IV CSK 69/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 69/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku B. M., J. M., R. M. i A. M.

przy uczestnictwie Gminy O. i in. ,

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni B. M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 28 października 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

O. do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 października 2008 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelację wnioskodawczyni B. M. od postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 3

lipca 2008 r., którym orzeczono o rozgraniczeniu dwóch działek według ostatniego

spokojnego stanu posiadania, na podstawie jednego z wariantów opinii biegłego

geodety.

Wnioskodawcami w tej sprawie byli, poza wymienioną B. M. i in. , - obecni

współwłaściciele nieruchomości położonej przy ul. E. w O., oznaczonej numerem

ewidencyjnym 192. Wnosili o rozgraniczenie jej z działką o numerze ewidencyjnym

193, położoną przy ul. E. w O., której właścicielem jest Gmina O., a wieczystymi

użytkownikami – D. N., A. S., M. S. i W. S. Wnioskodawcy domagali się

rozgraniczenia

według

alternatywnego

wariantu

opinii

biegłego,

odzwierciedlającego, ich zdaniem, stan prawny.

Zaskarżone

skargą

kasacyjną

postanowienie

zostało

oparte

na

następujących podstawach.

W wyniku dokonanego w 1974 r. podziału geodezyjnego należącej do

Skarbu Państwa działki nr 10 przy ul. E. w O. powstały między innymi dwie

sąsiadujące ze sobą działki: przy ul. E. 119 o pow. 344 m2, nr 10/121 oraz przy E.

117, o pow. 375 m2, nr 10/122; granica między tymi działkami przebiegała tak, jak

została

oznaczona

w

wariancie

opinii

biegłego,

postulowanym

przez

wnioskodawców jako podstawa rozgraniczenia. W tym samym roku założono dla

całej nieruchomości, obejmującej między innymi sporne działki, księgę wieczystą nr

18940, i wpisano do niej jako użytkownika wieczystego Spółdzielcze Zrzeszenie

Budowy Domów wielorodzinnych „W.” w O. Stowarzyszenie to ustanowiło

spółdzielcze prawa do działek i budynku, odpowiednio na rzecz poprzedników

prawnych wnioskodawców i uczestników. Przy budowie domu bliźniaczego na tych

działkach została przekroczona pomiędzy nimi granica, tak że budynek na działce

10/122 znalazł się częściowo na działce sąsiedniej. W 1976 r. uczestnicy

wybudowali po obu stronach budynku ogrodzenie.

Umową z dnia 28 listopada 1989 r. zrzeszenie „W.”

przeniosło na

małżonków M. prawo wieczystego użytkowania działki nr 10/121 (obecnie 192) o

pow. 344 m2, wraz z własnością budynku, i w 1992 r. zostali jako użytkownicy

wieczyści wpisani do założonej dla tej nieruchomości księgi wieczystej nr 32237.

Przy wpisach do ksiąg wieczystych ujawnione zostały pierwotne granice działek.

W 1993 r. w ewidencji gruntów zmieniono numerację działek: 10/121 na 192

i 10/122 na 193.

Sąd Rejonowy wskazał, że podział geodezyjny działki Skarbu Państwa nr 10,

w wyniku którego powstały m.in. sporne działki, został w 1974 r. dokonany bez

oparcia na decyzji administracyjnej lub orzeczeniu sądu oraz że „ustalenie granic

pomiędzy działkami na skutek ich podziału geodezyjnego miało jedynie charakter

umowny”. Stwierdził w związku z tym, że niemożliwe było ustalenie pierwotnych

granic nieruchomości według stanu prawnego, nie mógł też być uwzględniony

wniosek uczestników o zasiedzenie spornego pasa gruntu. Z tych względów

dokonał rozgraniczenia działek według ostatniego spokojnego stanu posiadania.

Sąd Okręgowy zaakceptował argumentację Sądu pierwszej instancji, że nie

było możliwe ustalenie pierwotnych granic nieruchomości w związku z tym,

iż prawo użytkowania wieczystego zostało przyznane na podstawie umów

zawartych ze zrzeszeniem „W”. Podstawę dokonania wpisów tych praw do

nowoutworzonych ksiąg wieczystych stanowiły opisy i mapy sporządzone w 1988 r.

przez właściwe przedsiębiorstwo geodezyjno-kartograficzne. „Zatem nie można

uznać aby podział został dokonany w granicach decyzji administracyjnej, czy też

orzeczenia sądu. Tym sposobem zasadnym stała się konieczność ustalenia granicy

według stanu ostatniego spokojnego posiadania”.

Sąd Okręgowy przyznał, że podstawę stwierdzenia stanu prawnego mogą

stanowić środki dowodowe w postaci dokumentów urzędowych i prywatnych oraz

takie dowody jak zeznania świadków i stron, opinie biegłych a także mapy i inne

dokumenty.

Jednak

ocenił,

że

w

oparciu

o

„środki

podniesione

przez

wnioskodawczynię” nie można było ustalić stanu prawnego nieruchomości, a środki

te „mogły ustalić jedynie właściciela gruntu, czy użytkownika wieczystego, a nie (...)

do jakiej granicy tytuł ten sięga”.

Uzasadniało to, w ocenie Sądu, ustalenie granic - zgodnie z art. 153 k.c. –

według ostatniego spokojnego stanu posiadania.

Wnioskodawczyni B. M. oparła skargę kasacyjną na podstawie naruszenia

prawa materialnego – art. 153 k.c. w zw. z § 3 i 4 rozporządzenia Ministrów Spraw

Wewnętrznych i Administracji oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14

kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczania nieruchomości (Dz.U. Nr 45, poz. 453)

przez niewłaściwą wykładnię pojęcia „stan prawny” i uznanie, że brak orzeczenia

sądu lub decyzji administracyjnej nie pozwala na ustalenie pierwotnych granic

nieruchomości według stanu prawnego, podczas gdy podstawę takiego ustalenia

mogą stanowić także inne dowody, takie jak odpisy z ksiąg wieczystych, umowy

(wypisy aktów notarialnych), dokumenty geodezyjne, wykazy i inne decyzje

administracyjne, a więc dowody, którymi Sąd w sprawie dysponował, lecz błędnie

uznał je za bezwartościowe z punktu widzenia ustalenia stanu prawnego w

rozumieniu art. 153 k.c.

W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz

orzeczenie co do istoty, zgodnie z żądaniem apelacji, ewentualnie przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził, że istotą sporu o rozgraniczenie jest

ustalenie zasięgu prawa własności w stosunku do gruntów sąsiednich oraz że na

podstawie art. 153 k.c. nie jest dopuszczalne inne ustalenie granic niż wynikające

ze stanu prawnego, a to wyklucza zastosowanie dalszych kryteriów rozgraniczenia,

zanim nie zostanie wyeliminowana możliwość ustalenia stanu prawnego.

Należy dodać, że do stwierdzenia niemożności ustalenia stanu prawnego

nieruchomości nie wystarcza istnienie wątpliwości co do stanu prawnego

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1974 r., III CRN 81/74,

OSNCP 1975, nr 4, poz. 65).

Art. 153 k.c. wymaga należytego wyjaśnienia tytułów własności i zasadnicze

znaczenie dla prawidłowego orzekania na jego podstawie ma określenie

i wyczerpanie wszystkich środków dowodowych zmierzających do ustalenia stanu

prawnego nieruchomości i ich granic. Dlatego braki postępowania dowodowego

i ustaleń

w

tym

zakresie

uzasadniają

zarzut

naruszenia

tego

przepisu.

Zakres badania pozostaje w ścisłym związku z właściwym rozumieniem pojęcia

„stanu prawnego”, o którym mowa w art. 153 k.c.

Do

dokumentów

zaświadczających

o

zasięgu

prawa

własności

poszczególnych właścicieli gruntów zalicza się nie tylko mapy, wykazy i dokumenty

geodezyjne, ale także dokumenty zawarte w księgach wieczystych, opinie biegłych

oraz zeznania świadków i stron; istotne znaczenie mogą mieć dokumenty związane

z nabyciem własności, w tym decyzje i umowy (por. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 21 maja 1998 r., III CKN 475/97, z dnia 8 lutego 2000 r., I CRN

126/94, z dnia 28 marca 2000 r., II CKN 912/98, z dnia 20 września 2000 r., I CKN

296/00 i z dnia 14 listopada 2006 r., II CSK 206/06).

Chociaż z motywów zaskarżonego postanowienia można wnosić, że Sądowi

Okręgowemu znany był wymagany zakres badania dowodów pod kątem ustalenia

stanu prawnego nieruchomości, to Sąd badania takiego nie dokonał, a istotne dla

rozstrzygnięcia stwierdzenia i oceny pozostawił bez uzasadnienia.

Dlatego nie jest jasne, na jakiej podstawie tak pierwszorzędne – bo

prowadzące do wniosku o konieczności rozgraniczenia według drugiego kryterium

- znaczenie Sąd przypisał temu, że pierwszy podział nie był dokonany „w granicach

decyzji administracyjnej lub orzeczenia sądu” .

Nie wiadomo też, dlaczego Sąd zdeprecjonował – z punktu widzenia

ustalania stanu prawnego - znaczenie umów z 1989 r., przenoszących prawo

własności i prawo wieczystego użytkowania, i to pomimo, że na ich podstawie

założono księgi wieczyste dla nieruchomości, a podstawą wpisu do ksiąg były opisy

i mapy sporządzone w 1988 r. przez właściwe przedsiębiorstwo.

Sąd miał do dyspozycji liczne dokumenty, w tym związane z pierwszym

podziałem geodezyjnym (biegły uwidocznił w opinii jego granice), znajdujące się

w księdze wieczystej prowadzonej dla całej nieruchomości i zawierającej mapy oraz

opisy poszczególnych działek, a nadto księgi wieczyste obu spornych działek,

zawierające umowy przeniesienia wieczystego użytkowania opisanych w nich

działek i ich mapy, przy czym z ustaleń Sądu wynika, że przy wpisach tych

„ujawnione zostały pierwotne granice przedmiotowych działek”. Poza innymi

dowodami, na wymienione dokumenty powoływała się skarżąca, twierdząc,

że wynika z nich stan prawny, który winien stanowić podstawę rozgraniczenia.

Sąd Okręgowy poprzestał na stwierdzeniu, że „w oparciu o te środki

podniesione przez wnioskodawczynię nie można było ustalić stanu prawnego

nieruchomości”, i stwierdzenie to pozostawił bez jakiegokolwiek uzasadnienia. Sąd

nie dokonał oceny tych dokumentów, nie rozważył ich znaczenia i nie wyjaśnił,

z jakich przyczyn uznał je za bezwartościowe dla ustalenia stanu prawnego.

Nie odniósł się też do danych, zawartych w opinii biegłego. Wskutek tego Sąd

wyciągnął nieuprawnione wnioski co do stanu prawnego spornych działek, a ściśle

– co do niemożności ustalenia tego stanu. W konsekwencji, nieuprawnione było

także, w dotychczasowym stanie sprawy, stwierdzenie, że rozgraniczenia należało

dokonać na podstawie stanu posiadania.

Z takim stanie rzeczy kasacyjny zarzut naruszenia art. 153 k.c. trzeba było

uznać za uzasadniony i zaskarżone postanowienie uchylić, o czym Sąd Najwyższy

orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

jz