IV CSK 74/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 74/11

POSTANOWIENIE

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku J. R.

przy uczestnictwie M. K., A. P., J. P. i Banku Zachodniego WBK Spółki Akcyjnej z

siedzibą w W.

o wpis zmiany wierzyciela hipotecznego w księdze wieczystej […],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania A. P. i J. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 19 października 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 24 maja 2010 r. oddalił wniosek J. R.

o wpis zmiany wierzyciela hipotecznego w KW nr […] na podstawie umowy

sprzedaży wierzytelności zawartej 12 listopada 2001 r. pomiędzy Bankiem

Zachodnim WBK SA z/s w W., jako następcą prawnym ujawnionego w księdze

wieczystej wierzyciela - Wielkopolskiego Banku Kredytowego SA, a J. R. i M. K.

Postanowienie to zapadło po rozpoznaniu skargi wnioskodawcy na postanowienie

referendarza sądowego w przedmiocie odrzucenia wniosku. Sąd Rejonowy ocenił,

że nie zachodzi uzasadniająca odrzucenie wniosku powaga rzeczy osądzonej, z

uwagi na zmianę okoliczności stanowiących jego podstawę, w stosunku do

okoliczności stanowiących podstawę wpisu z dnia 29 stycznia 2002 r. (Dz.Kw

7477/01).

Oddalając wniosek Sąd Rejonowy uznał, że pomimo złożenia przez

wnioskodawcę dokumentu spełniającego wymogi z art. 31 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst. jedn. Dz. U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej u.k.w.h.) w postaci umowy sprzedaży

wierzytelności z podpisami

notarialnie

poświadczonymi,

wniosek

nie

może

być uwzględniony, ponieważ jak wynika to z orzeczenia Sądu Apelacyjnego

z dnia 3

września

wierzytelność

2005

r.

zabezpieczona

wpisem

przedawnieniu z dniem 1 sierpnia 2000

wzięta pod

akt

uwagę

I C 703/06 o

(sygn.

akt

hipoteki

I

Ca

848/05)

zwykłej

uległa

r. Okoliczność ta

przez Sąd Rejonowy

uzgodnienie

treści

księgi

wieczystej

została

również

w sprawie sygn.

z rzeczywistym

stanem prawnym. Sąd Rejonowy - sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro

nie jest dopuszczalne zabezpieczenie hipoteką wierzytelności przedawnionych,

których wierzyciel nie może dochodzić przed sądem, a w związku z tym nie może

uzyskać koniecznego do egzekucji tytułu wykonawczego, to niedopuszczalne

jest również dokonanie wpisu zmiany wierzyciela hipotecznego przedawnionej

wierzytelności. Przyjął,

że w

sytuacji, gdy dłużnicy nie zrzekli się zarzutu

przedawnienia, był zobowiązany zgodnie z przysługującą mu kognicją, wziąć pod

uwagę przedawnienie przy badaniu materialnoprawnej podstawy wpisu.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem Sąd Okręgowy na skutek apelacji

wnioskodawcy i uczestnika M. K. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego przez

nakazanie Sądowi Rejonowemu dokonania w dziale IV przedmiotowej księgi

wieczystej wpisu zmiany wierzyciela hipotecznego zgodnie z wnioskiem.

W jego uzasadnieniu wskazał, że w okolicznościach sprawy nie budziły

zastrzeżeń Sądu ani uczestników postępowania treść wniosku, forma i treść

dołączonej do niego umowy sprzedaży wierzytelności oraz treść księgi wieczystej.

Nie było kwestionowane na płaszczyźnie skuteczności materialnej przedłożonej

umowy przejście na jej podstawie wierzytelności zabezpieczonej wpisem hipoteki

na rzecz nabywców J. R. i M. K. Dokonanie zmiany wierzyciela hipotecznego jest

uzasadnione treścią istniejącego w dziale IV wpisu hipoteki umownej (zwykłej).

Między dotychczasowym wierzycielem hipotecznym, a mającym być wpisanym na

podstawie złożonego wniosku zachodzi bezpośrednie następstwo prawne.

W

ocenie Sądu Okręgowego przeszkodą do wpisu nie może być wyrok w sprawie o

uzgodnienie księgi wieczystej, albowiem ustalenia, na podstawie których Sąd w tej

sprawie nakazał wykreślenie dokonanego w 2002 r. wpisu zmiany wierzyciela nie

dotyczyły istnienia ważnej i skutecznej umowy sprzedaży wierzytelności z dnia 12

listopada 2001 r., która nie była dołączona do wniosku o wpis z dnia 15 listopada

2001 r. ani do sprawy sygn. akt I C 703/06; jest to nowa okoliczność, która nie była

dotąd przedmiotem badania przez sądy. Na podstawie tego wyroku dokonano

wykreślenia zmiany wierzyciela dokonanej 29 stycznia 2002 r. i obecnie wobec

zmiany okoliczności wyrok w tej sprawie nie ma mocy wiążącej. Sąd Okręgowy

uznał, że badanie w sprawie o wpis kwestii przedawnienia zabezpieczonej wpisem

hipoteki wierzytelności nie mieści się w kognicji sądu wieczystoksięgowego. Jej

badanie było nadto zbędne z uwagi na treść art. 77 u.k.w.h., który chroni

wierzyciela

hipotecznego

przed

skutkami

przedawnia

wierzytelności

zabezpieczonej hipotecznie. W sytuacji, gdy przedmiotowa wierzytelność od

samego początku była zabezpieczona wpisem hipoteki,

jej ewentualne

przedawnienie nie ma wpływu na możliwość zaspokojenia się z zabezpieczonej

nieruchomości dłużników. Nie istnieje też zakaz przenoszenia wierzytelności

przedawnionych, natomiast zgodnie z art. 79 u.k.w.h. nie istnieje możliwość

przeniesienia wierzytelności zabezpieczanej hipoteka bez przeniesienia hipoteki.

Przedmiotowa umowa sprzedaży wierzytelności nie naruszyła tego przepisu, gdyż

wraz z wierzytelnością na nabywców przeniesione zostały zabezpieczenia, w tym

hipoteka. Nie było więc przeszkód do dokonania wpisu zgodnie z wnioskiem.

W skardze kasacyjnej uczestnicy postępowania A. i J. P. skarżący zarzucili :

-

przyjęcie w następstwie błędnej wykładni art. 75 u.k.w.h., że możliwy jest

wpis zmiany wierzyciela hipotecznego na podstawie przeniesienia hipoteki

zabezpieczającej wierzytelność przedawnioną,

-

przyjęcie w następstwie błędnej wykładni art. 31 ust. 1 u.k.w.h.,

że kserokopia dokumentu może stanowić podstawę wpisu (art. 31 ust. 1

u.k.w.h.),

-

przyjęcie w następstwie błędnej wykładni art. 88 Prawa o notariacie - ustawa

z dnia 14 lutego 1991 r., (tekst, jedn. Dz. U. z 2008 r., Nr 189, poz. 1158 –

dalej jako Pr. o not.), że stanowi dokument z notarialnie poświadczonym

podpisem, złożonym nie w obecności notariusza, dokument niezawierający

zaznaczenia przez notariusza okoliczności uznania przez stawającą przed

nim osobę złożonego podpisu za własnoręczny,

-

naruszenie art. 6268 k.p.c. przez dokonanie badania księgi wieczystej, której

wniosek nie dotyczył,

-

naruszenie art. 365 k.p.c. przez nieuwzględnienie wyroku Sądu Rejonowego

w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej.

Wnosili

o

uchylenie

postanowienia

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania lub jego uchylenie i oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Hipoteka nie jest przedmiotem obrotu, jej przejście jest skutkiem przelewu

wierzytelności hipotecznej. Do przejścia hipoteki konieczny jest jednak dodatkowo

wpis w księdze wieczystej (wcześniej art. 2451 k.c., obecnie art. 79 zd. drugie

u.k.w.h). Umowa przelewu co do zasady nie wymaga szczególnej formy, jednak

z uwagi na potrzebę wpisu w księdze wieczystej nabywcy wierzytelności

hipotecznej, podpis zbywcy w zawartej w formie pisemnej umowie przelewu

wierzytelności powinien być notarialnie potwierdzony; jest to forma ad eventum.

Natomiast oświadczenie woli nabywcy może być złożone w zwykłej formie

pisemnej. O tym czy dokument jest sporządzony w tej formie sąd może dowiedzieć

się tylko z jego oryginału.

Przepis art. 31 ust 1 u.k.w.h. określa niezbędne minimalne wymagania

formalne w postępowaniu wieczystoksięgowym, obowiązujące przy dokonywaniu

wpisów. Na gruncie tej regulacji zasadą jest notarialne potwierdzenie podpisu.

Nie odnosi się ona, poza orzeczeniami sądowymi stanowiącymi podstawę wpisu,

jedynie do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 k.p.c.

Z wpisem hipoteki w księdze wieczystej łączy się domniemanie, że hipoteka

o treści wynikającej z wpisu istnieje (art. 3 u.k.w.h.). Zgodnie z uchylonym obecnie

(20 lutego 2011 r.), lecz obowiązującym w dacie orzekania przez Sąd Okręgowy

art. 71 u.k.w.h., domniemanie to rozciąga się także na zabezpieczoną hipoteką

zwykłą wierzytelność. Dzięki temu wierzyciel hipoteczny jest zwolniony przy

dochodzeniu wierzytelności z obowiązku udowodnienia, że przysługuje mu

hipoteka i wierzytelność.

Zwalnia

to

wierzyciela

także

od

konieczności

udowodnienia istnienia jego wierzytelności tytułem wykonawczym w toku

postępowania o podział sumy uzyskanej z egzekucji z przedmiotu hipoteki,

prowadzonej przez innego wierzyciela. Konsekwencją domniemania istnienia

wpisanej hipoteki i zabezpieczającej ją wierzytelności jest ochrona nabywcy

wierzytelności przez przepisy o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych

w przypadku gdyby nie istniała - zgodnie z wpisem - hipoteka albo wierzytelność.

Dzięki rękojmi nabywca wierzytelności będzie mógł zaspokoić się z obciążonej

wierzytelności.

Kwestia rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych pozostaje jednak poza

kognicją sądu wieczystoksięgowego. Sąd ten nie może rozstrzygać, czy istnieją

przesłanki do uznania, że wnioskodawcę - tu nabywcę wierzytelności hipotecznej chroni rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (post. z 18 czerwca 2009 r.,

II CSK 4/09, (Lex nr 519937). Jeżeli natomiast na skutek wpisu stan

prawny ujawniony w księdze wieczystej stał się niezgodny z rzeczywistym stanem

prawnym, ten kto tak twierdzi będzie mógł dochodzić usunięcia niezgodności

na podstawie art. 10 u.k.w.h., a wyrok wydany w takiej sprawie będzie stanowić

podstawę do dokonania prawidłowego wpisu - wykreślenia. Wyrok ten wiąże sąd

wieczystoksięgowy. Prawidłowo jednak uznał Sąd Okręgowy, że jeżeli zapadł

już wyrok w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej, to zgodnie z art. 365

k.p.c., ma moc wiążącą w sprawie o wpis, jednak pod warunkiem tożsamości

podstawy faktycznej uwzględnionego żądania i zarzutów obecnie podnoszonych

przeciwko wpisowi.

Niezależnie od tego przepis art. 77 u.k.w.h. - jak trafnie wskazał Sąd

Okręgowy - zezwala na zaspokojenie się wierzycielowi hipotecznemu z przedmiotu

hipoteki pomimo przedawnienia zabezpieczonej nią wierzytelności.

W tym stanie rzeczy jako nieuzasadnione przedstawiają się podniesione

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 365 k.p.c. i art. 75 u.k.w.h.

Bezskuteczny, wobec braku uzasadnienia pozwalającego ocenić jego zasadność,

jest zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c.

Bezzasadnie zarzucają skarżący naruszenie 31 u.k.w.h. w postaci

sformułowanej w petitum skargi kasacyjnej, czyniąc podstawą zarzutu odmienne,

niż przyjęte przez Sądy orzekające ustalenie odnośnie do oryginalnego charakteru

dołączonej do wniosku o wpis umowy sprzedaży wierzytelności.

Zgodnie z art. 88 p.n. podpisy na aktach notarialnych i poświadczonych

dokumentach

są

składane

w

obecności

notariusza.

Jeżeli

podpis

na

poświadczonym dokumencie był złożony nie w obecności notariusza, osoba, która

podpisała, powinna uznać przed notariuszem złożony podpis za własnoręczny.

Okoliczność tę notariusz zaznacza w sporządzonym dokumencie.

Według ustaleń Sądu Rejonowego, na które powołał się Sąd Okręgowy

w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, notariusz A. S. potwierdziła w dniu

22 sierpnia 2002 r. podpisy osób zawierających umowę sprzedaży wierzytelności

(wraz z zabezpieczającą ją hipoteką) z dnia 12 listopada 2001 r., stwierdzeniem

„poświadczam własnoręczność podpisu” w/w osób, których tożsamość ustaliła na

podstawie dowodów osobistych,

co

- jak zasadnie podnoszą skarżący - nie

spełnia wymogów

określonych w art. 88 pr.n. dla poświadczenia podpisu

złożonego nie w obecności notariusza.

Wniosek

o

wpis

do

księgi

wieczystej

powinien

być

uzasadniony

i udowodniony za pomocą dokumentów załączonych do wniosku. Dołączona do

wniosku o wpis zmiany wierzyciela hipotecznego, umowa sprzedaży wierzytelności

hipotecznej, nie zawierająca poświadczenia podpisu zbywcy wierzytelności

w sposób odpowiadający wymogom z art. 88 Pr.o.n, nie dokumentuje zmiany

wierzyciela hipotecznego dla potrzeb wpisu tej zmiany w księgi wieczystej.

Wniosek taki powinien być oddalony z powodu przeszkody do jego dokonania,

w rozumieniu art. 6269 k.p.c.

Z tej przyczyny orzeczono jak w sentencji (art. 39815 zd. 1 w zw. z art. 108

§ 2, art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.).