IV CSK 677/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 677/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Iwona Koper

w sprawie z wniosku A. S. i B. H. - następców prawnych zmarłego A. S.

przy uczestnictwie M. O. i A. O.

o zniesienie współwłasności, podział majątku wspólnego i dział spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 16 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w B., postanowieniem z dnia 29 marca 2011 r. w sprawie o

zniesienie współwłasności, podział majątku wspólnego i dział spadku ustalił, że w

skład majątku wspólnego oraz spadkowego A. S. i J. S. wchodzi gospodarstwo

rolne położone w obrębie 8 G., jednostka ewidencyjna G., w postaci działki

oznaczonej numerem geodezyjnym 586 o powierzchni 1,6394 ha zabudowanej

domem mieszkalnym murowanym, oborą, stodołą o łącznej wartości 458.993 zł

(pkt I); ustalił, że gospodarstwo rolne opisane w punkcie I-szym postanowienia

stanowi obecnie współwłasność wnioskodawcy A. S. i uczestnika postępowania M.

O. z udziałami po ½ części (pkt II); ustalił, że wnioskodawca poczynił nakład na

spadkowej nieruchomości w kwocie 27.227 zł (pkt III); ustalił, że uczestnik

postępowania M. O. poczynił nakład na spadkowej nieruchomości w kwocie

1.517,50 zł (pkt IV); dokonał podziału majątku wspólnego oraz spadkowego A. S. i

J. S. z jednoczesnym zniesieniem współwłasności w ten sposób, że majątek

opisany w punkcie I-szym i II-gim postanowienia przyznał na wyłączną własność

wnioskodawcy

(pkt

V);

zasądził

od

wnioskodawcy

na

rzecz

uczestnika

postępowania M. O. tytułem spłaty kwotę 216.641,75 zł płatną w pięciu ratach po

43.328,35 zł każda, pierwsza rata płatna w terminie jednego roku, druga rata płatna

w terminie dwóch lat, trzecia rata płatna w terminie trzech lat, czwarta rata płatna w

terminie czterech lat, piąta rata płatna w terminie pięciu lat - wszystkie raty licząc od

daty uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami na wypadek

zwłoki w terminie płatności którejkolwiek z rat (pkt VI): nakazał uczestnikowi

postępowania M. O., aby wydał na rzecz wnioskodawcy przyznany mu majątek (pkt

VII) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt VIII-XI).

Sąd Rejonowy ustalił, że A. i J. małżonkowie S. byli właścicielami

zabudowanego gospodarstwa rolnego położonego na terenie gminy G., w skład

którego wchodziły działki: położone we wsi K., oznaczone numerem geodezyjnym

215 oraz udział obejmujący ½ część działki oznaczonej aktualnie numerem 217

o powierzchni 0,02 ha. W

skład

gospodarstwa

rolnego

wchodziła

także

zabudowana działka położona w G., oznaczona aktualnie numerem geodezyjnym

586, o powierzchni 1,6394 ha. A. S. zmarła 27 sierpnia 1990 r. Postanowieniem z

dnia 13 października 2005 r., Sąd Rejonowy w B. w sprawie II Ns …/05 stwierdził,

że spadek po niej na podstawie ustawy nabyli: mąż J. S., syn A. S., córka A. O. po

1/3 każdy z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na

podstawie ustawy nabyli mąż J. S. i syn A. S. po ½ części każdy z nich. Następnie,

postanowieniem z dnia 9 listopada 2006 r., Sąd Rejonowy w B. w sprawie II Ns

…/06 zmienił opisane powyżej postanowienie z dnia 13 października 2005 r. i

stwierdził, że wchodzące w skład spadku po A. S. gospodarstwo rolne na

podstawie ustawy nabyli: mąż J. S. w 1/3 części, A. S. w 1/3 części oraz córka A.

O. w 1/3 części. J.S. zmarł 14 lipca 2007 r. Postanowieniem z dnia 28 lutego 2005

r., Sąd Rejonowy w B. w sprawie II Ns …/05 stwierdził, że spadek po nim na

podstawie ustawy nabyli: syn A. S. oraz córka A. O. po ½ części każdy z nich, w

tym również wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne.

Na podstawie umowy darowizny i umowy sprzedaży sporządzonej w formie

aktu notarialnego. Rep. A nr …/2008, z dnia 21 maja 2008 r., której przedmiotem

było opisane powyżej gospodarstwo rolne, A. O. darowała swemu synowi M. O.

udział obejmujący ½ część we własności działki o numerze geodezyjnym 215,

udział obejmujący ½ część działki o numerze geodezyjnym 586 oraz udział

obejmujący ¼ część działki o numerze geodezyjnym 217. A. S. sprzedał zaś M. O.

udział

obejmujący

½

część

we

własności

działki

oznaczonej

numerem

geodezyjnym 215 oraz udział obejmujący ½ część działki oznaczonej numerem

geodezyjnym 217.

Przedmiotem postępowania był podział majątku wspólnego A. i J. S., dział

spadku po każdym z nich, a także, stosownie do art. 689 k.p.c., zniesienie

współwłasności pomiędzy A.S. i M. O. Uznał, że podziałowi majątku wspólnego i

spadkowego A. i J. S. i zniesieniu współwłasności podlega jedynie gospodarstwo

rolne w postaci działki oznaczonej numerem geodezyjnym 586. Nieruchomość ta

stanowi obecnie współwłasność A. S. i M. O. z udziałami po ½ części.

Nieruchomość

ta

zabudowana

jest

budynkiem

mieszkalnym

murowanym,

piętrowym, oborą oraz stodołą. W Sądzie Rejonowym w B. prowadzona jest dla niej

księga wieczysta Kw […].

Ustalając wartość nieruchomości objętej wnioskiem i wartość nakładów

poczynionych na tej nieruchomości, Sąd Rejonowy oparł się na opinii biegłego

sądowego z zakresu szacowania nieruchomości J. J., według którego wartość

nieruchomości według cen aktualnych i stanu na 2004 rok wynosi 430.248 złotych,

w tym wartość gruntu użytku rolnego zabudowanego - 69.888 zł, wartość gruntu

pod uprawę - 14.636 zł, wartość budynku mieszkalnego - 282.916 zł, wartość

budynku obory - 35.967 zł oraz wartość budynku stodoły - 26.841 zł. Kwotę

nakładów dokonanych przez wnioskodawcę biegły określił na kwotę 27.227 złotych,

zaś przez uczestnika postępowania na kwotę 1.517,50 złotych.

Sąd pierwszej instancji przyznał całość majątku na własność wnioskodawcy,

zgodnie ze stanowiskiem zainteresowanych. Ustalając wysokość spłaty należnej

uczestnikowi postępowania od wnioskodawcy, Sąd Rejonowy miał na uwadze

wartość majątku spadkowego bez dokonanych nakładów. W konsekwencji zasądził

na rzecz uczestnika postępowania od wnioskodawcy kwotę 216.641,75 zł. Sąd nie

znalazł podstaw do obniżenia spłaty przysługującej uczestnikowi postępowania M.

O. Na wartość gospodarstwa rolnego w głównej mierze wpływa wartość budynku

mieszkalnego. Budynek ten z kolei stanowi zabezpieczenie potrzeb wnioskodawcy i

jego rodziny. Obniżenia tej spłaty na podstawie art. 216 § 2 k.c. nie uzasadnia

sytuacja wnioskodawcy, albowiem położenie materialne uczestnika postępowania

także jest ciężkie. Przebywa on aktualnie za granicą, pracuje, jednakże nie ma

zabezpieczonych w sposób należyty potrzeb mieszkaniowych. Natomiast na

podstawie art. 212 § 3 k.c. Sąd rozłożył spłatę na pięć równych rat po 43.328,35

złotych każda, płatnych w ciągu kolejnych pięciu lat od daty uprawomocnienia się

orzeczenia, uznając, że jest to wystarczający okres do pozyskania przez

wnioskodawcę środków finansowych, zwłaszcza że wyrażając wolę przejęcia

gospodarstwa rolnego winien on był liczyć się z obowiązkiem dokonania spłat w

terminie jak najkrótszym. Ponadto wnioskodawca w dniu 21 maja 2008 r. sprzedał

na rzecz uczestnika postępowania nieruchomość za kwotę 25.000 zł i mógł ją

przeznaczyć na pokrycie jednej z rat. Obecnie jako rencistą otrzymuje świadczenie

w kwocie 640 zł, zaś jego żona zarabia około 1.000 zł miesięcznie. Syn pracuje i

również deklarował pomoc w spłacie. Wnioskodawca jest także właścicielem 2,600

ha lasu.

Postanowieniem z dnia 16 września 2011 r., Sąd Okręgowy w B., na skutek

apelacji wnioskodawcy i uczestnika postępowania M. O., zmienił zaskarżone

postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia 29 marca 2011 r. w punkcie VI w ten

sposób, że orzekł o ustanowieniu hipoteki przymusowej w kwocie 216.641,75 zł na

nieruchomości opisanej w punkcie I postanowienia Sądu pierwszej instancji dla

zabezpieczenia spłaty na rzecz skarżącego uczestnika postępowania; oddalił

apelację uczestnika postępowania w pozostałej części i apelację wnioskodawcy w

całości. Sąd drugiej instancji uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji. Nie znalazł podstaw do uwzględnienia apelacji wnioskodawcy,

w której żądał on obniżenia należnej uczestnikowi postępowania spłaty oraz

rozłożenia jej na raty na okres 10 lat. Uwzględnił natomiast apelację uczestnika

postępowania w zakresie kwestionującym brak zabezpieczenia zasądzonej na jego

rzecz od wnioskodawcy spłaty.

Na

postanowienie

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, który zaskarżył je w punkcie I – w zakresie, w jakim Sąd drugiej

instancji obciążył nieruchomość przyznaną na rzecz wnioskodawcy hipoteką

przymusową w kwocie 216.641,75 zł oraz w punkcie II – w zakresie, w jakim Sąd

drugiej instancji oddalił w całości apelację wnioskodawcy. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. podniósł zarzut naruszenia: art. 55 3

k.c., art. 216 § 2 k.c. w zw. z art. 553 k.c. oraz art. 212 § 3 k.c.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej

części oraz uchylenie poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego w B. w

części, tj. w punkcie VI w zakresie zasądzającym od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika postępowania M. O. tytułem spłaty kwotę ponad 43.328,35 zł oraz o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i wydanie orzeczenia reformacyjnego.

Po wniesieniu skargi kasacyjnej zmarł wnioskodawca. Postępowanie

kasacyjne, po jego zawieszeniu, zostało następnie podjęte z udziałem następców

prawnych wnioskodawcy: A. S. i B. H.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 212 § 1 i 2 k.c., zniesieniu współwłasności może towarzyszyć

orzeczenie stosownych dopłat do udziałów albo spłat, jeżeli wskutek zniesienia

współwłasności jej przedmiot trafia do majątku tylko jednego z dotychczasowych

współwłaścicieli. Dopłata lub spłata powinna odpowiadać realnej rynkowej wartości

udziału we współwłasności. W świetle konstytucyjnej zasady ochrony mienia, w tym

własności (art. 21 ust. 1, 64 ust. 3 Konstytucji) inne rozwiązanie legislacyjne

generalnie nie wchodzi w rachubę. Zniesienie współwłasności nie może prowadzić

do

uszczuplenia

majątku

dotychczasowego

współwłaściciela.

Zasadnicza

możliwość obniżania dopłaty lub spłaty przy zniesieniu współwłasności byłaby

normą nie mającą podstaw w aksjologii systemu realizującego równą ochronę

własności wszystkich uprawnionych. Jedynie wyjątkowo, kierując się szczególnymi

względami, prawodawca może wprowadzić regulację pozwalającą na obniżenie

spłaty współwłaściciela. Wyjątek taki zawiera art. 216 § 2 k.c., który pozwala

sądowi obniżyć wysokość spłat przysługujących współwłaścicielom z gospodarstwa

rolnego. Przy określaniu stopnia jej obniżenia sąd bierze pod uwagę: 1) typ,

wielkość i stan

współwłasności

gospodarstwa

oraz

2)

rolnego

sytuację

będącego

osobistą

i

przedmiotem

majątkową

zniesienia

współwłaściciela

zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania.

Artykuł 216 § 2 k.c. jest przepisem szczególnym, nie tylko wobec art. 212 k.c.,

ale także w wymiarze konstytucyjnym, dlatego powinien być interpretowany ściśle,

a żadna ze wskazówek pozwalających na określenie stopnia obniżenia spłaty nie

może być w procesie stosowania prawa pomijana.

Warunkiem zastosowania art. 216 § 2 k.c. jest to, aby spłata należała się

współwłaścicielowi gospodarstwa rolnego. Nie ulega wątpliwości, że Sąd Okręgowy

w B. przyjął, że przedmiotem postępowania działowego było gospodarstwo rolne

skoro nie skorygował postanowienia Sądu pierwszej instancji ustalającego przedmiot

podziału majątku, działu spadku i zniesienia współwłasności. Niefortunne określenie

„gospodarstwa w sensie formalnym”, użyte przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, nie oznaczało, że zdaniem tego Sądu przedmiot

współwłasności nie był gospodarstwem rolnym w znaczeniu nadanym mu przez art.

553 k.c. Przeciwnie, całokształt uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje

jednoznacznie na kwalifikację tego przedmiotu jako gospodarstwa rolnego.

Określenie, jakim posłużył się Sąd drugiej instancji, jedynie akcentowało,

że z ustalonych w sprawie okoliczności wynika, iż przedmiot ten nie będzie

realizował funkcji gospodarstwa rolnego. W istocie bowiem przedmiot ten sprowadzał

się

do

posadowionego

na

gruncie

budynku

o znacznych

rozmiarach.

Użyte określenie dotyczące „formalnego” charakteru gospodarstwa rolnego, choć

jeszcze raz należy podkreślić niefortunność tego zwrotu, nie niweczy zatem

kwalifikacji przedmiotu zniesienia współwłasności jako przedmiotu majątkowego,

który definiuje art. 553 k.c. Nawiązuje jednak do prawidłowo zastosowanego przez

Sąd Okręgowy w B. art. 216 § 2 k.c. Rację ma strona skarżąca, że przepis ten,

pozwalając na obniżenie spłaty przysługującej współwłaścicielowi ma na celu

ochronę gospodarstwa rolnego. W oznaczonych okolicznościach, egzekwowanie

pełnej wartości udziału we współwłasności mogłoby uwikłać obowiązanego do spłaty

właściciela gospodarstwa rolnego w nieprzezwyciężalne trudności finansowe,

a w konsekwencji do podważenia gospodarczej racji bytu samego gospodarstwa.

Przepis zawarty w art. 216 § 2 pkt 1 k.c., nakazując uwzględnić typ, wielkość oraz

stan gospodarstwa rolnego, podkreśla, że jego zastosowanie jest uwarunkowane

analizą konkretnych okoliczności dotyczących gospodarstwa rolnego będącego

przedmiotem działu spadku. Z tej przyczyny istotne znaczenia ma to, czy

gospodarstwo rolne, będące przedmiotem podziału, rzeczywiście w danych

okolicznościach służy bądź ma potencjalną zdolność służenia produkcji rolnej,

z której dochodów właściciel będzie spłacał współwłaścicieli tego gospodarstwa.

Szczególna ochrona gospodarstwa rolnego kosztem ochrony własności nie może

być uzasadniona jedynie ściśle teoretyczną, bo w praktyce właściwie wykluczoną

możliwością prowadzenia jakiejkolwiek produkcji rolnej. Nie wystarczy zatem

„formalna” kwalifikacja przedmiotu majątkowego jako tego, który definiuje art. 553 k.c.

Beneficjentem swoistego przywileju z art. 216 k.c. obniżenia wysokości spłaty przy

zniesieniu współwłasności można być jedynie wtedy, gdy wykaże się, że spłata

pełnej wartości udziału zagraża prawidłowemu prowadzeniu gospodarstwa rolnego.

Taki stan rzeczy będzie miał miejsce wówczas, gdy przedmiotem podziału jest

gospodarstwo rolne, które ma przynajmniej potencjalną możliwość służenia produkcji

rolnej oraz, z którego dochodów współwłaściciel, któremu zostało ono przyznane na

własność, będzie dokonywał dopłat lub spłat na rzecz jego byłych współwłaścicieli.

Z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika, aby przedmiotem postępowania było

gospodarstwo rolne spełniające wyżej wymienione cechy.

Ponadto, art. 216 § 2 pkt 2 k.c. nakazuje również brać pod uwagę sytuację

osobistą oraz majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela

uprawnionego do ich otrzymania. Innymi słowy, zastosowanie art. 216 § 2 k.c. musi

uwzględniać wyważenie interesów zarówno współwłaściciela gospodarstwa rolnego

zobowiązanego do dopłat lub spłat, jak również współwłaścicieli uprawnionych do

tych świadczeń. Także w tym zakresie Sądowi drugiej instancji nie można zarzucić

naruszenia prawa materialnego. Sąd Okręgowy miał bowiem na uwadze trudną

sytuację

materialną

wnioskodawcy

zobowiązanego

do

spłaty

udziału,

co

spowodowało rozłożenie na raty zasądzonej kwoty z tego tytułu na rzecz uczestnika

postępowania. Wskazał jednocześnie na te elementy po stronie wnioskodawcy:

upływ czasu, w ciągu którego wnioskodawca powinien był liczyć się z koniecznością

zniesienia współwłasności i rozliczeniem z tego tytułu, otrzymaną kwotę za sprzedaż

przez wnioskodawcę udziału w nieruchomości oraz deklarowaną pomoc finansową

najbliższej rodziny, które przemawiały przeciwko obniżeniu wysokości spłaty oraz

dalszemu odroczeniu terminu jej płatności. Za wyłączeniem zastosowania art. 216

§ 2 k.c. przemawiały także, w ocenie Sądu Okręgowego, okoliczności dotyczące

uczestnika postępowania M. O., tj. jego trudna sytuacja majątkowa. Z tych przyczyn,

zarzut naruszenia art. 216 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie był nieuzasadniony.

Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty sąd, sąd

oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek,

a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia. Sąd drugiej instancji,

ustanawiając zabezpieczenie zasądzonej od wnioskodawcy na rzecz uczestnika

postępowania M. O. spłaty w formie hipoteki, nie naruszył powołanego wyżej

przepisu. Zabezpieczenie spłaty może nastąpić „w razie potrzeby”. Dotyczy to w

szczególności sytuacji, gdy wysokość zasądzonej spłaty pozostaje – tak, jak to miało

miejsce w sprawie - w znacznej dysproporcji w stosunku do dochodów uzyskiwanych

przez współwłaściciela zobowiązanego do spłaty oraz do posiadanego przez niego

majątku.

Z tych względów, skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

jw