IV CSK 77/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 77/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego

LASY PAŃSTWOWE – Nadleśnictwa P. w P.

przy uczestnictwie Marii R., Karola B. i Anny L.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 października 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i oddala apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w C. z dnia

7 kwietnia 2010 r.; orzeka, że każdy uczestnik ponosi koszty

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego związane ze swoim

udziałem; przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego

w C. adwokat Grażynie W. kwoty: 900 zł (dziewięćset) oraz 1350

zł (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) powiększone o podatek od

towarów i usług (VAT), tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej

z urzędu w

postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym; oddala dalej idący

wniosek.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 29 października 2010 r. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w C. z dnia 7 kwietnia 2010 r., i stwierdził, że

wnioskodawca Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne „Lasy

Państwowe” – Nadleśnictwo P. w P. nabyło przez zasiedzenie z dniem 2 stycznia

1983 r. własność nieruchomości, działki nr [...], o powierzchni 10,31ha położonej w

S., dla której Sąd Rejonowy w C. prowadzi księgę wieczystą KW Nr [...]. U podłoża

tego rozstrzygnięcia legło stanowisko, że wnioskodawca włada przedmiotową

działką leśną, jak właściciel, nieprzerwanie od lat 50-tych do chwili obecnej.

Skarga kasacyjna uczestników postępowania od postanowienia Sądu

Okręgowego – oparta na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c. – zawiera zarzut

naruszenia art. 172 w zw. z art. 121 pkt 4 k.c., i zmierza do uchylenia tego

postanowienia i oddalenia apelacji wnioskodawcy, bądź przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota skargi kasacyjnej sprowadza się do zarzutu, że Sąd Okręgowy

z naruszeniem art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c. przyjął, iż w okolicznościach

sprawy nie wystąpiły przeszkody określane jako stan siły wyższej uniemożliwiające

uczestnikom postępowania (ich poprzednikom prawnym) skuteczną ochronę

roszczeń właścicielskich.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, którego omówienie

znajduje się w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 26 października

2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008/5/43), pojęcie siły wyższej rozumiane jest

w ujęciu obiektywnym, z tym że przy ocenie, czy mamy do czynienia z siłą wyższą

należy brać pod uwagę także to, czy zainteresowana osoba mogła przeciwdziałać

i zapobiec działaniu obiektywnych zdarzeń, składających się na siłę wyższą.

W konsekwencji za siłę wyższą uznaje się zdarzenie, które jest zewnętrzne,

niemożliwe do przewidzenia i któremu nie można było zapobiec. Nie ulega

wątpliwości, że za siłę wyższą można również uznać działanie władzy państwowej.

Godzi się przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że

o istnieniu stanu siły wyższej świadczącą przykładowo takie okoliczności, jak ryzyko

oczywistej nieskuteczności podejmowanych działań, stan niemożności efektywnego

dochodzenia na drodze prawnej zwrotu rzeczy, czy też brak faktycznej możliwości

skorzystania przez poszkodowanych z wymiaru sprawiedliwości określanej także

jako faktyczna niemożliwość skorzystania z prawa do sądu z przyczyn natury

ogólnej (zob. orzeczenia SN: z dnia 11 października 1996 r., III CZP 76/96, OSNC

1997, nr 2, poz. 16; z dnia 11 lutego 1997 r., II CKN 78/96, nie publ.; z dnia

13 grudnia 2001 r., IV CKN 307/01, OSNC 2002, Nr 10, poz. 124; z dnia

4 września 2003 r., IV CKN 420/01 nie publ.; z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK

131/03, nie publ.; z dnia 13 października 2005 r., I CK 162/05, OSP 2006 r., nr 9

poz. 107.).

Rozstrzygnięcie powyżej sprecyzowanego zarzutu kasacyjnego, w świetle

przytoczonych

rozważań,

wymaga

przede

wszystkim

oceny

skuteczności,

w okolicznościach sprawy, roszczenia windykacyjnego na gruncie ustawy z dnia

12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz

o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy

rolnej i osadnictwa rolnego, w szczególności zaś art. 9 tej ustawy według tekstu

pierwotnego (Dz. U. Nr 17, poz.71, dalej: „ustawy”), a art. 16 według tekstu

jednolitego z 1989 r. (Dz. U Nr 58, poz. 348 ze zm., dalej: „ustawy”). Przepis ten był

przedmiotem wykładni Trybunału Konstytucyjnego, dokonanej uchwałą z dnia

20 lutego 1991 r., W 5/91, w której stwierdzono, że w świetle art. 16 ust. 1

(9 ust. 1) ustawy o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych

(z wyjątkiem określonych w art. 16 ust. 2 ustawy, uprzednio 9 ust. 2) decydują

wyłącznie przesłanki wymienione w tym przepisie, a mianowicie, objęcie

nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia

5 kwietnia 1958 r., oraz pozostawianie tych nieruchomości we władaniu Państwa

lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym bez

względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo.

Przejęciu na własność Państwa podlegają także te nieruchomości, których

właściciele, co wymaga podkreślenia, do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli

odzyskania swojej nieruchomości, względnie z przyczyn obiektywnych, od siebie

niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym wykładni art. 9 ust 4

(16 ust. 4) ustawy przyjęto, że gdy decyzja przewidziana w art. 9 ust 3 (16 ust. 3)

tej ustawy nie została jeszcze wydana, a uprawniony wystąpił na drogę sądową

w celu dochodzenia swoich praw, sąd był zobowiązany do zasięgnięcia informacji

we właściwym organie administracyjnym czy postępowanie zmierzające do

wydania decyzji administracyjnej o przejęciu własności nieruchomości już się toczy

lub będzie wszczęte i zawiesić postępowanie na podstawie art. 191 pkt 3 k.p.c. do

czasu wyjaśnienia tej kwestii (zob. postanowienie SN z dnia 21 sierpnia 1959 r.,

I CR 964/58, OSNCK 1961/2/42). W tej sytuacji wystąpienie właściciela

nieruchomości z roszczeniem windykacyjnym doprowadziłoby do wydania na

podstawie art. 9 ust 3 ustawy decyzji o przejęciu nieruchomości stanowiącej

przesłankę umorzenia postępowania w trybie art. 9 ust. 4 ustawy (zob. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1960 r., II CR 386/59, OSNC 1962, nr 2,

poz. 88; z dnia 13 lutego 1963 r., II CR 120/62, OSNPG 1963, nr 7, poz. 43).

Rację przeto mają skarżący, że przepisy art. 9 ust. 3 i 4 (16 ust. 3 i 4) ustawy

stanowiły przeszkodę w skutecznym dochodzeniu przez nich (ich poprzedników

prawnych) wydania będącej w posiadaniu Skarbu Państwa nieruchomości objętej

wnioskiem, która to przeszkoda uzasadnia zastosowanie art. 121 pkt 4 w związku

z art. 175 k.c. Pod pojęcie siły wyższej, w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c., podpadają

bowiem również takie stany, gdy, jak w sprawie, rozwiązania legislacyjne

uniemożliwiały uprawnionemu właścicielowi nieruchomości skutecznie i efektywnie

dochodzenie swoich roszczeń. Pozbawienie właściciela realnej możliwości

dochodzenia roszczeń poprzez które mógłby on odzyskać posiadanie stanowiącej

jego własność nieruchomości, spełnia niewątpliwie cechy siły wyższej. Jest to

bowiem okoliczność dla niego zewnętrzna, której nie mógł zapobiec i której nie

mógł się przeciwstawić.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.