IV CSK 68/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 68/07

POSTANOWIENIE

Dnia 30 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Ma. i M. M.

przy uczestnictwie A. K. i in.,

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 maja 2007 r.,

skarg kasacyjnych uczestników postępowania Z.

i S. D. oraz M. K.

od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 31 października 2006 r.,

oddala obydwie skargi kasacyjne.

Uzasadnienie

Wnioskodawcy – małżonkowie Ma. i M. M. wystąpili z wnioskiem

o ustanowienie służebności drogi koniecznej, z uwagi na to, że ich nieruchomość –

działka nr 113 położona w S. - nie ma dostępu do drogi publicznej. Właściciele

działki od lat korzystali ze swobodnego przejazdu przez działkę nr 121, stanowiącą

dalszy fragment tego samego pasa gruntu, dochodzący do szosy i pozostający

w rękach członków dalszej rodziny. W końcowym fragmencie przejazd wiódł przez

sąsiadującą z obydwoma nieruchomościami działkę uczestników Z. i S. D. Kiedy

jednak w 2002 r. działka nr 121 została zbyta na rzecz niezwiązanych z rodziną M.

uczestników A. i M. K., ci wyrazili wprawdzie zgodę na korzystanie przez

wnioskodawców z przejazdu na etapie starań o pozwolenie na budowę, jednak

później zaczęło dochodzić między tymi stronami do konfliktów. Właściciele działki

nr 121 w toku postępowania podnosili, że droga przebiega w odległości 1,15-1,20

m od ściany budowanego przez nich domu, będzie utrudniała prace budowlane

i korzystanie z budynku mieszkalnego, a ponadto stanowi nadmierne obciążenie

dla ich wąskiej działki (o szerokości ok. 19 m).

Sąd Rejonowy ustanowił za wynagrodzeniem służebność drogi koniecznej

na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości oznaczonej jako działka 113

częściowo na działce nr 121, stanowiącej własność A. i M. K. i częściowo (odcinek

łączący się z drogą publiczną) na sąsiedniej działce nr 117, będącej własnością Z. i

S. D. Droga przebiegać miała w sposób zaprojektowany przez biegłego geodetę J.

R., szlakiem dotychczas wykorzystywanym na ten cel przez wnioskodawców,

stanowiącym najkrótsze połączenie z drogą publiczną i jednocześnie dojazd do

zabudowań małżonków K. Sąd nie podzielił zastrzeżeń małżonków K., przyjmując,

że chociaż droga konieczna będzie biegła 1,20 m od ściany ich domu

mieszkalnego, to natężenie ruchu nie będzie duże i nie wpłynie negatywnie na

korzystanie z budynku, prowadzone przy nim prace budowlane, ani też na

bezpieczeństwo przyłącza energetycznego. Za usprawiedliwiony uznał natomiast

sprzeciw uczestników Z. i S. D., wobec sugestii wyznaczenia drogi koniecznej po

działce nr 117, która nigdy nie była powiązana z działką wnioskodawców,

zwłaszcza że zamierzają oni budować dom dla córki na tym gruncie, w pobliżu

szosy.

W wyniku apelacji uczestnika M. K., po uzupełnieniu postępowania

dowodowego ponownymi oględzinami działek stron z udziałem geodety oraz

kolejną opinią tego biegłego, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie i

ustanowił żądaną służebność na działkach nr 117 (stanowiącej własność Z. i S.

małżonków D.) oraz nr 121 (stanowiącej własność M. i A. małżonków K.) według

wariantu nr 2 przedstawionego na mapie biegłego geodety J. R. Wariant ten

zakłada przesunięcie drogi koniecznej w części przebiegającej przy domu

małżonków K. oraz pomiędzy ich domem a szosą tak, by w połowie (1,5 m)

znajdowała się ona na działce małżonków K. i w połowie na działce małżonków D.,

co spowoduje jej odsunięcie od budynku mieszkalnego małżonków K. na odległość

min. 2,72 m.

W ocenie Sądu Okręgowego droga położona ok. 1 m od skraju budynku i 3,5

m od wejścia do mieszkania uniemożliwiałaby prawidłową eksploatację domu,

dokończenie

w przyszłości,

jego

bez

budowy,

czy

uciążliwości

przeprowadzenie

ewentualnych

remontów

w

z

stwarzania

korzystaniu

drogi

i

niebezpieczeństwa dla właścicieli. Dlatego konieczne było wyznaczenie jej dalej od

budynku mieszkalnego. Według Sądu II instancji przyjęte rozwiązanie nie zabierze

gruntów uprawnych obciążonym działkom i wkomponowuje się w istniejące drogi,

bowiem na działce nr 117 pas przy granicy z działkami 113 i 121 stanowi dojazd do

zabudowań małżonków D., a zatem także jest wykorzystywany jako droga.

Sąd II instancji zwrócił też uwagę, że ustały okoliczności przemawiające

przeciwko usytuowaniu większej niż dotychczas części drogi koniecznej na działce

małżonków D., bowiem Z. D. wycofał wniosek o ustalenie warunków zabudowy

części działki przy drodze publicznej, a zatem zrezygnował z planów budowlanych.

Skargę

kasacyjną

od

powyższego

postanowienia

złożyli

uczestnicy

postępowania: Z. i S. D. oraz M. K., zaskarżając je w całości.

Z. i S. D. oparli skargę kasacyjną na obydwu podstawach z art. 398 3 § 1

k.p.c.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego przywołali błędną

wykładnię art. 145 § 2 i 3 k.c., prowadzącą do niesłusznego przyjęcia,

że przeprowadzenie szlaku służebności drogi koniecznej przez ich działkę nr 117,

jest potrzebne do prawidłowego korzystanie z budynku mieszkalnego małżonków

Kliza, chociaż w rzeczywistości taka potrzeba nie zachodzi, a przeprowadzenie

służebności przez nieruchomość skarżących jest sprzeczna z interesem społeczno

- gospodarczym, gdyż narusza istniejącą od kilkudziesięciu lat granicę wyznaczoną

słupkami metalowymi i stanowić będzie zarzewie konfliktów sąsiedzkich.

Podstawę naruszenia przepisów postępowania, mającego wpływ na wynik

sprawy skarżący skonkretyzowali wskazaniem art. 232, 233 k.p.c. w zw. z art. 328

§ 2 oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 382 i art. 386 § 1

k.c. - w następstwie naruszenia których doszło, ich zdaniem, do pominięcia części

materiału dowodowego i rażąco błędnych ustaleń odnośnie potrzeb nieruchomości

uczestników postępowania A. i M. K. i obciążeń gruntu skarżących.

We

wnioskach

skarżący

domagają

się

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania

z uwzględnieniem kosztów procesu za wszystkie instancje według norm

przepisanych.

Uczestnik M. K. powołał jedynie podstawę naruszenia prawa materialnego,

upatrując niewłaściwego zastosowania art. 145 § 2 zd. 1 k.c. oraz art. 145 § 3 k.c.

w ich faktycznym wyeliminowaniu z podstawy prawnej postanowienia, pomimo

kategorycznego charakteru tych norm.

Jego

wniosek

zmierza

do

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia

i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez zmianę postanowienia Sądu Okręgowego

i

ustanowienie

drogi

koniecznej

przebiegającej

po

istniejącej

drodze

na niezabudowanej działce nr 117; ewentualnie wytyczenie tej drogi z równym,

wynoszącym ½, obciążeniem obydwu nieruchomości służebnych. Alternatywnie

uczestnik wystąpił o wydanie orzeczenia kasatoryjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

rozpatrywanej

sprawie

nie

budzi

żadnych

wątpliwości

potrzeba

ustanowienia służebności drogi koniecznej, która zapewniłaby wnioskodawcom

i każdoczesnemu właścicielowi działki nr 113 dojazd do drogi publicznej. Istotą

sporu jest wytyczenie trasy tego dojazdu w sposób spełniający wymagania art. 145

§ 2 i 3 k.c., zupełnie odmiennie interpretowane przez uczestniczących

w postępowaniu właścicieli gruntów sąsiednich, zainteresowanych, by służebność

nie obciążała ich nieruchomości. Z tych przyczyn uczestnicy Z. i S. D., po których

działce wnioskodawcy przejeżdżali tylko przy samym wyjeździe na szosę, optują za

wyznaczeniem

trasy po dotychczas używanym trakcie, biegnącym głównie na

działce małżonków K., zaś małżonkowie K., powołując się na uciążliwość takiej

służebności na swojej działce siedliskowej – wskazują na korzyści ustanowienia jej

na nieruchomości małżonków D.

Podnoszone przez małżonków D. zarzuty natury procesowej nie są

uzasadnione. Uczestnicy ci kwestionują w zasadzie trafność poczynionych przez

Sąd II instancji ustaleń faktycznych co do uciążliwości dla nieruchomości

uczestników poszczególnych wariantów przebiegu drogi, jednak swoje zastrzeżenia

z jednej strony łączą z przeprowadzeniem przez ten Sąd uzupełniającego

postępowania dowodowego, bez wniosku stron (w czym upatrują naruszenie art.

232 k.p.c.) z drugiej zaś w niedostatecznym uwzględnieniu treści dowodów

przeprowadzonych

w

I

instancji

i

odmowie

przesłuchania

świadków

zawnioskowanych przez skarżących. Tak sformułowane zarzuty wykraczają poza

granice objęte zakazem z art. 3983 § 3 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 lutego 2006 r., I CSK 29/05, Lex 201017), dotyczą bowiem prawidłowości

przeprowadzenia postępowania dowodowego. Podlegają zatem ocenie sądu

kasacyjnego. Nie mogą jednak odnieść zamierzonego skutku. Sąd II instancji nie

naruszył z pewnością art. 232 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., ani też art. 382

k.p.c. dokonując ponownych oględzin nieruchomości stron i zlecając biegłemu

geodecie rozważenie kilku wariantów przebiegu drogi. W sprawie, której

przedmiotem jest spór o sposób realizacji niezbędnej służebności, zapoznanie się

z warunkami istniejącymi na miejscu i to przy udziale fachowca, jakim jest biegły

geodeta, świadczy o bardzo starannym podejściu przez Sąd II instancji do

rozstrzyganego problemu i z pewnością nie może stanowić uzasadnienia zarzutu

naruszenia przepisów uprawniających ten Sąd do przeprowadzania dowodów

z urzędu. Sąd Okręgowy skorzystał z nich bowiem w sposób prawem przewidziany.

Również uzupełniająca opinia biegłego geodety była dowodem koniecznym.

W poprzednio sporządzonej opinii biegły odtworzył jedynie stan istniejący,

nie pozostawiając sądowi żadnych możliwości wyboru i wyważenia interesów

wszystkich zainteresowanych.

Nie było też pogwałceniem wskazanych przepisów procesowych oddalenie

wniosku skarżących o przesłuchanie świadków, zawnioskowanych przez nich na

etapie postępowania apelacyjnego. Ten zarzut wymagałby przywołania, jako

niewłaściwie zastosowanego, art. 381 k.p.c., nie wymienionego przez uczestników.

Ponadto zaś opiera się na błędnym przekonaniu, że przy ustalaniu przebiegu drogi

koniecznej

decydujące

znaczenie

ma

historycznie

ukształtowany

sposób

przemieszczania się do drogi publicznej właścicieli nieruchomości pozbawionej

dostępu do tej drogi oraz oświadczenia złożone przez małżonków K. przy ubieganiu

się o pozwolenie na budowę. Tymczasem art. 145 § 2 i 3 k.c. jako kryteria, którymi

winien się kierować sąd przy ustanawianiu służebności drogi koniecznej, wymienia

jedynie potrzeby nieruchomości nie mającej dostępu do drogi publicznej,

najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma prowadzić i interes

społeczno – gospodarczy. Nie oznacza to, że utarte zwyczaje i przyzwolenia nie

mają żadnego znaczenia. Jednak ich wpływ na ukształtowanie służebności jest

jedynie taki, że mogą stanowić wskazówkę przy określaniu, jaka droga w

konkretnym wypadku najlepiej wypełni wymagania powołanego przepisu. Nie jest

natomiast wykluczone określenie trasy służebności w całkowitym oderwaniu od

dotychczasowej praktyki, jeśli droga taka lepiej odpowiada przesłankom z art. 145 §

2 i 3 k.c. Sąd ma bowiem obowiązek odnieść się do aktualnego, zmieniającego się

przecież w czasie, stanu nieruchomości. Dlatego też tak istotne znaczenie ma fakt

wzniesienia przez małżonków K. budynku mieszkalnego, z którego niebawem będą

korzystać. Jego powstanie i budowa pomieszczeń gospodarskich zmieniła

społeczno-gospodarcze potrzeby działki nr 121 i spowodowała, co słusznie

uwzględnił Sąd II instancji, że dotychczasowy sposób korzystania przez

wnioskodawców z tej nieruchomości teraz byłby dla niej nadmiernym obciążeniem.

Wariant drogi przyjęty przez Sąd Okręgowy niedogodności te usuwa. Wbrew

stanowisku małżonków D. droga umieszczona niewiele ponad metr od budynku

jest

znaczącym

utrudnieniem.

Oceny

biegłych

w

tym

zakresie

zostały

zweryfikowane przez Sąd II instancji w czasie oględzin, a zasadność jego poglądu

nie budzi zastrzeżeń. Według wariantu II droga przebiega niemal 3 m od domu, co

stanowi wystarczający pas ochronny dla siedliska. Nie przebiega też przez siedlisko

lecz skrajem działki siedliskowej, a takie usytuowanie jest znacznie mniej dolegliwe.

Przyczyny, dla jakich Sąd Okręgowy przyjął rozwiązanie według wariantu II zostały

szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu, wobec czego zarzuty podważające

prawidłowość i wartość uzasadnienia skażonego orzeczenia nie mogą być

uwzględnione.

Z kolei koncepcja uczestnika M. K., żeby całość drogi koniecznej przenieść

na nieruchomość małżonków D. wiązałaby się nie tylko z przeniesieniem całości

ciężarów na tą nieruchomość, ale także stwarzałaby konieczność przebudowy

gospodarstwa wnioskodawców, którzy bramy wyjazdowe mają od strony działki

121. Znacznie mniejszym problemem będzie usuniecie metalowych słupków

zamontowanych

na

granicy.

Ich

demontaż

nie

spowoduje,

jak sugerują

małżonkowie D., zaniku granic, wystarczy bowiem wyznaczenie tych granic

znakami umieszczonymi w ziemi.

W

rezultacie treść służebności ustanowionej przez Sąd Okręgowy

w zaskarżonym postanowieniu należycie uwzględniała wymagania przewidziane

w art. 145 § 2 i 3 k.c. Argumentacja, że służebność nie powinna być ustanawiana

w sposób rodzący konflikty, jest słusznym postulatem, jednak w rozpatrywanej

sprawie realizacja tego postulatu zależy jedynie od dobrej woli stron. W gruncie

rzeczy

przy

długich,

wąskich

działkach,

jakimi

są

nieruchomości

stron,

najkorzystniejsze byłoby stworzenie jednej drogi do wspólnego korzystania przez

wszystkie strony. Droga konieczna wyznaczona dla wnioskodawców stanowi krok

ku realizacji takiego celu.

Z przytoczonych względów obydwie skargi kasacyjne należało oddalić

(art. 39814 k.p.c.).

jz