IV CSK 73/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 73/08

POSTANOWIENIE

Dnia 27 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku E. K. KG z siedzibą w W. (Republika Federalna Niemiec)

przy uczestnictwie A. A. M.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 października 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej

zażalenie (pkt 2) i orzekającej o kosztach postępowania (pkt 3)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

i

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

rozstrzygnięcia

o kosztach

Postanowieniem z dnia 18 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w G. stwierdził

wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej postanowienia o ustaleniu

kosztów procesu, wydanego dnia 18 stycznia 2006 r. przez Landgericht w W.

(Republika Federalna Niemiec), sygn. Akt [...], na podstawie wyroku zaocznego

wydanego dnia 1 grudnia 2005 r. również przez Landgerich W. Wspomnianym

postanowieniem o kosztach zasądzono od A. A. M. na rzecz E. K. KG kwotę 2621

euro z odsetkami.

Odwołując się do rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia

2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonania

w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. U. UE z 2001 r., L 12, s. 1 polskie wyd.

specjal., Dz. Urz. UE, rozdz. 19, t. 4, s. 42; dalej – rozporządzenie Rady (WE) nr

44/01), Sąd

Okręgowy uznał, że

złożony przez wnioskodawcę

wniosek

o stwierdzenie wykonalności wymienionego postanowienia spełnia wymagania

przewidziane w tym rozporządzeniu (art. 53 i art. 54), co uzasadnia uwzględnienie

wniosku (art. 41 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01).

Zażalenie na to postanowienie wniósł kurator procesowy, ustanowiony dla

nieznanego z miejsca pobytu A. A. M. Zaskarżonym postanowieniem Sąd

Apelacyjny oddalił zażalenie uczestnika postępowania.

Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu skarżącego, że udzielone przez

wnioskodawcę pełnomocnictwo procesowe jest dotknięte brakami. Zgodnie z art.

56 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 pełnomocnictwo procesowe nie wymaga

legalizacji ani innej podobnej formalności. Nie ma zatem potrzeby żądania od

strony poświadczenia autentyczności podpisu, czy też poświadczenia charakteru,

w jakim działa osoba, która podpisała dokument, dotyczy to również poświadczenia

pieczęci lub stempla, jakim został on opatrzony. Sąd podkreślił, że pierwsze

z pełnomocnictw zostało udzielone przez komplementariusza wnioskodawcy,

osobę upoważniona do reprezentacji, co wynika z oświadczenia wnioskodawcy

i odpisu z rejestru handlowego. Wymienione pełnomocnictwo obejmowało również

upoważnienie

do

udzielenia

dalszych

pełnomocnictw.

Zgodnie

z

tym

upoważnieniem pełnomocnikiem został ustanowiony adw. A. P. Po wypowiedzeniu

tego pełnomocnictwa reprezentowany przez komplementariusza wnioskodawca

udzielił pełnomocnictwa radcy prawnemu R. I.

Nieuzasadniony jest również zarzut, że zachodzi podstawa do odmowy

stwierdzenia wykonalności postanowienia z powodu przyczyny wskazanej w art. 34

pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Z zaświadczenia wydanego na

podstawie art. 54 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 wynika, że pozew został

doręczony pozwanemu w dniu 22 listopada 2005 r. Od dnia tego doręczenia do

wydania postanowienie o ustaleniu kosztów z dnia 18 stycznia 2006 r. upłynął

zatem ponad miesiąc. Podkreślając, że uczestnik postępowania wymeldował się

z ostatniego miejsca zamieszkania w dniu 29 marca 2004 r. i nie dopełnił

obowiązku meldunkowego, Sąd Apelacyjny wyraził przekonanie, iż uczestnika

obciążają konsekwencje tego zaniedbania.

Nie zachodzi także przewidziana w art. 34 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE)

nr 44/01 przeszkoda do stwierdzenia wykonalności postanowienia ze względu na

doręczenie

go

w

trybie

zastępczym

(przez

publiczne

obwieszczenie).

Zastępczy tryb doręczeń pism sądowych jest bowiem także znany w polskiej

procedurze cywilnej. Ponadto Sąd podkreślił, że uczestnik postępowania

niedopełniając obowiązku meldunkowego po wymeldowaniu się z ostatniego

miejsca zamieszkania sam pozbawił się możliwości doręczenia pism sądowych.

Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutu skarżącego, że postępowanie

o stwierdzenie

wykonalności

orzeczenia

wymaga

wyznaczenia

posiedzenia

jawnego. Zdaniem Sądu nie zachodzi potrzeba wyznaczenia takiego posiedzenia,

ponieważ z przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 regulujących

stwierdzenie

wykonalności

orzeczenia

wynika,

że

przeprowadza

się

to

postępowanie bez udziału dłużnika.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestnika

postępowania zarzucił naruszenie art. 6 k.c. oraz obrazę art. 108 k.p.c. art. 108 1

w związku z art. 19 i 20 k.p.c., art. 1, art. 53, art. 54 i art. 34 pkt 1 i 2

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Powołując się na te podstawy wniósł o zmianę

zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku bądź uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zaskarżonego postanowienia – dokonana w granicach skargi

kasacyjnej (art. 39813 § 1 k.p.c.) – wymaga rozważenia dwóch kwestii.

Pierwsza dotyczy prawidłowości zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr

44/01, a druga odnosi się do oceny, czy przeszkody do stwierdzenia wykonalności

postanowienia nie stanowiły wymagania przewidziane w art. 34 pkt 1 i 2

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.

Dla oceny, czy rozstrzygnięcie o kosztach procesu, zawarte w podlegającym

stwierdzeniu wykonalności postanowieniu, należy do zakresu zastosowania

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 decydujące znaczenie ma przedmiot sprawy,

w związku z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Stanowiący

w niniejszej sprawie podstawę wydania postanowienia o ustaleniu kosztów wyrok

zaoczny był przedmiotem postępowania o stwierdzenie wykonalności według

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, które zakończyło się postanowieniem Sądu

Apelacyjnego z dnia 4 października 2007 r., oddalającym zażalenie uczestnika

postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 18 lipca 2006 r.,

stwierdzającego wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej wyroku

zaocznego wydanego przez Landgericht W. dnia 1 grudnia 2005 r. Jednakże Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08 – na skutek

skargi

kasacyjnej

uczestnika

postępowania

–

uchylił

postanowienie

Sąd

Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd

kasacyjny podzielił zarzut skarżącego, że stwierdzenie wykonalności wyroku

zaocznego nastąpiło z naruszenie art. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01,

regulującego zakres zastosowania przytoczonego rozporządzenia.

W uzasadnieniu wydanego w sprawie IV CSK 74/08 postanowienia Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że zarówno pod rządami Konwencji brukselskiej z dnia 27

września 1968 r. o jurysdykcji i wykonaniu orzeczeń sądowych w sprawach

cywilnych i handlowych (tekst jedn.: Dz. Urz. WE z 1998 r., C 27, s. 1, dalej –

konwencja brukselska) i konwencji lugańskiej z dnia 16 września 1988 r.

o jurysdykcji i wykonaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych

(Dz. U. Nr 10, poz. 132, dalej – konwencja lugańska), jak i pod rządami

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przeważa zapatrywanie, że sąd państwa

uznającego (wykonania) badający kwestię, czy orzeczenie podlega uznaniu lub

stwierdzeniu

wykonalności,

samodzielnie

dokonuje

oceny,

czy

sprawa

rozstrzygnięta danym orzeczeniem należy (należała) do zakresu przedmiotowego

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 (konwencji brukselskiej lub konwencji

lugańskiej). Sąd państwa uznającego (wykonania) nie jest związany kwalifikacją

sprawy dokonaną przez sąd państwa pochodzenia i może dokonać odmiennej

oceny jej charakteru z punktu widzenia przynależności do przedmiotowego zakresu

zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 (konwencji brukselskiej lub

konwencji lugańskiej).

Oceny, czy sprawa rozstrzygnięta orzeczeniem należy do przedmiotowego

zakresu zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 sąd państwa

uznającego (wykonania) dokonuje z urzędu, bez względu na to, czy którakolwiek ze

stron podniesie tę kwestię. Podstawę tej oceny stanowi materiał procesowy

zgromadzony w toku postępowania. W sprawie o stwierdzenie wykonalności

orzeczenia chodzi o treść wniosku o stwierdzenie wykonalności, teść dokumentów

dołączonych do wniosku, w tym orzeczenia, którego dotyczy wniosek, i –

ewentualnie – wyjaśnienia wnioskodawcy (w formie pisemnej lub ustnej), a w toku

dalszego postępowania – także dłużnika, który nie bierze udziału w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji (por. art. 41 zdanie drugie rozporządzenia Rady

(WE) nr 44/01). Istotne znaczenie z tego punktu wiedzenia może mieć również

uzasadnienie

podlegającego

stwierdzeniu

wykonalności

orzeczenia,

choć

powszechnie przyjmuje się, że orzeczenie w rozumieniu art. 32 rozporządzenia

Rady (UE) nr 44/1 obejmuje także orzeczenie pozbawione uzasadnienia.

Rozważając

kwestię

związaną

z

ustaleniem

zakresu

zastosowania

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia problem oceny w tym zakresie pojawia się

już na etapie wstępnego badania wniosku przez przewodniczącego (art. 201 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Przewodniczący musi bowiem ocenić, czy

stwierdzenie wykonalności orzeczenia powinno nastąpić według rozporządzenia

Rady (WE) nr 44/01, czy też odpowiedniej umowy międzynarodowej, czy wreszcie

według przepisów kodeksu postępowania (art. 1150 k.p.c.). Dlatego w interesie

wnioskodawcy leży, aby wskazał we wniosku – jeśli powołuje się na rozporządzenie

Rady (WE) nr 44/01, a z dołączonych przez niego dokumentów nie wynika, co było

przedmiotem sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem – dlaczego w sprawie ma

zastosowanie powołane przezeń rozporządzenie. Niezależnie od oceny dokonanej

przez przewodniczącego, również sąd rozpoznający wniosek musi mieć na

względzie potrzebę oceny, czy sprawa należy do zakresu zastosowania

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Jeżeli zgromadzony w sprawie materiał

procesowy nie wystarczy do oceny charakteru sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem,

sąd może wezwać osobę, w której interesie jest prowadzone postępowanie, aby

przedstawiła na piśmie lub ustnie dodatkowe informacje. Może ona zatem zostać

zobowiązana do przedstawienia np. odpisu pisma wszczynającego postępowanie

zakończone

orzeczeniem,

którego

dotyczy

postępowanie

o

stwierdzenie

wykonalności, czy innego pisma zawierającego oznaczenie przedmiotu sporu,

a nawet sporządzonego później uzasadnienia orzeczenia, jeżeli prawo państwa

pochodzenie przewiduje taka możliwość (por. art. 1144 k.p.c., odpowiednik tego

przepisu jest także w prawie niemieckim). Nie stoi temu na przeszkodzie fakt,

że art. 53 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 wyczerpująco określa dokumenty,

które wnioskodawca powinien dołączyć do wniosku o udzielenie exequatur.

Przy ocenie, czy orzeczenie dotyczy sprawy objętej zakresem zastosowania

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, chodzi bowiem o rozstrzygnięcie kwestii

uprzedniej w stosunku do oceny, jakie dokumenty powinny zostać dołączone do

wniosku. Dla oceny, czy sprawa rozstrzygnięta orzeczeniem, stanowiącym

przedmiot postępowania o stwierdzenie wykonalności, należy do zakresu

zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, nie ma rozstrzygającego

znaczenia

to,

że

sąd

lub

inny

organ

państwa

pochodzenia

sporządził

zaświadczenie, o którym mowa w art. 53 ust. 2 i art. 54 rozporządzenia Rady (WE)

nr 44/01. Wystawienie tego zaświadczenia jest bowiem jedynie wyrazem

pozytywnej oceny sądu lub organu państwa pochodzenia co do przynależności

sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem do zakresu zastosowania rozporządzenia Rady

(WE) nr 44/01, nie zwalnia to jednak sądu państwa uznającego (wykonania)

z obowiązku samodzielnego dokonania takiej oceny.

Sąd Najwyższy stwierdził, że z postanowienia zaskarżonego w sprawie

IV CSK 74/08 nie wynika, aby Sąd odwoławczy dokonał w sposób wyżej

przedstawiony oceny, czy wyrok, którego dotyczy postępowanie o stwierdzenie

wykonalności, został wydany w sprawie należącej do określonego w art. 1 zakresu

zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Sąd nie wyjaśnił na jakiej

podstawie przyjął, że stwierdzenie wykonalności wyroku powinno nastąpić według

przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Jednocześnie zgromadzony

w sprawie materiał (niezawierający uzasadnienia wyrok, brak informacji co do

przedmiotu sprawy zarówno we wniosku, jak i oświadczeniach składnych w toku

postępowania) nie pozwala dokonać oceny co do zastosowania rozporządzenia

Rady

(WE)

nr

44/01.

Wprawdzie

wnioskodawca

dołączył

do

wniosku

zaświadczenie, o którym mowa w art. 53 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr

44/01, jednakże nie zwalniało to Sądu – z powodów przedstawionych wyżej –

z obowiązku

samodzielnej

oceny

w

zakresie

zastosowania

w

sprawie

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. W tej sytuacji, zważywszy, że dla oceny

przynależności rozstrzygnięcia o kosztach procesu do zakresu zastosowania

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 decydujące znaczenie ma przedmiot sprawy,

w związku z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach (wady postanowienia,

stwierdzającego wykonalność wyroku zaocznego, w tym zakresie spowodowały

uwzględnienie skargi kasacyjnej w sprawie IV CSK 74/08) nie można odeprzeć

zarzutu skarżącego, że także postanowienie zaskarżone w niniejszej sprawie

zapadło z naruszeniem art. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.

W wypadku, gdy rozstrzygnięcie o kosztach jest odrębnym orzeczeniem od

orzeczenia merytorycznego i zachodzi potrzeba oceny, czy nie występuje podstawa

odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności przewidziana w art. 34 pkt 2

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, wspomnianej oceny nie dokonuje się

oddzielnie dla rozstrzygnięcia o kosztach, lecz miarodajna jest w tym względzie

ocena dokonana w odniesieniu do orzeczenia co do istoty sprawy, w związku

z którym zapadło rozstrzygnięcie o kosztach procesu. Wystarczające, ale

i konieczne dla uznania lub stwierdzenia wykonalności o kosztach jest zatem, aby

przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa

odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności nie wystąpiła w odniesieniu do

orzeczenia co do istoty sprawy. Tymczasem Sąd Najwyższy w przytoczonym już

postanowieniu z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08, uznał podniesiony w

skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr

44/01 za uzasadniony.

Sąd Najwyższy w przywołanej sprawie wyjaśnił, że zgodnie z art. 34 pkt 2

w związku z art. 45 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 sąd rozpoznający

środek zaskarżenia (w Polsce – zażalenie) na postanowienie sądu pierwszej

instancji w przedmiocie stwierdzenia wykonalności musi ocenić – inaczej niż sąd

pierwszej instancji, który nie dokonuje kontroli orzeczenia zagranicznego z punktu

widzenia tej przesłanki (art. 41 zdanie pierwsze rozporządzenia Rady (WE) nr

44/01) – czy pozwany wdał się w spór przed sądem państwa pochodzenia,

czy doręczono

mu

dokument

wszczynający

postępowanie

lub

dokument

równorzędny w czasie i w sposób umożliwiający mu przygotowanie obrony oraz czy

pozwany miał możliwość wniesienia środka zaskarżenia. W literaturze przyjmuje

się, że pojęcia „wdanie się w spór” i „dokument wszczynający postępowanie lub

dokument równorzędny” podlegają wykładni autonomicznej. Według orzecznictwa

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, aby orzeczenie mogło być uznane

(podlegać stwierdzeniu wykonalności) warunki doręczenia w czasie i w sposób

umożliwiający

przygotowanie

obrony

muszą

być

spełnione

łącznie.

Oceny spełnienia każdego z tych warunków sąd państwa wykonania dokonuje

w pełni samodzielnie, nie będąc związanym ustaleniami i oceną w tym zakresie

sądu państwa pochodzenia. W odróżnieniu od art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej

i konwencji lugańskiej, przepis art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 nie

wymaga, aby doręczenie dokumentu wszczynającego postępowanie nastąpiło

w sposób należyty, lecz jedynie w czasie i w sposób umożliwiający przygotowanie

pozwanemu obrony (zmiana miała na celu wykluczenie możliwości odmowy

uznania lub stwierdzenia wykonalności z tego tylko powodu, że doręczenie było

wprawdzie wadliwe, ale pozwany mimo to wiedział o toczącym się postępowaniu

i miał możliwość podjęcia obrony). Na omawianą podstawę odmowy stwierdzenia

wykonalności nie może powoływać się pozwany, który nie złożył środka

zaskarżenia w państwie pochodzenia, mimo że orzeczenie doręczono mu w czasie

i sposób umożliwiający to.

Ocena kwestii składających się na przewidzianą w art. 34 pkt 2

rozporządzenia

Rady

(WE)

nr

44/01

przesłankę

uznania

(stwierdzenia

wykonalności) wymaga zatem pewnych ustaleń i sięgania do innych regulacji

normatywnych. Przyjmując, że nie zachodzi przewidziana w art. 34 pkt 2

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa do odmowy stwierdzenia

wykonalności, Sąd odwoławczy trafnie ustalił, iż pozwany nie podjął działań przed

Sądem w Wuppertalu, które mogłyby oznaczać wdanie się przez niego w spór.

Na podstawie dołączonego do wniosku zaświadczenia stwierdził też, że odpis

pozwu został doręczony pozwanemu dnia 22 listopada 2005 r., a rozprawa, na

której został wydany wyrok, odbyła się dnia 1 grudnia 2005 r. Ustalił również,

że pozwany jeszcze przed wszczęciem postępowania przed sądem państwa

pochodzenia wymeldował się z dotychczasowego miejsca zamieszkania i od tego

czasu nie dopełnił obowiązku meldunkowego. Miejsce jego zamieszkania ani

pobytu nie zostały ustalone.

Dokonanych w sprawie ustaleń – jak wynika z uzasadnienia postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2008 r., IV CSK 74/08 – nie można uznać

za wystarczające dla oceny, czy doręczenie pozwanemu odpisu pozwu nastąpiło

w czasie i w sposób, które umożliwiły mu przygotowanie obrony. Jeśli uznać za

ustalone doręczenie odpisu pozwu, datę tego doręczenia i datę rozprawy, na której

wydany został wyrok, to nie można ocenić, czy sposób doręczenia umożliwił

pozwanemu przygotowanie obrony. Nie wiadomo bowiem jaki sposób doręczenia

zastosowano, gdzie ono zostało dokonane oraz czy do odpisu pozwu dołączono

jego tłumaczenie na język polski. Dla oceny doręczenia może mieć znaczenie

wyjaśnienie sensu słowa „A.”, poprzedzającego imię i nazwisko pozwanego. Czy

jest to rzeczywiście – jak zdają się przyjmować Sądy – jedno z imion pozwanego,

czy być może oznaczenie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Bez

wyjaśnienia tych okoliczności nie można ocenić, czy doręczenie odpisu pozwu było

prawidłowe, a jeśli nie, to jakimi brakami było dotknięte i czy miały one wpływ na

możliwość podjęcia obrony. Wprawdzie z dołączonego do wniosku zaświadczenia

wynika, jaki okres upłynął między datą doręczenia a datą rozprawy, jednakże nie

przesądza to jeszcze – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego – tego, że pozwany

miał wystarczający czas do przygotowania obrony. Ocena, czy czas między

doręczeniem odpisu pozwu a rozprawą umożliwiał pozwanemu przygotowanie

obrony wymaga uwzględnienia okoliczności, które nie zostały ustalone. Nie można

bowiem np. stwierdzić, czy okres 9 dni był wystarczający do przygotowania obrony,

skoro nie wiadomo, jak pozwanemu doręczono opis pozwu, czy wraz z jego

odpisem otrzymał on odpowiednie tłumaczenie pozwu, a w razie jego braku, czy

pozwany zna język niemiecki, w którym zapewne był sporządzony pozew. W tym

kontekście nie zmienia niczego podniesiony przez Sąd Apelacyjny fakt, że pozwany

z racji niedopełnienia obowiązku meldunkowego ponosi odpowiedzialność za to, że

jego aktualny adres nie jest znany. Wprawdzie okoliczność ta może mieć znaczenie

przy ocenie, czy doręczenie zostało dokonane w czasie umożliwiającym

przygotowanie obrony, jednakże powołanie się na nią nie może zastępować innych

ustaleń faktycznych relewantnych dla weryfikacji doręczenia ze względu na

wymagania przewidziane w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Nie

ma także w sprawie dostatecznych ustaleń do oceny, czy pozwany, mimo

doręczenia mu wyroku w drodze publicznego obwieszczenia dowiedział się lub

mógł dowiedzieć się o wyroku w czasie umożliwiającym mu wniesienie środka

zaskarżenia, a mimo to nie zaskarżył go.

W związku z tym, że z powodu niedokonania ustaleń faktycznych

niezbędnych do oceny, czy wystąpiła podstawa do odmowy stwierdzenia

wykonalności, przewidziana w art. 34 pkt 2 w związku z art. 45 ust. 1

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/0, Sąd Najwyższy stwierdził, iż należy przyjąć,

niezależnie od tego, jak rozstrzygnie się sporną kwestię, czy podstawy odmowy

uznania (stwierdzenia wykonalności) sąd drugiej instancji powinien brać pod

rozwagę na zarzut, czy też z urzędu (w sprawie został podniesiony właściwy

zarzut), że na uczestnikach postępowaniach postępowania o stwierdzenie

wykonalności – zgodnie z zasadą kontradyktoryjności – spoczywa ciężar

powoływania okoliczności i wskazywania dowodów na ich potwierdzenie. Sąd nie

ma obowiązku prowadzenia z urzędu dochodzenia w celu ustalenia faktów

relewantnych z punktu widzenia oceny poszczególnych podstaw odmowy uznania

(stwierdzenia wykonalności), chociaż może dopuścić dowód z urzędu (art. 232

zdanie drugi k.p.c.). Działają także reguły rozkładu ciężaru dowodu, znane

postępowaniu cywilnemu w ogólności. Kluczowe znaczenie ma zatem ustalenie,

na kim spoczywa ciężar przytoczenia i ciężar dowodu w zakresie wykazania

podstaw odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności).

Podniesione zagadnienie należy do wysoce kontrowersyjnych w doktrynie.

Pod rządami rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przeważa w piśmiennictwie

generalny

pogląd,

że

ciężar

dowodu

i

ciężar

przytoczenia

spoczywają,

z zastrzeżeniem powinności przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów

wskazanych w art. 53 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, na przeciwniku wniosku

o udzielenie exequatur. Występuje jednak również stanowisko kwestionujące

przyjęcie generalnego rozwiązania co do ciężaru przytoczenia oraz ciężaru dowodu

i wskazujące na konieczność dyferencjacji w tym zakresie podstaw uznania

(udzielania exequatur). Ponadto niektórzy autorzy, podzielając stanowisko, że co

do

zasady

ciężar

dowodu

obciąża

dłużnika

jako

przeciwnika

wniosku

o stwierdzenie wykonalności, czynią wyjątek dotyczący przesłanki określonej w art.

34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 i przyjmują, że ciężar przytoczenia

i ciężar dowodu co do sposobu doręczenia (jego prawidłowości) i dokonania go

w czasie umożliwiającym przygotowanie obrony spoczywa na wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy w przytoczonym postanowieniu podzielił stanowisko, że o ile

co do zasady ciężar przytoczenia i ciężar dowodu w zakresie wykazania podstaw

odmowy uznania (stwierdzenia wykonalności) spoczywa na dłużniku jako

przeciwniku wniosku, to jednak w zakresie podstawy przewidzianej w 34 pkt 2

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, w razie podniesienia przez dłużnika zarzutu,

że dokument wszczynający postępowanie (dokument równorzędny) nie został

doręczony mu w czasie i w sposób, który umożliwiał przygotowanie obrony,

wnioskodawca powinien przytoczyć okoliczności faktyczne i przedstawić dowody

w celu wykazania, że doręczenie dokumentu wszczynającego postępowanie

(dokumentu równorzędnego) zostało dokonane w czasie i w sposób umożliwiający

dłużnikowi przygotowanie obrony. Generalne obciążenie dłużnika ciężarem

przytoczenia

i

ciężarem

dowodu

odpowiada

założeniu,

że

zawarte

w rozporządzeniu Rady (WE) nr 44/01 unormowania mają ułatwić uznanie lub

stwierdzenie wykonalności. Jednakże przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia

Rady (WE) nr 44/01 podstawa odmowy uznania lub udzielania exequatur została,

odmiennie niż pozostałe podstawy, sformułowana, w zakresie dotyczącym braku wdania

się przez pozwanego w spór i braku doręczenia dokumentu wszczynającego

postępowanie (dokumentu równorzędnego), w sposób negatywny, co pozwala przyjąć, że

w razie potrzeby badania tej podstawy na wnioskodawcy spoczywa powinność wykazania

okoliczności wyłączających – w tym zakresie – zastosowanie tej podstawy i powołania

stosownych dowodów. Nie bez znaczenia jest też podnoszony w piśmiennictwie

argument, że wnioskodawca, który powinien wykazać doręczenie dokumentu

wszczynającego postępowanie (dokumentu równorzędnego), jeżeli pozwany nie wdał się

w spór, dysponując urzędowym zaświadczeniem doręczenia, na w tym zakresie „monopol

dowodowy”.

Przyjęte przez Sąd Najwyższy stanowisko, że w zakresie przewidzianej w art. 34

pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawy odmowy uznania lub stwierdzenia

wykonalności, na wnioskodawcy spoczywa ciężar przytoczenia okoliczności dotyczących

sposobu i czasu doręczenia pozwanemu dokumentu wszczynającego postępowanie

(dokumentu równorzędnego) oraz ciężar wskazania stosownych dowodów przesądziło

o uznaniu, że podniesiony przez skarżącego w sprawie o stwierdzenie wykonalności

wyroku zarzut naruszenia art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 jest

uzasadniony. Przedstawione przez wnioskodawcę odpis wyroku i zaświadczenie,

o którym mowa w art. 53 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01, nie pozwalają

dokonać istotnych ustaleń faktycznych z punktu widzenia wymagań określonych w art. 34

pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Sąd Apelacyjny nie miał zatem dostatecznych

podstaw do uznania, że w sprawie o stwierdzenie wykonalności wyroku zaocznego nie

zachodzi przewidziana w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 podstawa

odmowy stwierdzenia wykonalności wyroku. W konsekwencji nie można – z powodów

przedstawionych wyżej – odeprzeć podniesionego przez skarżącego w niniejszej skardze

kasacyjnej zarzutu, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 34

pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01.

Nieuzasadniony

jest

natomiast

zarzut

naruszenia

art.

pkt

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. Skarżący nie skonkretyzował tego zarzutu,

ponieważ nie wskazał w skardze kasacyjnej, na czym – jego zdaniem – polega

oczywista sprzeczność stwierdzenia

wykonalności

postanowienia

z

porządkiem

publicznym. Wspomnianej sprzeczności nie można dopatrywać się w tym, że

w ocenie skarżącego pozwanemu nie doręczono dokumentu wszczynającego

postępowanie przed Sądem w Wuppertalu w czasie i w sposób umożliwiający mu

przygotowanie obrony, gdyż te okoliczności są badane w ramach podstawy

przewidzianej w art. 34 pkt 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01. W doktrynie

przyjmuje się zaś zgodnie, że podstawy odmowy uznania lub stwierdzenia

wykonania przewidziane w art. 34 i 35 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 mają

charakter rozłączny. Zatem klauzula porządku publicznego nie ma zastosowania,

jeżeli określone okoliczności są badane w ramach szczególnej podstawy uznania

lub stwierdzenia wykonalności orzeczenia.

Również zarzut naruszenia art. 108 i art. 1081 k.p.c. w związku z art. 19 i art.

20 k.p.c. jest nieuzasadniony. Zdaniem skarżącego naruszenie tych przepisów

polega na uznaniu, że postanowienie w przedmiocie kosztów procesu nie stanowi

części orzeczenia kończącego sprawę w instancji, a w konsekwencji na złożeniu

wniosku o stwierdzenie wykonalności osobno w zakresie zasądzenia należności

głównej oraz kosztów procesu, co w rezultacie doprowadziło do błędnego

oznaczenia wartości przedmiotu sporu. Omawiany zarzut został oparty na

przepisach prawa polskiego. Tymczasem postanowienie o ustaleniu kosztów

procesu zostało oparte na przepisach prawa niemieckiego, które jako regułę

przewidują, że sąd w orzeczeniu merytorycznym rozstrzyga o kosztach jedynie co

do zasady, tj. kto je ponosi, a ustalenie ich wysokości następuje w postanowieniu

o ustaleniu kosztów procesu. Warto też dodać, że także według prawa polskiego

postanowienie o kosztach procesu, wydane razem z wyrokiem, jest odrębnym

orzeczeniem, które nie zawsze dzieli los wyroku (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.), a nawet

może zostać wydane odrębnie (art. 108 § 1 zdanie drugie i art. 1081 k.p.c.

Ponadto art. 48 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/01 przewiduje możliwość tzw.

częściowego stwierdzenia wykonalności. To oznacza, że jeśli nawet postanowienie

o kosztach procesu stanowiłoby część orzeczenia co do istoty sprawy, byłby

dopuszczalny wniosek o stwierdzenie wykonalności tylko co do rozstrzygnięcia

o kosztach.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.).