IV CSK 686/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 686/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśnictwa K.

przy uczestnictwie R. K.

o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 13 sierpnia 2012 r.,

oddala

skargę

postępowania

na

kasacyjną

rzecz

i

zasądza

od

uczestnika

Skarbu

Państwa

-

Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset)

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r. oddalił wniosek

Skarbu Państwa – Nadleśniczego Nadleśnictwa K. zastępowanego przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie

własności nieruchomości położonych w B., gmina D., oznaczonych pierwotnie

ewidencji gruntów jako:

-

działki nr 53 i 55, opisane w księdze wieczystej KW nr 11410/0, których

obszar wchodzi obecnie w skład działki nr 321/1, obręb B., objętej księgą

wieczystą Kw nr 71445/2,

-

działka nr 65, opisana w księdze wieczystej KW nr 11410/0, której obszar

wchodzi obecnie w skład działki nr 3284/2, obręb B., objętej księgą

wieczystą Kw nr 71445/2 oraz

-

działki nr 238 i 239, opisane w księdze wieczystej KW nr 11410/0, których

obszar wchodzi obecnie w skład działki 3284/1, obręb B., objętej księgą

wieczystą Kw nr 71445/2.

Sąd

Okręgowy

w

O.,

na

skutek

apelacji

wnioskodawcy,

zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, iż stwierdził, że wnioskodawca

nabył przez zasiedzenie prawo własności nieruchomości objętych wnioskiem

z dniem 13 marca 1990 r. i orzekł o kosztach postępowania, przyjmując za

podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

Działki objęte żądaniem wniosku wchodziły w skład gospodarstwa rolnego

stanowiącego własność H. K., która jesienią 1978 r. wyjechała wraz z rodziną na

pobyt stały do Republiki Federalnej Niemiec. Decyzją Naczelnika Gminy D. z dnia

12 lutego 1980 r., Nr […], gospodarstwo to - jako opuszczone - zostało przejęte na

własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie

dekretu z dnia 16 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw

związanych z reforma rolna i osadnictwem rodzin (Dz. U. Nr 39, poz. 161) oraz

przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Wymienioną

decyzję doręczono H. K. 11 sierpnia 1993 r. W wyrysie z mapy ewidencyjnej,

sporządzonym w dniu 4 września 1980 r. wnioskodawca został ujawniony jako

właściciel przejętych działek.

Decyzją z dnia 6 października 1980 r., Nr […],

Naczelnik Gminy D. przekazał przejęte gospodarstwo rolne, o powierzchni 15,28

ha, składające się z działek oznaczonych numerami 53, 55, 67, 238 i 239,

Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w O. Decyzja ta poprzedzona

została

posiedzeniem

zespołu

kwalifikacyjnego

do

spraw

oceny gruntów

przewidzianych do przekazywania między jednostkami organizacyjnymi resortów

rolnictwa oraz leśnictwa i przemysłu drzewnego, które odbyło się w dniu 26

września 1980 r. W dniu 8 października 1980 r. sporządzono protokół zdawczoodbiorczy potwierdzający objęcie w posiadanie opisanych działek przez Okręgowy

Zarząd Lasów Państwowych w O. - Nadleśnictwo K. Na gruntach tych

wnioskodawca od chwili objęcia ich w posiadanie prowadzi gospodarkę leśną.

Po powrocie do Polski, w sierpniu 1993 r. H. K. zainicjowała postępowania

zmierzające do uchylenie oraz

stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu jej

gospodarstwa rolnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia 7

czerwca 2005 r. stwierdziło nieważność decyzji o przejęciu w części dotyczącej

działek nr 53, 55, 67, 238, i 239. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. w wyroku z

dnia 6 listopada 2007 r., podzielił zapatrywanie, że w postępowaniu zakończonym

decyzją z dnia 12 lutego 1980 r. doszło do naruszenia ogólnych zasad

postępowania administracyjnego, zaś Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z

dnia 8 lipca 2008 r., oddalił skargę kasacyjną wnioskodawcy od tego orzeczenia.

Wojewoda M. decyzją z dnia 15 czerwca 2009 r., stwierdził nieważność decyzji

Naczelnika Gminy D. z dnia 6 października 1980 r. o przekazaniu przejętych

gruntów Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w O. - Nadleśnictwu K.

Na podstawie orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z

dnia 7 czerwca 2005 r. w dziale II księgi wieczystej Kw nr 11410/0 została wpisana

H. K., a po jej śmierci - jej syn uczestnik postępowania R. K.

Oceniając

tak

ustalony

stan

faktyczny,

Sąd

Okręgowy

uznał,

że wnioskodawca objął w posiadanie samoistne w dobrej wierze działki, których

dotyczy wniosek, nie w dniu 8 października 1980 r. - jak przyjął Sąd Rejonowy lecz 13 marca 1990 r., tj. z chwilą uprawomocnienia się decyzji o ich przejęciu

na rzecz Skarbu Państwa. W konsekwencji stwierdził, biorąc pod uwagę

dziesięcioletni termin zasiedzenia przewidziany w art. 172 § 1 k.c., w brzmieniu

obowiązującym przed 1 października 1990 r., że zasiedzenie nastąpiło z dniem

13 marca 1990 r.

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu uczestnika postępowania, wskazującego

na zawieszenie biegu terminu zasiedzenia z uwagi na niemożność dochodzenia

roszczeń zmierzających do odzyskania utraconego gospodarstwa rolnego,

podkreślając,

że

uczestnik

nie

wykazał

żadnej

konkretnej

przeszkody

uniemożliwiającej jemu albo jego matce uzyskanie ochrony.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), uczestnik postępowania wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, podnosząc zarzuty naruszenia:

-

art. 172 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 1990 r.

w związku z art. 1 pkt 32 lit. a ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) przez niewłaściwe

zastosowanie wskutek

uznania, że wnioskodawca był posiadaczem

przejętych gruntów w dobrej wierze, mimo że objął je w posiadanie

na podstawie nieważnej decyzji administracyjnej;

-

art. 172 k.c. przez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, że posiadanie

wnioskodawcy

miało

charakter

posiadania

samoistnego,

podczas

gdy objęcie nieruchomości nastąpiło w ramach wykonywania zadań

publicznych oraz

-

art. 121 pkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c. przez błędną wykładnię

przejawiającą się uznaniem, że w okresie od 1978 r. do czasu pierwszych

demokratycznych wyborów w dniu 4 czerwca 1989 r. biegł termin

zasiedzenia przeciwko uczestnikowi postępowania, podczas gdy ani on, ani

jego matka nie mieli możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń w celu

odzyskania przejętego gospodarstwa rolnego, a decyzja o przejęciu została

skutecznie doręczona dopiero w dniu 11 sierpnia 1993 r.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zaskarżonego postanowienia legło stwierdzenie, iż posiadanie

wnioskodawcy, trwające nieprzerwanie od 13 marca 1980 r., kwalifikuje się jako

posiadanie samoistne i nosi cechy posiadania w dobrej wierze, przy czym bieg

dziesięcioletniego termin zasiedzenia nie uległ zawieszeniu ani przerwaniu.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzające do podważenia powyższej

oceny okazały się bezzasadne.

Według skarżącego, Skarb Państwa nie może być uważany za posiadacza

samoistnego nieruchomości objętej we władanie w związku z przejęciem jej na

własność na podstawie decyzji administracyjnej, ostatecznie uznanej za nieważną,

a tym bardziej za posiadacza w dobrej wierze, zaś odmienna ocena Sądu

Okręgowego jest wynikiem błędnej wykładni art. 172 § 1 k.c. i jego niewłaściwego

zastosowania. Z zapatrywaniem takim nie można jednak się zgodzić.

W

orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się dwa przeciwstawne

poglądy w kwestii oceny władania nieruchomościami przez Skarb Państwa,

uzyskanego w związku w wykonywaniem władzy publicznej. Według pierwszego,

do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie zalicza się okresu

władania przez organy państwowe lub państwowe osoby prawne, wykonywanego

w ramach uprawnień Państwa jako podmiotu prawa publicznego, mimo istnienia

tytułu własności uznanego następnie za nieistniejący (zob. uchwały: z dnia

18 listopada 1992 r., III CZP 133/92, OSP 1993, nr 7, poz. 153 i - w składzie

siedmiu sędziów - z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNCP 1994, nr 3,

poz. 49 oraz postanowienia: z dnia 29 października 1996 r., III CKU 8/96,

OSNC 1997, nr 4, poz. 38, z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN 677/98, niepubl.,

z dnia 2 lutego 2001 r., IV CKN 249/00, nie publ., z dnia 16 października 2002 r.,

IV CKN 1331/00, niepubl. i z dnia 26 września 2003 r., IV CKN 323/01, niepubl.).

W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy położył nacisk na konieczność rozróżnienia

w działalności państwa sfery imperium i dominium oraz na cechy charakteryzujące

działania państwa w obu tych sferach, podkreślając, że nie można swobodnie

stosować instytucji prawa cywilnego w sferze działalności określanej jako imperium.

W opozycji do tego zapatrywania pojawił się jednak pogląd, zgodnie z którym

władanie

przez

Państwo

nieruchomościami

uzyskanymi

w

związku

z wykonywaniem władzy publicznej stanowi posiadanie samoistne w rozumieniu

art. 336 k.c., jeśli zakres władania odpowiada pojęciu posiadania właścicielskiego

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03, OSP

2004, nr 4, poz. 53 i V CK 24/03, niepubl.; z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03,

niepubl.; z dnia 14 czerwca 2005 r., V CK 305/04. niepubl.; z dnia 14 lutego 2006 r.,

II CSK 86/03, niepubl.).

Kres wskazanym rozbieżnościom położyła uchwała składu całej Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC

2008, nr 5, poz. 43), mająca moc zasady prawnej, w której uznano, że władanie

cudzą nieruchomością przez Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowania

władztwa publicznego, może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do

zasiedzenia. W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono, że o posiadaniu i jego

postaci decyduje wyłącznie sposób władania rzeczą (art. 336 k.c.); jeśli odpowiada

on treści prawa własności, to spełnia cechy posiadania samoistnego. Oznacza to,

że okoliczności uzyskania władania rzeczą nie mają znaczenia dla oceny tego

władania jako posiadania samoistnego. Okolicznościom uzyskania władania rzeczą

ustawodawca nie przypisał znaczenia normatywnego dla oceny posiadania i jego

samoistności, jeśli więc jedną z przesłanek nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie jest jej samoistne posiadanie, to przy ocenie spełnienia tej przesłanki

nie mają znaczenia okoliczności uzyskania władania nieruchomością, a ściśle rzecz

ujmując, nie ma znaczenia rodzaj zdarzenia prawnego, w wyniku którego doszło do

objęcia nieruchomości w posiadanie.

Stojąc na gruncie tego zapatrywania, nie można podzielić zarzutów

naruszenia art. 172 § 1 k.c., opartych na założeniu, że posiadanie przez

wnioskodawcę

nieruchomości

objętych

wnioskiem

nie

było

posiadaniem

samoistnym prowadzącym do zasiedzenia, ani posiadaniem w dobrej wierze

z tej tylko przyczyny, że objęcie jej we władanie nastąpiło na podstawie decyzji

administracyjnej

uznanej

w

postępowaniu

nadzorczym

za

nieważną.

W orzecznictwie przyjmuje się, że dla oceny dobrej lub złej wiary posiadacza

rozstrzygający jest moment uzyskania posiadania (zob. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 25 czerwca 2003 r., III CZP 35/03, niepubl. i z dnia

25 listopada 2009 r., II CSK 246/09, niepubl). Zgodzić się trzeba z oceną Sądów

obu instancji, że wnioskodawca, obejmując w posiadanie działki przejęte z mocy

decyzji z dnia 12 lutego 1980 r. - stanowiącej podstawę ujawnienia w księdze

wieczystej Kw nr 71445/2 Skarbu Państwa jako właściciela - pozostawał w

usprawiedliwionym przekonaniu, że grunty te stanowią własność państwową.

Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 121 pkt 4 w związku

z art. 175 k.c. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, Sąd Okręgowy nie

zinterpretował tych przepisów w ten sposób, że w warunki ustrojowe panujące

w Polsce do czasu przeprowadzenia wolnych demokratycznych wyborów w 1989 r.,

nie uniemożliwiały poprzedniczce prawnej uczestnika postępowania skutecznego

dochodzenia roszczeń mających na celu odzyskanie utraconego gospodarstwa

rolnego. Sąd Okręgowy stwierdził jedynie, że skarżący nie wykazał nawet próby

podjęcia takich działań, ani nie wskazał żadnych konkretnych przeszkód, które

usprawiedliwiałyby ich zaniechanie. Ocenę tę należy uznać za trafną, gdyż - jak

przyjmuje się w orzecznictwie - możliwość zastosowania art. 121 pkt 4 w związku

z art. 175 k.c. wchodzi w rachubę wówczas, gdy zainteresowany wykaże,

że w ramach dopuszczalnych w tamtym czasie środków prawnych, rzeczywiście

podejmował takie próby i nie były one skuteczne, albo że ich nie podjęcie wynikało

z uzasadnionego zagrożenia dla niego samego lub jego bliskich; samo ogólne

powołanie się na ówczesną sytuację społeczno-polityczną nie jest wystarczające

do uznania,

że

nastąpiło

zawieszenie

lub

przerwanie

biegu

zasiedzenia

(zob. uzasadnienie powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego w sprawie III CZP

30/07 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2011 r., III CSK

26/11, niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania stosownie do art. 520 § 3

w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.