IV CSK 74/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 74/06

POSTANOWIENIE

Dnia 5 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku R.S.

przy uczestnictwie M.S. i małoletniego K.S.

o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w S.

z dnia 15 lutego 2005 r., w sprawie sygn. akt [...]

o stwierdzenie nabycia spadku po D.S.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 14 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 września 2005 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił

wniosek R.S. o zmianę postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku

po zmarłym synu wnioskodawcy, D.S., wobec którego prawa do spadku zostały

prawomocnie stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 15 lutego

2005 r.

Apelacja wnioskodawcy od powyższego orzeczenia została oddalona

postanowieniem Sądu Okręgowego w S. z dnia 14 grudnia 2005 r. U podstaw

zaskarżonego orzeczenia legły następujące ustalenia faktyczne:

Spadkodawca D.S. zmarł śmiercią samobójczą dnia 10 sierpnia 2004 r.,

pozostawiwszy jako spadkobierców ustawowych żonę M.S. i małoletniego

zstępnego K.S. Postanowieniem z dnia 15 lutego 2005 r., w sprawie z wniosku

M.S., Sąd Rejonowy w S. stwierdził nabycie spadku przez żonę i syna zmarłego po

jednej drugiej części spadku na zasadzie dziedziczenia ustawowego. W oddalonym

wniosku wnioskodawca R.S. wywodził, że spadkodawca na trzy dni przed śmiercią

złożył oświadczenie woli stanowiące testament ustny, w którym wyraził wolę, aby w

przypadku jego śmierci należące do niego gospodarstwo rolne nabył ojciec, zaś

mieszkanie i samochód – żona. Oświadczenie to zostało złożone w mieszkaniu

wnioskodawcy, w obecności trzech świadków.

Podzielając

i

przyjmując

za

własne

ustalenia

Sądu

Rejonowego,

Sąd Okręgowy uznał prawidłowość ich oceny z punktu widzenia art. 952 k.c.

Dostrzegając rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego odnośnie do

subiektywnej bądź obiektywnej kwalifikacji przesłanki obawy rychłej śmierci, o której

mowa w tym przepisie, Sąd drugiej instancji przyjął, że w sprawie niniejszej nie

mogła ona zachodzić z uwagi na śmierć samobójczą spadkodawcy. Nie było także

podstaw do podzielenia argumentu apelującego, jakoby spadkodawca nie był

zdolny do skorzystania ze zwykłej formy testamentu, czemu przeczy fakt

pozostawienia przez niego notatek dotyczących sposobu korzystania z mieszkania

i samochodu. Niezależnie od tego, zdaniem Sądu Okręgowego, gdyby w ślad za

apelującym zakładać, że głęboki stan depresyjny zmarłego uniemożliwiał mu

sporządzenie testamentu w innej formie niż ustna, skutkowałoby to brakiem

zdolności psychicznej spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co z kolei

prowadziłoby do wniosku, że ta czynność prawna, przy zachowaniu warunków co

do formy, byłaby nieważna z uwagi na stan psychiczny testatora.

Powyższe postanowienie wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną,

podnosząc, w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, zarzut naruszenia

art. 952 § 1 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegającego

na uznaniu, że testament ustny, sporządzony w warunkach zamiaru samobójczego

testatora, nie stanowi okoliczności uzasadniających obawę rychłej śmierci, a także

przez uznanie, że nie istniały szczególne okoliczności uniemożliwiające lub

utrudniające zachowanie zwykłej formy testamentu. Nadto, w ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania mogących mieć wpływ na wynik sprawy,

skarżący zarzucił naruszenie przepisów art. 670 § 1 k.p.c. i art. 677 § 1 k.p.c.

w związku z art. 679 § 3 k.p.c. i art. 391 k.p.c., polegające na zaniechaniu

zbadania z urzędu wszystkich przesłanek sporządzenia testamentu ustnego, mimo

że wnioskodawca nie był w postępowaniu reprezentowany przez radcę prawnego

lub adwokata. Wskazując na powyższe postawy, skarżący wnosił o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie sposób podzielić argumentów skarżącego odnośnie do naruszenia

prawa procesowego. Należy przede wszystkim stwierdzić, że wobec uchylenia art.

3 § 2 k.p.c., obowiązek sądu działania z urzędu może wynikać tylko z przepisów

szczególnych; w obecnym stanie prawnym sąd nie jest również generalnie

zobligowany do udzielania pouczeń stronie działającej bez adwokata lub radcy

prawnego.

Z przytoczonych przez skarżącego przepisów k.p.c., jedynie z art. 670 § 1

k.p.c. wyraźnie wynika nakaz badania z urzędu, kto jest spadkobiercą,

a w szczególności, czy spadkodawca pozostawił testament. W ten sposób

ustawodawca eksponuje tu pierwiastek interesu publicznego, właściwy wielu

rodzajom

postępowania

nieprocesowego.

Tak

więc

należy

stwierdzić,

że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku oprócz ogólnego obowiązku

aktywności uczestnika postępowania, wyrażającej się w należytej dbałości

o własny interes, wchodzi w grę także element obowiązkowego działania sądu

z urzędu (zob. postanowienie SN z 12.3.2004 r., II CK 65/03, niepubl.).

W uzasadnieniu postanowienia z 16.10.2002 r., IV CK 178/02 (OSNC 2004/2,

poz. 25) Sąd Najwyższy wskazał natomiast, że art. 670 k.p.c. należy rozumieć

w ten sposób, że sąd w szczególności obowiązany jest ustalić, czy spadkodawca

pozostawił testament. Jednakże, jeżeli ustali, że spadkodawca pozostawił

testament, ale nie poweźmie wątpliwości, że jest on nieważny lub nieskuteczny,

to nie

jest

obowiązany

do

przeprowadzenia

z

urzędu

dowodów

celem

potwierdzenia jego ważności i skuteczności.

Odnosząc powyższe uwagi do stanu niniejszej sprawy, należy zgodzić się

ze skarżącym jedynie o tyle, że istotnie art. 952 § 1 k.c. dopuszcza sporządzenie

testamentu ustnego w jednej z trzech alternatywnie określonych sytuacji:

gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy, gdy szczególne okoliczności

uniemożliwiają sporządzenie testamentu w zwykłej formie albo gdy okoliczności te

bardzo utrudniają skorzystanie ze zwykłej formy testamentu. Wystarczające jest

wystąpienie jednej z tych przesłanek (tak w postanowieniu SN z 23.2.2001 r.,

II CKN 402/00, niepubl.).

Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia, wbrew podniesionym w skardze

zarzutom, wskazuje jednak, że Sąd Okręgowy dokonał pełnej i logicznie

prawidłowej oceny wszystkich przesłanek dopuszczalności testamentu ustnego,

o których mowa w art. 952 § 1 k.c., wskazując między innymi, że nie zachodziły

okoliczności, które

by uniemożliwiały lub

bardzo

utrudniały sporządzenie

testamentu w jednej z form zwykłych, zaś dowodów przeciwnych wnioskodawca,

będąc do tego zobowiązany w myśl art. 6 k.c., we właściwym czasie nie zgłosił.

W tym stanie rzeczy argumentacja skarżącego, której celem jest w istocie

polemika z ustaleniami faktycznymi i oceną dowodów, nie może być skuteczna

przed Sądem Najwyższym z uwagi na art. 3983 § 3 k.p.c.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 952 § 1 k.c. należy wskazać,

że trafnie skarżący wskazał zarówno na występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego, sprowadzającego się do oceny, czy zamiar samobójczy

może uzasadnić obawę rychłej śmierci będącą przesłanką uznania testamentu

ustnego za czynność prawną dopuszczalną i ważną, jak i na rozbieżności

w orzecznictwie sądowym, w tym również brak jednoznacznego stanowiska Sądu

Najwyższego w tej sprawie.

Za reprezentatywne dla tzw. teorii subiektywnej uznać należy stanowisko

przedstawione w uchwale SN z dnia 7 listopada 1992 r., III CZP 135/91

(OSP 1993/1, poz. 4), zgodnie z którym obawa rychłej śmierci spadkodawcy

istnieje także wówczas, gdy spadkodawca żywił jedynie subiektywne przekonanie

co do swojego rychłego zgonu (podobnie m.in. w orzeczeniach SN z 3 listopada

1948 r., C 755/48, PiP 1949/2, s. 121 i z 10 sierpnia 1948 r., C 458/48, PiP

1948/12, s. 116). Pogląd przedstawiony we wspomnianej uchwale został

uzasadniony głównie argumentami natury historycznej, to znaczy z odmiennym,

w porównaniu z art. 82 dekretu z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe

(Dz.U. Nr 60, poz. 328), brzmieniem art. 952 § 1 k.c., który nie egzemplifikuje

przesłanek istnienia obawy rychłej śmierci, jak w szczególności choroba lub

nieszczęśliwy wypadek.

Z kolei, tzw. teoria obiektywna znalazła wyraz m.in. w postanowieniu SN

z dnia 16 października 2002 r., III CK 7/02 (OSNC 2005/1, poz. 7), w którym w ślad

za wcześniejszymi, licznymi wypowiedziami Sądu Najwyższego (m.in. w orzeczeniu

z dnia 4 lipca 1952 r., C 1324/52, NP 1953, nr 2, s. 84, z 6 sierpnia 1958 r., I CR

512/58, OSPiKA 1960, nr 2, poz. 37, z 25 marca 1974 r., III CRN 5/74, OSNCP

1975/3, poz. 42; z 24 czerwca 1974 r., III CRN 118/74, Biul. SN 1974 nr 9, poz.

160) przyjęto, że obawa rychłej śmierci powinna być oparta na pewnych

przesłankach obiektywnych, które w świetle zasad doświadczenia życiowego

wskazują, że zgon może nastąpić. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na fakt, iż obawa

– nawet jeśli istnieje tylko w subiektywnym przekonaniu testatora – winna być

poparta oceną zjawisk, zdarzeń czy też sytuacji realnie istniejących.

Temu stanowisku – które można uznać za przeważające zarówno gdy

chodzi o poglądy wyrażane w orzecznictwie, jak i w doktrynie – trudno odmówić

słuszności. Nie można wprawdzie całkowicie wykluczyć sytuacji, w których

wewnętrzny stan psychiczny i emocjonalny spadkodawcy uzasadni „obawę rychłej

śmierci”, mogłoby to jednak nastąpić co najwyżej wyjątkowo.

W sprawie niniejszej taka sytuacja nie miała jednak miejsca. Zmarły D.S.

przed śmiercią z punktu widzenia wiedzy medycznej ogólnie nie znajdował się

w stanie zagrożenia życia ani nie przejawiał zamiaru popełnienia samobójstwa.

Jego zgon był zaś wyłącznie wynikiem jego własnego działania, stanowiąc dla

otoczenia zaskoczenie.

Należy zauważyć, że zamiar samobójczy, co do zasady, nie powinien

uzasadniać „obawy rychłej śmierci” w rozumieniu art. 952 § 1 k.c. już choćby

dlatego, że nie stanowi on okoliczności nieodwracalnie zagrażającej życiu. Wynika

on z motywacji danej osoby, z jej bardziej lub mniej przemyślanej decyzji.

Argumentowanie, że osoba rozważająca popełnienie samobójstwa także „obawia

się” o swoje życie, nie jest logicznie poprawne. Stan obawy rychłej śmierci, nawet

jeżeli sprowadza się do subiektywnej oceny spadkodawcy, musi zatem być

uzasadniony okolicznościami zewnętrznymi, które dla spadkodawcy stanowią

przesłankę do przyjęcia, że wkrótce umrze. Takimi okolicznościami są np. choroba,

niebezpieczeństwo w podróży, czy innego rodzaju zagrożenie zewnętrzne.

Chodzi więc

o

obawę

przed

stanem,

który

przychodzi

„z

zewnątrz”.

Zamiar samobójczy tymczasem jest świadomym aktem woli, podjętym przez osobę,

która rozporządza następnie swoim majątkiem. Jest więc wynikiem stanu

istniejącego „wewnątrz” i z tej przyczyny nie można uznać go za okoliczność

uzasadniająca obawę rychłej śmierci, o jaką chodzi w art. 952 § 1 k.c.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.