IV CSK 672/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 672/12

POSTANOWIENIE

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku P. SA z siedzibą w L.

przy uczestnictwie J. A. i P. O. SA

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 28 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w Z. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Z. postanowieniem z dnia 28 czerwca 2012 r. oddalił

apelację wnioskodawcy P. S.A. od postanowienia Sądu Rejonowego w Z.

oddającego wniosek o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. U podłoża tego

rozstrzygnięcia legł pogląd, że niedopuszczalne jest zaliczenie posiadania przez

przedsiębiorstwo państwowe wykonywanego przed dniem 1 lutego 1989 r. do

okresu potrzebnego do nabycia służebności przez zasiedzenie przez następcę

prawnego tego przedsiębiorstwa.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego –

oparta na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art.

172, 176, 285, 292 i 348 k.c., art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U.

Nr 79, poz. 464 ze zm.) i zmierza do uchylenia tego postanowienia, a także

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie

dopuszczalności

zasiedzenia

służebności

o

treści

odpowiadającej służebności przesyłu przed wprowadzeniem do prawa polskiego

służebności przesyłu rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale SN z dnia

7 października 2008 r. (III CZP 89/08, Biul. SN 2008/10/7). Stwierdził, że przed

ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie

w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu.

Zasadnie skarżący zarzucił naruszenie art. 172 § 1 k.c. Wbrew bowiem

poglądowi Sądu Okręgowego, na gruncie wiążących Sąd Najwyższy ustaleń

faktycznych, objęcie w posiadanie nieruchomości uczestnika postępowania przez

Skarb Państwa reprezentowany przez przedsiębiorstwo państwowe, w celu budowy

a następnie konserwacji linii energetycznej, nastąpiło nie w ramach władczych

uprawnień państwa lecz w celu wykonania państwowych zadań gospodarczych.

Dostarczanie przez państwowe przedsiębiorstwa energetyczne energii elektrycznej

oraz budowa i konserwacja urządzeń do tego służących, stanowiło bowiem

wykonywanie zadań gospodarczych państwa, było więc działaniem w ramach

dominium, a nie w ramach imperium. Skarb Państwa może być zatem uznany za

posiadacza tych urządzeń oraz nieruchomości, na których się znajdują, w zakresie

odpowiadającym służebności przesyłowej (porównaj między innymi postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 r. I CSK 171/08, OSNC 2010/1/15).

Z tych względów do tego rodzaju posiadania Skarbu Państwa nie miała

zastosowania powołana w skardze kasacyjnej uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r. III CZP 72/93 (OSNC 1994/3/49)

dotycząca władania nieruchomością przez państwowe osoby prawne w ramach

władczych uprawnień państwa. Na marginesie można więc jedynie wskazać, że

poglądu w niej wyrażonego nie podzielił Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby

Cywilnej z dnia 26 października 2007 r. III CZP 30/07 (OSNC 2008/5/43), w której

stwierdził, że także władanie cudzą nieruchomością przez Skarb Państwa,

uzyskane w ramach sprawowania władztwa publicznego, może być posiadaniem

samoistnym prowadzącym do zasiedzenia.

Należy zauważyć, że o ile w okresie obowiązywania art. 177 k.c. wyłączona

była możliwość zasiedzenia nieruchomości (odpowiednio - służebności gruntowej)

Skarbu Państwa, o tyle nie było regulacji wyłączającej generalnie możliwość

kwestionowania posiadania nieruchomości (odpowiednio - służebności gruntowej)

prywatnej przez Skarb Państwa. Stąd brak podstaw do nadmiernego uogólnienia,

że wyłączone były w tym czasie roszczenia windykacyjne i negatoryjne przeciwko

Skarbowi Państwa. Wprawdzie niepodobna a limine wyłączać stosowania w tym

kontekście zawieszenia biegu terminu zasiedzenia (por. uzasadnienie uchwały

III CZP 30/07), to jednak, zgodnie z ogólnymi regułami (art. 6 k.c.), wykazanie tej

okoliczności spoczywa na tym, kto twierdzi, że nie mógł posiadania Skarbu

Państwa kwestionować (uniemożliwiano mu to).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, wbrew sugestii Sądu Okręgowego,

w zasadzie jednolicie przyjmuje się, że osoba prawna, która przed dniem 1 lutego

1989 r., mając status państwowej osoby prawnej, nie mogła nabyć (także w drodze

zasiedzenia) własności nieruchomości ani ograniczonych praw rzeczowych, może

do okresu samoistnego posiadania wykonywanego po dniu 1 lutego 1989 r.

doliczyć okres posiadania Skarbu Państwa sprzed tej daty. Stanowisko to wyrażone

zostało w szczególności właśnie w odniesieniu do przedsiębiorstw energetycznych

i innych przedsiębiorstw przesyłowych, które do dnia 1 lutego 1989 r. korzystały ze

służebności przesyłu w ramach zarządu mieniem państwowym w imieniu i na rzecz

Skarbu Państwa, a więc w istocie były dzierżycielami w rozumieniu art. 338 k.c., co

uniemożliwiało im, podobnie jak art. 128 k.c., nabycie na swoją rzecz własności ani

innych

praw

rzeczowych

(porównaj

między

innymi

postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia: 25 stycznia 2006 r. I CSK 11/05, nie publ.; 10 kwietnia 2008 r.

IV CSK 21/08, nie publ.; 17 grudnia 2008 r. I CSK 171/08, OSNC 2010/1/15;

10 grudnia 2010 r., III CZP 108/10, nie publ.; 13 października 2011 r., V CSK

502/10, nie publ. oraz wyroki z dnia 8 czerwca 2005 r. V CSK 680/04 nie publ.

I z 31 maja 2006 r. IV CSK 149/05, nie publ. Inaczej SN w postanowieniu z dnia

12 stycznia 2012 r., IV CSK 183/11, nie publ. stwierdzając, że państwowa osoba

prawna w stosunkach zewnętrznych z osobami trzecimi miała pozycję taką jak

właściciel, z powołaniem się na: uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia

16 października 1961 r., I CO 20/61, OSN 1962, nr II, poz. 41; postanowienie z dnia

14 czerwca 1963 r., I CR 336/63, OSNCP 1964, nr 11, poz. 223; uchwałę z dnia

27 czerwca 1984 r., III CZP 28/84, OSNCP 1985, nr 1, poz. 11; wyrok z dnia

15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07, OSNC-ZD 2009/4/97. Stąd występuje

sprzeczność związana z terminologią - czy chodzi o doliczenie okresu korzystania

z nieruchomości

w

zakresie

przedsiębiorstwo

państwowe,

odpowiadającym

czy

też

o

służebności

doliczenie

przesyłu

okresu

przez

posiadania

nieruchomości w takim zakresie przez Skarb Państwa wykonywanego faktycznie

przez dzierżyciela - przedsiębiorstwo państwowe).

W myśl art. 176 § 1 k.c. doliczenie okresu posiadania poprzednika

dopuszczalne jest jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie

posiadania. Przepis ten ma brzmienie uniwersalne i dotyczy doliczenia okresu

posiadania poprzednika w odniesieniu do wszystkich przypadków. Jeśli zatem

aktualnie służebność przesyłu posiada przedsiębiorca energetyczny, który powstał

w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego, to nie musi doliczać

czasu posiadania nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści tej służebności

przez przedsiębiorstwo państwowe po 1 lutym 1989 r., ponieważ zgodnie z zasadą

kontynuacji rządzącą przekształceniem osób prawnych, de iure przedsiębiorca

energetyczny i przedsiębiorstwo państwowe to ten sam podmiot prawa. Natomiast

jego poprzednikiem w posiadaniu był Skarb Państwa. Zgodnie bowiem z zasadą

jednolitego funduszu własności państwowej (art. 128 k.c.) do 1lutego 1989 r.

przedsiębiorstwa państwowe, choć miały samodzielność prawną względem Skarbu

Państwa (były osobami prawnymi), to, jak wskazano, zarządzały mieniem

państwowym w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. Teoria ta obejmowała też

posiadanie, a w konsekwencji to Skarb Państwa należało uznać za posiadacza

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu, podczas

gdy przedsiębiorstwo państwowe było tylko dzierżycielem. Zgodnie zatem z art. 176

§ 1 k.c. przedsiębiorca energetyczny może doliczyć do swojego (i swoich

poprzedników prawnych) okresu posiadania okres posiadania Skarbu Państwa

(jako poprzednika w posiadaniu), o ile zostaną spełnione wskazane w tym przepisie

przesłanki. Dotyczy to przede

wszystkim

obowiązku

udowodnienia

przez

przedsiębiorcę energetycznego, że doszło do przeniesienia posiadania na rzecz

jego lub jego poprzedników prawnych przez Skarb Państwa. Rację miał Sąd

Okręgowy, że skuteczność przeprowadzenia tego dowodu, jako questio facti,

należy oceniać indywidualnie w każdym postępowaniu. Niemniej jednak, jak

wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 maja 2007 r. I CSK 64/07

(nie publ.), decyzja wydana w oparciu o art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września

1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości,

może być uznana za dokument, w rozumieniu art. 348 zd. 2 k.c., stwierdzający, że

doszło do przeniesienia posiadania nieruchomości, której decyzja dotyczyła.

Państwowa osoba prawna, która do dnia 5 grudnia 1990 r. wykonywała zarząd

operatywny

mieniem

państwowym

i

z

tym

dniem,

już

jako

posiadacz

nieruchomości, została uwłaszczona, może zatem wykazać przejście posiadania

nieruchomości ze Skarbu Państwa na nią samą lub jej poprzednika prawnego

decyzją wydaną na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

Skoro

Sąd

Okręgowy

wyszedł

z

odmiennych

założeń

zaskarżone

postanowienie nie mogło się ostać. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak

w postanowieniu.

db