzony

przez

spadkodawczynię w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli.

Za bezzasadny został uznany zarzut sporządzenia testamentu pod wpływem

błędu, który wymieniony uczestnik opierał na twierdzeniu, że spadkodawczyni nie

znała rzeczywistej wartości swego majątku, gdyż nie zaliczała do niego składników

majątkowych powstałych w czasie pozostawania przez nią w długoletnim

konkubinacie oraz na twierdzeniu, że gdyby w tym błędzie nie pozostawała, nie

sporządziłaby testamentu na rzecz jednego tylko wnuka, z pokrzywdzeniem

pozostałych. Z treści testamentu jednoznacznie wynika wola rozporządzenia całym

majątkiem, niezależnie od tego, co wchodzi w jego skład. Nie wykazanie

przesłanek określonych w art. 945 § 1 pkt 2 k.c. oznaczało brak podstaw do

stwierdzenia nieważności testamentu na jego podstawie.

Co do zarzutów dotyczących nie zachowania formy oświadczenia ostatniej

woli, złożonego w formie aktu notarialnego, Sąd Okręgowy zajął następujące

stanowisko.

Wskazywany przez uczestnika, jako naruszony przy sporządzaniu testamentu,

art. 87 § 1 ust. 4 Prawa o notariacie nie miał zastosowania, gdyż spadkodawczyni

umiała się podpisać. Nietrafne są skierowane pod adresem Sądu pierwszej

instancji zarzuty dotyczące braku ustaleń, co do umiejętności pisania przez

spadkodawczynię, gdyż umiejętność pisania nie ma znaczenia dla oceny ważności

testamentu, a istotna i wystarczająca jest tylko umiejętność podpisania. Z art. 87

§ 1 pkt 4, odczytywanego w związku z art. 92 § 1 pkt 8 Prawa o notariacie, wynika

rozróżnienie możliwości pisania i podpisania się, prowadzące do wniosku, że osoba

biorąca udział w czynności notarialnej, nie umiejąca pisać, powinna podpisać akt

notarialny, a jeżeli także nie umie się podpisać, powinna złożyć tuszowy odcisk

palca. Spadkodawczyni potrafiła się podpisać, co potwierdza kopia testamentu

zawierająca odwzorowanie jej podpisu, a strony nie negowały pochodzenia podpisu

od spadkodawczyni. Z tej przyczyny bezprzedmiotowe są zarzuty dotyczące nie

zachowania formy testamentu wymaganej przy braku po stronie testatora

umiejętności pisania.

Skarga kasacyjna uczestnika J.W. została oparta na podstawach ujętych bez

wymaganego wyodrębnienia podstawy naruszenia prawa materialnego oraz

naruszenia przepisów postępowania. Normy materialnoprawne i procesowe zostały

wielokrotnie powtórzone i wymienione w różnych powiązaniach, przy czym

niejednokrotnie jako postać naruszenia wskazano ”błędną wykładnię, błędną

subsumpcję i niewłaściwe zastosowanie”.

Jako naruszone normy prawa materialnego w skardze wymieniono art. 25,

945 § 1 pkt 2, 948 § 1, 78, 79 i 80 k.c. oraz art. 87 § 1 pkt 4, 87 § 2 i 92 § 2 Prawa

o notariacie.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 15, 217

§ 1 i 2, 220, 227, 228 § 1, 231, 233 § 1, 243, 252, 253, 264, 277, 304, 316 § 1, 328

§ 2, 378 § 1, 382, 386 § 4, 520, 628, 1096 i 1133 § 2 k.p.c., art. 2, 32 ust. 1, 45

ust. 1, 76 ust. 1 i 91 ust. 3 Konstytucji, art. 4 ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych, art. 13, 14 ust. 1, 15 ust. 1 i ust. 2 dekretu o należnościach

świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym, art. 7 ust. 1, 13 ust. 1 i 2 i 23

ust. 1 Rozporządzenia Rady WE nr 1348/2000.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia

Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

pierwszej instancji, a także – pomimo wniosku o uchylenie orzeczeń - o zasądzenie

kosztów postępowania na podstawie art. 520 § 3 ewentualnie 520 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Spośród licznych zarzutów skargi kasacyjnej nie można odmówić racji tym

tylko, które odnoszą się do oceny ważności testamentu pod kątem spełnienia

wymagań, co do formy i zostały ujęte w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego – art. 87 § 1 pkt 4 i art. 92 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –

Prawo o notariacie (jedn. tekst Dz. U. 2008 r. Nr 189, poz. 1158), dalej jako „pr.

o not.”.

Kodeks cywilny, przewidujący testament notarialny jako jeden z testamentów

zwykłych (art. 950 k.c.) nie określa jego wymagań formalnych. Oznacza to, że

testament notarialny musi odpowiadać ustawowym rygorom, jakim podlega akt

notarialny, sprecyzowanym w Prawie o notariacie.

Stosownie do art. 92 § 1 pkt 8 pr. o not., osoby biorące udział w akcie

notarialnym składają pod nim podpis, co oznacza, że w wypadku testamentu podpis

składa testator. Jeżeli w akcie bierze udział osoba nie umiejąca lub nie mogąca

pisać, powinna złożyć na dokumencie tuszowy odcisk palca, obok którego inna

osoba wpisze imię i nazwisko osoby nie umiejącej (nie mogącej) pisać,

umieszczając swój podpis (art. 87 § 1 pkt 4 pr. o not.); stosowną wzmiankę w treści

dokumentu powinien poczynić notariusz (art. 87 § 2). Z art. 87 § 1 pkt 4 pr. o not.

wynika forma wymagana w odniesieniu do całej takiej kategorii osób, które

obejmuje pojęcie „osoba, która nie umie lub nie może pisać”. Samo sformułowanie

przepisu nie pozostawia pola do rozważań, czy w ramach tej kategorii można

wyróżniać osoby nie umiejące (nie mogące) pisać, lecz umiejące się podpisać.

Podstawę do takiego rozróżnienia Sąd Okręgowy upatruje w art. 92 § 1 pkt 8 pr. o

not., twierdząc, że osoba nieumiejąca pisać może akt notarialny podpisać, co

oznaczałoby w konsekwencji, że art. 87 § 1 pkt 4 pr. o not. ma zastosowanie do

takich tylko osób, które nie tylko nie umieją (nie mogą) pisać, ale także nie umieją

(nie mogą) się podpisać.

Podobną myśl można odnaleźć w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada

2004 r., I CK 229/04 (niepubl.) i z dnia 27 czerwca 2007 r., II CSK 124/07 (OSNC

2008, nr 9, poz. 112); w drugim z nich Sąd Najwyższy stanął na stanowisku,

że podpisanie aktu notarialnego przez osobę, która nabyła tylko umiejętność

pisania swego imienia i nazwiska, spełnia wymaganie określone w art. 92 § 1 pkt 8

pr. o not. W piśmiennictwie zagadnienie to wywołuje zasadnicze kontrowersje.

Jednocześnie trudno nie dostrzec, że regulacja zawarta w art. 87 § 1 pkt 4

pr. o not. wyraźnie definiuje krąg osób, wobec których sformułowana jest

przewidziana w nim forma, nie stwarzając żadnych dodatkowych przesłanek

uzasadniających zwolnienie z tej formy. Natomiast art. 92 § 1 pr. o not. ma

charakter ogólny, a jego treścią jest określenie poszczególnych, wspólnych dla

każdego aktu notarialnego wymagań. Ponadto, z art. 92 § 2 wynika, że jeżeli

w akcie bierze udział osoba, która nie umie lub nie może pisać, notariusz stwierdza,

że osoba ta aktu nie podpisała i podaje tego powody.

Niezależnie od sposobu rozstrzygnięcia tych wątpliwości, błędne było

założenie Sądu Okręgowego, że fakt umiejętności (braku umiejętności) pisania

przez testatorkę jest prawnie obojętny dla oceny ważności testamentu. Kwestia ta

musi zostać objęta podstawą faktyczną orzeczenia, jako istotna w procesie badania

zachowania formy oświadczenia złożonego przez osobę, co do której występuje

taka wątpliwość. Tymczasem, mimo, że ta kontrowersyjna w sprawie okoliczność

była

przedmiotem

postępowania

dowodowego,

Sąd

ostatecznie

zaniechał

poczynienia stanowczego ustalenia faktycznego, z powodu błędnego uznania tej

kwestii za bezprzedmiotową.

Sposób odczytania przez Sąd wymienionych przepisów abstrahuje od

kwestii czy w ogóle można uznać, że umie się podpisać taka osoba, która nie umie

pisać. W orzecznictwie i piśmiennictwie powszechnie akceptuje się stanowisko

zajęte przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 grudnia 1993 r., III CZP 146/93

(OSNC 1994, nr 5, poz. 94), obszernie umotywowane w jej uzasadnieniu,

że podpis może złożyć jedynie osoba umiejąca i mogąca pisać; chociaż uchwała

odnosiła się do podpisu wystawcy weksla, ma ona znaczenie ogólniejsze, a w jej

uzasadnieniu wskazano, że taki wniosek wynika również z art. 92 § 2 pr. o not.

Kwestia ta ma ścisły związek z funkcjami, które pełni podpis. Ograniczając

się do podstawowej warstwy tego zagadnienia trzeba wskazać, że z podpisem

łączy się między innymi autentyczność dokumentu i zgodność osnowy dokumentu

z wolą osoby podpisującej dokument, gdyż podpis pełni funkcję identyfikacyjną

i jednocześnie stanowi „zatwierdzenie” dokumentu. Chodzi w szczególności

o możliwość weryfikacji autentyczności podpisu i identyfikacji osoby podpisującej

oraz możliwość przyjęcia, że osoba ta zna treść oświadczenia, które podpisuje.

Przy braku ustawowej definicji podpisu, określenie cech, jakim powinien

odpowiadać znak graficzny, aby można go było uznać za podpis, jest przedmiotem

wypowiedzi judykatury i doktryny. Pomimo zróżnicowania poglądów, można

wyznaczyć pewne wspólne minimum w zakresie oznaczania tych cech. Zasadniczo

podpis powinien wyrażać co najmniej nazwisko. Nie jest konieczne, aby było to

nazwisko w pełnym brzmieniu, gdyż dopuszczalne jest jego skrócenie, nie musi ono

być także w pełni czytelne. Podpis powinien jednak składać się z liter i umożliwiać

identyfikację autora, a także

stwarzać możliwość porównania oraz ustalenia

czy został złożony w formie zwykle przezeń używanej; podpis więc powinien

wykazywać cechy indywidualne i powtarzalne (por. m.in. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 1932 r., III 1 Rw 515/32, Zb.Urz. z 1932 r., poz. 67

i cyt. uchwałę z dnia 30 grudnia 1993 r., III CZP 146/93).

Przy najłagodniejszym traktowaniu przesłanek uznania konkretnego znaku

pisarskiego za podpis, motywowanym charakterem czynności (oświadczenie

ostatniej woli składane przed notariuszem), nie można odstąpić od minimum, jakim

jest to, by znak pisarski umożliwiał identyfikację osoby, od której pochodzi,

przynajmniej według takich

kryteriów, jak cechy indywidualne i powtarzalne.

Chociaż podpis nie musi być sporządzony czytelnie, to powinien odzwierciedlać

cechy charakterystyczne dla osoby, która go składa i tym samym - wskazywać na

tę osobę.

Wszystkie te kwestie pozostały poza uwagą i oceną Sądu Okręgowego.

Zaniechawszy stanowczego ustalenia czy spadkodawczyni umiała pisać, Sąd

poprzestał na stwierdzeniu, że umiała się ona podpisać. Można w tej sytuacji

założyć, że Sąd nie miał wątpliwości co do tego, że może się podpisać osoba, która

nie umie pisać.

Nawet przy takim stanowisku, widoczny jest zasadniczy brak na tym etapie

oceny prawnej Sądu, polegający na zaniechaniu badania, czy znak graficzny

poczyniony na dokumencie notarialnym odpowiada minimalnym wymaganiom

pozwalającym na uznanie go za podpis. Umiejętność nakreślenia znaku

graficznego nie jest tożsama z umiejętnością podpisania się. Uznanie znaku

graficznego na testamencie za podpis nastąpiło bez analizy tego znaku pod kątem

wskazanych wymagań.

Brak też innych ustaleń, którym można w konkretnych okolicznościach

sprawy ewentualnie przypisać znaczenie. Do takich okoliczności zalicza się czasem

sytuacje, w których dana osoba powszechnie podpisuje się na różnych

dokumentach w określony sposób, umożliwiający potwierdzenie lub zaprzeczenie

pochodzenia tego podpisu oraz czyni to samodzielnie i swobodnie.

Jeżeli, jak stwierdził Sąd, spadkodawczyni umiała się podpisać, możliwa była

konfrontacja znaku

w akcie notarialnym z innymi

podpisami, pozwalająca na

dokonanie oceny pod kątem zdolności identyfikacyjnej tego znaku.

W obecnym stanie sprawy, wobec braku ustaleń we wskazanym zakresie, nie

można odmówić racji zarzutom skarżącego, odnoszącym się do faktycznej

i prawnej podstawy stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie obejmującym ocenę

spełnienia wymagań co do formy testamentu.

Chybiony jest natomiast sformułowany w powiązaniu z nimi zarzut nie rozpoznania

sprawy w granicach apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), gdyż nie w pełni wyczerpujące

oraz nie odpowiadające oczekiwaniom skarżącego odniesienie się do argumentacji

zawartej w apelacji nie oznacza, że Sąd apelacji w jej granicach nie rozpoznał.

Nie zasługiwały na uwzględnienie pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej.

Sąd nie naruszył art. 948 § 1 k.c., stwierdzając, jaka jest jego jednoznaczna

i nie budząca wątpliwości treść .

Sąd nie naruszył art. 945 § 1 pkt 2 k.c., gdyż prawidłowo określił przesłanki

błędu w rozumieniu tego przepisu oraz ustalił brak podstaw do uznania, że zostały

one spełnione. Wbrew zarzutom skargi, to nie stanowisko Sądu, lecz wywody

i twierdzenia

skarżącego

miały

postać

dowolnych

hipotez,

nie

tylko

nie

udowodnionych ale i nie uwiarygodnionych (co czyni nieskutecznym zarzut

naruszenia art. 231 i 243 k.p.c. ).

Chybione są, powołane w powiązaniu z podstawą naruszenia wskazanej normy

prawa materialnego, zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Nie mogły

odnieść skutku zarzuty naruszenia art. 217 i 227 k.p.c.

dotyczące nie

uwzględnienia wniosków dowodowych, gdyż po wcześniejszym częściowym

cofnięciu wniosków, na rozprawie zamkniętej w dniu 10 listopada 2006 r.,

pełnomocnik skarżącego oświadczył, że żadnych wniosków dowodowych nie

zgłasza. Ubocznie można tylko zauważyć, że fakt, iż Sąd I instancji dopuścił nawet

dowód zgłoszony przez uczestnika po zamknięciu rozprawy (po kilkuletnim

postępowaniu), nie powstrzymał go od formułowania zarzutów co do ograniczeń,

jakie miały go dotknąć w udowadnianiu określonych twierdzeń. Bezpodstawne są

zarzuty odnoszące się do nie przeprowadzenia dowodu z urzędu, zaniechania

niektórych ustaleń i prawidłowości oceny materiału dowodowego, połączone ze

skierowanymi pod adresem Sądu drugiej instancji zarzutami naruszenia art. 382 w

zw. z art. 316 § 1, 378 § 1 i 386 § 4 k.p.c.

Oczywiście nieuzasadniony jest zarzut, w ramach którego powołano nawet

normę konstytucyjną, „nie rozpoznania istoty sprawy w dwóch instancjach i nie

zapewnienie przez sąd II instancji rozpoznania sprawy w dwóch instancjach”.

Należy przy tym poczynić ogólną uwagę, dotyczącą nie tylko postępowania

w toku instancji, ale także postępowania kasacyjnego, że myli się skarżący, jeżeli

uważa, iż rozpoznanie środka zaskarżenia wymaga dostosowania się do sposobu

ujęcia zarzutów, „podążenia” za każdym z nich w porządku zastosowanym przez

skarżącego i szczegółowego wypowiedzenia się co do każdego z argumentów, bez

względu na jego merytoryczną wartość.

Obszerne wywody skargi, dotyczące wadliwego dokonania pierwszego

doręczenia skarżącemu uczestnikowi, nie wymagają szczegółowej oceny, wobec

nie wykazania istotnego wpływu zarzucanych uchybień na wynik sprawy,

stanowiącego konieczną przesłankę skuteczności drugiej podstawy kasacyjnej

(art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. ).

To samo dotyczy wywodów dotyczących właściwości miejscowej sądu, która

w postępowaniu kasacyjnym mogłaby podlegać ocenie jedynie pod kątem istotnego

wpływu na wynik sprawy.

Pokaźną część skargi kasacyjnej poświęcona jest nie uwzględnieniu przez

Sąd Okręgowy apelacji w części kwestionującej nie przyznanie uczestnikowi

kosztów stawiennictwa na rozprawę. Oparte są one na twierdzeniu sprzecznym ze

stanem sprawy, jakoby dowód z przesłuchania skarżącego uczestnika Sąd dopuścił

z urzędu podczas, gdy w rzeczywistości wniosek o takie przesłuchanie złożył sam

uczestnik (w piśmie z dnia 5 czerwca 2006 r.). Wezwanie do osobistego

stawiennictwa związane było tylko z rygorem polegającym na pominięciu tego

dowodu, a więc uczestnik pozostawał w postulowanej przez siebie sytuacji

swobody decyzji, co stawienia się na rozprawę w celu przesłuchania ( „(...)

skarżący nie stawiłby się lub stawił w sądzie w zależności od oceny sytuacji w

postępowaniu oraz możliwości osobistych i zawodowych (także warunkujących

przyjazd)”). Zarzut naruszenia licznych przepisów (nie wyłączając Konstytucji),

wymienionych w ramach tej podstawy skargi, jest oczywiście bezpodstawny.

Zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu z przyczyn wskazanych na

wstępie rozważań, które uzasadniały orzeczenie stosownie do art. 398 15 § 1 zd. 1

k.p.c. .