IV CSK 732/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 732/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku F. P.

przy uczestnictwie M. P. – G., B. P., W. P. i K. T.

o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w T.

z dnia 21 grudnia 1982 r. w sprawie …715/82

o stwierdzenie nabycia spadku po A. K.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 czerwca 2013 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: wnioskodawcy i uczestniczki postępowania K. T. oraz

uczestnika postępowania W. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 30 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w T. z dnia 13 czerwca 2011 r. sygn. akt

[…] i odrzuca wniosek;

oddala

wniosek

M.

P. –

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

G. o

zasądzenie

kosztów

Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 13 czerwca 2011 r. oddalił

wniosek F. P. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 grudnia

1982 r. (…715/82), stwierdzającego, że spadek po A. K. zmarłej dnia 14

października 1982 r., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 21 czerwca

1982 r. nabyła wnuczka M. P. (obecnie M. P.- G.).

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni w powołanym wyżej testamencie

notarialnym oświadczyła, że do całości spadku powołuje wnuczkę M. P. W sprawie

spadkowej …715/82 uczestniczyli spadkobiercy ustawowi, którzy nie kwestionowali

ważności testamentu. Po zakończeniu tej sprawy M. P. – G. otrzymała, jako

spadkobierczyni po A. K., odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość

położoną w T., które podzieliła między spadkobierców ustawowych F. P., W. P., B.

P. i K. T. Z wniosku F. P. toczyło się w 1999 r. postępowanie o stwierdzenie

nabycia spadku po F. P. zmarłym dnia 26 listopada 1946 r. i ponownie po A. K. z

udziałem pozostałych żyjących dzieci spadkodawców W. P., B. P., K. T. Na

rozprawie w dniu 14 lipca 1999 r. W. P. złożył zapewnienie spadkowe, że A. K. nie

pozostawiła testamentu. Postanowieniem z dnia 14 lipca 1999 r. (…918/99) Sąd

Rejonowy w T. stwierdził nabycie spadku po F. P. i A. K., po której spadek na

podstawie ustawy nabyły dzieci F. P., W. P., B. P. i K. T. po ¼ części każde z nich.

M. P. – G. nie brała udziału w tym postępowaniu i nie była o nim poinformowana.

K. T. zwróciła się w dniu 16 kwietnia 2002 r. do Prezydenta Miasta T. o wszczęcie

postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody […] z dnia 20

kwietnia 1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości położonej w T. przy ul. K. 1

stanowiącej wcześniej własność A. K. Decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i

Rozwoju Miast z dnia 31 października 2002 r. stwierdzono, że orzeczenie o

wywłaszczeniu zostało wydane z naruszeniem prawa. W 1999 r. spadkobiercy

ustawowi wystąpili na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r. z wnioskiem

o odszkodowanie z tytułu szkody poniesionej na skutek wydania decyzji o

wywłaszczeniu. Decyzją z dnia 3 lutego 2004 Minister Infrastruktury odmówił

przyznania odszkodowania. Decyzją z dnia 25 października 2007 r. Minister

Budownictwa odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 3 lutego 2004 r.

Decyzją z dnia 5 marca 2008 r. Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję

Ministra Budownictwa z dnia 25 października 2007 r. W dniu 1 kwietnia 2008 r. K.

T. wystąpiła do Sądu Okręgowego w B. z powództwem o zapłatę przeciwko

Skarbowi Państwa z tytułu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, podając

że jest spadkobierczynią po niej na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r.

Oceniając żądanie zmiany postanowienia spadkowego Sądu Rejonowego

w T. z dnia 21 grudnia 1982 r., które oparte zostało na podstawie z art. 679 § 1

k.c., Sąd Rejonowy wskazał, że art. 948 k.c. dotyczy sytuacji, gdy dyspozycje

testamentu są niewystarczająco sprecyzowane, niejasne i służy usunięciu tych

niejasności. Niedopuszczalne jest natomiast uzupełnienie testamentu w drodze

wykładni, dodanie nowych rozrządzeń nie dokonanych przez spadkodawcę.

Interpretacja testamentu może więc dotyczyć tylko treści zawartej w testamencie.

Testament A. K. wyrażający wolę spadkodawczyni, aby spadek w całości przypadł

jej wnuczce M. P. – G., uznał Sąd Rejonowy za jasny i niewymagający interpretacji.

Nie zmienia tego fakt, że jak podała wnioskodawczyni we wniosku o stwierdzenie

nabycia spadku po A. K. z 1982 r., w jego skład wchodzi lokal mieszkalny i rzeczy

osobiste spadkodawczyni. Nie ma też znaczenia dla jego treści stan świadomości

obecnego wnioskodawcy i jego rodzeństwa co do składu spadku objętego

testamentem. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska wnioskodawcy i uczestników,

że dopiero aktywność M. P. – G. w sprawie o odszkodowanie dała podstawę do

wystąpienia z obecnym wnioskiem. Uwzględniając twierdzenia, na których został

oparty wniosek o zmianę postanowienia spadkowego Sąd Rejonowy stwierdził, że

powinien on zostać zgłoszony, zaraz po zmianie ustroju społeczno - politycznego

albo w 1999 r., gdy uczestnicy wnieśli ponowne sprawę o stwierdzenie nabycia

spadku po matce, a przy najbardziej korzystnej dla wnioskodawcy interpretacji

najpóźniej w dniu 3 lutego 2004 r., kiedy to Minister Infrastruktury odmówił

spadkobiercom

ustawowym

odszkodowania

z

wywłaszczoną

nieruchomość

stanowiącą uprzednio własność spadkodawczyni. Wszystkie czynności związane

ze złożeniem ponownego wniosku o stwierdzenie spadku po A. K. i F. P. w 1999 r.

były bowiem podejmowane w celu uregulowania kwestii własności przedmiotowej

nieruchomości, co zgodnie zeznali wnioskodawca i uczestnicy.

Postanowienie

Sądu

Rejonowego

zaskarżył

apelacją

wnioskodawca

w oparciu o zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 948 k.c. Wnosił o zmianę

postanowienia, uwzględnienie wniosku przez stwierdzenie, że spadek nabyli

wnioskodawca i uczestnicy po ¼ z wyjątkiem prawa do lokalu mieszkalnego, które

w drodze zapis nabyła wnuczka M. P. –G. lub jego uchylenie.

Sąd Okręgowy w T., który oddalił apelację postanowieniem z dnia

30 listopada 2011 r., podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz

dokonaną przez ten Sąd ich ocenę prawną. Zaakceptował pogląd prawny Sądu

Rejonowego, zgodnie z którym wykładnia testamentu jest potrzebna tylko wówczas,

gdy jakiekolwiek jego elementy są niejasne, podczas gdy – jak trafnie przyjął ten

Sąd – przedmiotowy testament zawierający jedno rozrządzenie dysponujące

całością spadku na rzecz wnuczki spadkodawczyni jest całkowicie jasny.

Podtrzymał pogląd Sądu pierwszej instancji, że wykładnia testamentu może

dotyczyć tylko jego treści i tego co znalazło w niej wyraz, niedopuszczalne jest

natomiast uzupełnianie w drodze wykładni treści testamentu nawet gdyby

z okoliczności wynikało, iż rzeczywista wola spadkodawcy była inna. Wskazał przy

tym, że jak wynika to z samych wypowiedzi uczestników, testatorka miała co

najmniej świadomość co do składu majtku podlegającemu dziedziczeniu, jako

obejmującego także roszczenia związane z utraconym majątkiem. Z uwagi na

stwierdzoną

oczywistą

bezzasadność

wniosku

Sąd

Okręgowy,

akceptując

stanowisko Sądu Rejonowego w kwestii niezachowania terminu do wystąpienia

z wnioskiem, poniechał szerszego odnoszenia się do niej.

Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Okręgowego wnieśli uczestnik W. P. oraz

wnioskodawca i uczestniczka T. T. zarzucając w nich naruszenie art. 948 k.c., art.

961 k.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz w zw. z

art. 679 k.c.

Wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności powstaje w sprawie zagadnienie dopuszczalności

wystąpienia przez wnioskodawcę na podstawie art. 679 § 1 i § 2 k.p.c. z wnioskiem

o zmianę postanowienia spadkowego z dnia 21 grudnia 1982 r. w sytuacji gdy

oprócz postanowienia, którego wniosek dotyczy funkcjonuje w obrocie prawnym

drugie (późniejsze) prawomocne postanowienie z dnia 14 lipca 1999 r.

stwierdzające w odmienny sposób nabycie spadku po A. K., a uwzględnienie

wniosku prowadziłoby do utrwalenia stanu, w którym nadal istnieją dwa

prawomocne postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tym samym

spadkodawcy.

Właściwą drogą prowadząca do wyjścia z sytuacji istnienia dwóch

prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym

spadkodawcy jest wznowienie postępowania, w którym wydane zostało późniejsze

postanowienie, na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - na wniosek

uczestnika tego postępowania lub na podstawie art. 524 § 2 k.p.c. - na wniosek

zainteresowanego, który w tym postępowaniu nie brał udziału (uchwała 7 sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013, nr 1,

poz. 1). We wznowionym postępowaniu sąd uchyla wydane w nim późniejsze

postanowienie i odrzuca wniosek, albo umarza postępowanie. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 10 lipca 2012 r, z punktu widzenia podstawy

wznowienia

postępowania

w

postaci

kolizji

prawomocnych

postanowień

o stwierdzeniu nabycia spadku obojętne jest, czy są one zgodne z rzeczywistym

stanem faktycznym i prawnym, istotne jest jedynie wydanie późniejszego

postanowienia

z

naruszeniem

prawomocności

materialnej

wcześniejszego

prawomocnego postanowienia. Okoliczność, że stwierdzenie nabycia spadku jest

niezgodne z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, sytuująca się na

płaszczyźnie prawa materialnego, stanowi natomiast przyczynę wzruszenia

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w oparciu o art. 679

§ 1 k.p.c.

Wniosek o dokonanie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

na podstawie art. 679 § 1 k.p.c. nie zapoczątkowuje nowego postępowania

spadkowego, postanowienie o zmianie postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku

jest

postanowieniem

o

stwierdzeniu

nabycia

spadku.

Pozytywne

postanowienia w postępowaniu nieprocesowym, rozstrzygające co do istoty sprawy

korzystają z powagi rzeczy osądzonej między wszystkimi uczestnikami w zakresie

objętym przedmiotem rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.). Przedmiot powagi rzeczy

osądzonej prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wyznacza

osoba spadkodawcy, postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tej samej

osobie mają więc ten sam przedmiot rozstrzygnięcia.

Powaga rzeczy osądzonej wyklucza możliwość ponownego rozpoznania tej

samej sprawy, wniesiony w niej pozew podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.). Przyczyny odrzucenia pozwu sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym

stanie sprawy. Sąd apelacyjny bierze pod uwagę przyczyny odrzucenia pozwu jako

przyczyny nieważności postępowania (art. 379 pkt 1-3 k.p.c.).

Przepisy normujące odrzucenie pozwu mają mutatis mutandis zastosowanie

w

postępowaniu

nieprocesowym

w

odniesieniu

do

odrzucenia

wniosku.

Dopuszczenie odstępstw od zasady związania sądu prawomocnym orzeczeniem

(od 365 k.p.c.) nie wyłącza samo przez się przyznania tym orzeczeniom powagi

rzeczy osądzonej.

Z powyższych względów odrzuceniu z powodu powagi rzeczy osądzonej

(art. 199 § 1 pkt 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) podlega wniosek o zmianę

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 679 § 1 k.p.c.), jeżeli poza

prawomocnym postanowieniem, którego dotyczy żądanie zmiany wydane zostało

kolejne prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym

spadkodawcy.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy, uwzględniając powagę rzeczy

osądzonej postanowienia dnia 14 lipca 1999 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po A.

K., odrzuceniu podlegał wniosek o zmianę wcześniejszego postanowienia o

stwierdzeniu spadku po tej samej spadkodawczyni z dnia 21 grudnia 1982 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy, który w zakresie zaskarżenia bierze

z urzędu pod uwagę nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji

(art. 39813 § 1 w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c.), uchylił postanowienia obu sądów

i odrzucił wniosek (art. 39819 k.p.c.) oraz oddalił wniosek uczestniczki M. P.- G. o

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wobec braku podstaw do

odstąpienia od zasady przewidzianej w art. 520 § 1 k.p.c.