IV CSK 653/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 653/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Q. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – N. P. Spółki

Komandytowej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Banku SA

z siedzibą w W.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 20 stycznia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego, którym został oddalony jego

wniosek o wpis w Dziale IV księgi wieczystej […] sposobu podziału hipoteki w razie

podziału nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali, określonego

w umowie kredytu z dnia 20 sierpnia 2008 r. ze zmianami, poprzez ujawnienie w

punkcie

„inne

informacje”

oświadczenia,

że

Bank

wyrazi

zgodę

na

bezobciążeniowe wydzielenie na rzecz nabywców poszczególnych lokali wraz z

przynależnymi do nich pomieszczeniami gospodarczymi oraz udziałami w gruncie,

z ww. nieruchomości obciążonych hipoteką kaucyjną łączną, pod warunkiem

całkowitego spełnienia przez tych nabywców zobowiązań z tytułu zapłaty całej ceny

nabycia lokalu, pomieszczeń gospodarczych, prawa własności gruntu oraz części

wspólnych budynku na wskazany rachunek […] Inwestycje – N. P. spółki z o.o.

prowadzony przez Bank SA Oddział G., celem obsługi zadłużenia wynikającego z

powyższej umowy kredytu.

Sąd drugiej instancji ustalił, że do wniosku o wpis zostało dołączone

oświadczenie Banku SA z dnia 9 lutego 2011 r. zaopatrzone w pieczęć Banku oraz

podpisane przez zastępcę Dyrektora Departamentu – X.X. oraz naczelnika

Wydziału Y.Y.

W ocenie obu Sądów oświadczenie to nie spełniało wymagań co do formy,

jaką powinien mieć dokument stanowiący podstawę wpisu do księgi wieczystej,

ponieważ nie dołączono do niego dokumentów, z których wynikałoby umocowanie

podpisanych na nim osób do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków

majątkowych banku. Art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

Bankowe (j.t. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej Pr. bank.) wymaga, by

oświadczenia w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku składane były

przez osoby upoważnione do składania tych oświadczeń. Konieczne było zatem

dołączenie do wniosku, poza oświadczeniem z dnia 9 lutego 2011 r., dokumentów

wykazujących

umocowanie

wymienionych

osób

do

złożenia

oświadczenia

tj. oryginału lub urzędowo poświadczonego odpisu pełnomocnictwa dla danej

osoby oraz odpisu z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego

wykazującego umocowanie do udzielenia tych pełnomocnictw. Brak powyższych

dokumentów sprawia, że w świetle art. 95 Pr. bank. oświadczenie Banku nie może

być uznane za dokument, na podstawie którego może być dokonany wpis

w księdze wieczystej. Sąd Okręgowy dodał, że podstawą ujawnienia uprawnienia

właściciela do żądania podziału hipoteki może być dokument odpowiadający

wymaganiom określonym w art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Wskazał także, iż podstawy

wpisu nie może stanowić złożony w postępowaniu apelacyjnym aneks do umowy

z dnia 9 lutego 2011 r., bowiem nie zostało wykazane uprawnienie do działania za

wierzyciela Naczelnika Wydziału Y.Y. Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że w

zakresie kognicji sądu wieczystoksięgowego leży badanie, czy osoba podpisująca

dokument w imieniu banku ma stosowne umocowanie materialnoprawne, zaś brak

takiego pełnomocnictwa stanowi przeszkodę do wpisu skutkującą oddaleniem

wniosku na podstawie art. 6269 k.p.c., a nie brak formalny wniosku podlegający

uzupełnieniu na podstawie art. 130 lub 1301 k.p.c. Podzielił również stanowisko

Sądu Rejonowego, że treść oświadczenia z dnia 9 lutego 2011 r. nie spełnia

wymagań przewidzianych w art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Zgodnie z tym przepisem, w

razie określenia sposobu podziału hipoteki w umowie, jej podział następuje

stosownie do postanowień umowy. Podział ten nie może być więc uzależniony od

zgody wierzyciela, a takie jest zastrzeżenie umowne. Ponadto zgodnie z umową

podział hipoteki ma nastąpić z chwilą podziału przedmiotu hipoteki, tymczasem

strony postanowiły, że wymagana jest jeszcze zgoda wierzyciela hipotecznego, co

wyklucza zasadność stanowiska wnioskodawcy, że warunek dotyczy jedynie

podziału przedmiotu hipoteki. W ocenie Sądu Okręgowego, konsekwencją tego

stanowiska byłaby niemożność podziału przedmiotu hipoteki – wydzielenie

kolejnego lokalu – w wypadku nie uiszczenia całej ceny nabycia lokalu. Sąd ten

uznał również, że w istocie zawarte porozumienie nie jest porozumieniem, o którym

mowa w art. 76 ust. 4 u.k.w.h., a zawiera jedynie zobowiązanie wierzyciela do

zgody na bezciężarowe odłączenie nieruchomości, określone w art. 90 u.k.w.h.,

które nie wymaga dla swej skuteczności ujawnienia w księdze wieczystej.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca powołując się na obie podstawy

określone w art. 3983 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania. W

ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie – art. 31 ust. 1 i 32 ust. 2 u.k.w.h.

przez przyjęcie, że przepisy te wyłączają stosowanie przepisów ustawy prawo

bankowe dotyczących formy oświadczeń stanowiących podstawę wpisu do ksiąg

wieczystych; - art. 76 ust. 4 u.k.w.h. oraz art. 78 k.c. poprzez przyjęcie, że

oświadczenia stron umowy muszą być podpisane jednocześnie, umowa między

właścicielem nieruchomości a wierzycielem hipotecznym co do zgody na

bezciężarowe wyodrębnienie lokalu musi być załączona do wniosku o wpis w

księdze wieczystej, a nadto zgoda wierzyciela hipotecznego nie może być

uwarunkowana zapłatą ceny całości lokalu; - art. 95 ust. 1 ustawy prawo bankowe

przez przyjęcie, że dla ważności dokumentu bankowego nie wystarczy złożenie pod

nim podpisów osób upoważnionych i opatrzenie pieczęcią banku, ale niezbędne

jest załączenie pełnomocnictw dla osób podpisujących dokument i odpisu z rejestru

przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. W ramach drugiej podstawy

wskazał na naruszenie art. 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie dokumentów

dołączonych do apelacji, art. 6268 § 2 k.p.c. przez przyjęcie, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym sąd może badać zakres umocowań osób składających

oświadczenia w imieniu banku, art. 385 i 386 k.p.c. przez oddalenie apelacji jako

bezzasadnej i art. 44 pkt 6 w zw. z art. 43 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594

ze zm.; dalej u.k.s.c.) przez przyjęcie, że wniosek w niniejszej sprawie podlega

opłacie przewidzianej w art. 43 pkt 4 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że art. 385 k.p.c.

i 386 k.p.c. są adresowane do sądu drugiej instancji i nie mogą stanowić

samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej (wyroki z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN

711/99 (OSNAPiUS 2002, Nr 1, poz. 13), z dnia 2 lipca 2009 r., V CSK 481/08,

z dnia 29 października 2010 r., I CSK 699/09, z dnia 17 listopada 2010 r., I CSK

75/10 – niepubl.). Do naruszenia tych przepisów dochodzi, jeżeli sąd drugiej

instancji uwzględnia apelację bezzasadną, oddala apelację zasadną lub błędnie nie

uwzględnia apelacji i nie dokonuje zmiany zaskarżonego wyroku. Do oceny

prawidłowości rozstrzygnięcia nie jest wystarczające twierdzenie strony o jego

wadliwości, ale konieczna jest analiza prawidłowości zastosowania przez ten sąd

przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego. Uwzględnienie zarzutu

naruszenia art. 385 i art. 386 k.p.c. możliwe jest zatem w razie uznania,

że uzasadnione

są

inne,

podniesione

w

skardze

kasacyjnej

zarzuty,

a w konsekwencji właściwa jest ocena, iż sąd drugiej instancji błędnie ocenił

zasadność apelacji. W sprawie niniejszej taka sytuacja nie zachodzi, o czym niżej.

Zarzut naruszenia art. 44 pkt 6 w zw. z art. 43 pkt 4 u.o.k.s.c. przez

przyjęcie, że wniosek w niniejszej sprawie podlega opłacie przewidzianej w art. 43

pkt 4 u.k.s.c., a nie jako wniosek o inny wpis, opłacie wymienionej w art. 44 pkt 6

u.k.s.c., nie może być skuteczny z tej przyczyny, że Sąd Okręgowy nie zamieścił

w sentencji postanowienia żadnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, a zatem

brak jest substratu zaskarżenia. Ponadto brak jest podstaw prawnych, również

w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 3 maja 2012 r., do zaskarżenia

zarządzenia sądu pierwszej lub drugiej instancji w przedmiocie ustalenia wysokości

opłaty od apelacji lub skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego.

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c. sąd wieczystoksięgowy rozpoznając wniosek

o wpis bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów

oraz treść księgi wieczystej. Za utrwalone uznać należy stanowisko zarówno

doktryny jak i judykatury, że badanie treści dokumentów dołączonych do wniosku

obejmuje ocenę, czy stanowią one uzasadnioną podstawę wpisu, a w konsekwencji

ocenę, czy czynność stanowiąca podstawę wpisu jest skuteczna pod względem

materialnoprawnym (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia

2012 r., I CSK 359/11 (OSNC 2012, nr 9, poz. 111), z dnia 20 października 2011 r.,

III CSK 322/10, niepubl., z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 272/10 (OSNC-ZD

2012, nr 2, poz. 44), z dnia 21 lipca 2010 r., III CSK 322/09 ( OSNC 2011, nr 2,

poz. 21), z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK 432/09, niepubl., z dnia 9 lipca 2004 r.,

II CK 435/03, nie publ.). Niezależnie zatem od tego, czy czynności stanowiącej

podstawę wpisu dokonuje osoba fizyczna, czy osoba prawna, sąd ma obowiązek

badania skuteczności materialnej tej czynności. Skoro osoba prawna działa przez

swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie (art. 38

k.c.), to obowiązek ten obejmuje także badanie umocowania osób działających za

tę osobę i dokonujących w jej imieniu czynności prawnej. W konsekwencji, kognicja

sądu wieczystoksięgowego obejmuje także badanie dokumentu bankowego (art. 95

pr. bank.) w zakresie prawidłowości umocowania osób, które ten dokument

podpisały. Ocena może być dokonana tylko na podstawie dokumentów, o których

mowa w art. 6268 § 2 k.p.c., a zatem wnioskodawca zobowiązany był do załączenia

do wniosku takich dokumentów, które potwierdzały udzielenie stosownych

pełnomocnictw do złożenia oświadczenia z dnia 9 lutego 2011 r. oraz uprawnienie

konkretnych osób do ich udzielenia. Sąd wieczystoksięgowy, w sprawie o wpis do

księgi wieczystej, jest związany stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia

wniosku. Ponieważ w postępowaniu wieczystoksięgowym, w odniesieniu zarówno

do sądu pierwszej jak i drugiej instancji, treść art. 6268 § 2 k.p.c. wyklucza

prowadzenie postępowania dowodowego oraz wyłączone jest stosowanie art. 316

k.p.c., więc dokonanie wpisu na podstawie dokumentów nie dołączonych do

wniosku stanowi przekroczenie granic kognicji sądu (zasada prawna, uchwała

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09,

OSNC 2010, nr 6, poz. 84, postanowienie z dnia 20 października 2011 r., III CSK

322/10, niepubl., postanowienie siedmiu sędziów z dnia 16 listopada 2011 r.,

II CSK 538/10, niepubl.). Sąd drugiej instancji nie może zatem uwzględnić

dokumentów złożonych dopiero w postępowaniu apelacyjnym, wobec czego brak

jest możliwości odpowiedniego stosowania art. 381 i 382 k.p.c. (w związku z art. 13

§ 2 k.p.c.). Jedynie w razie powołania w apelacji dokumentów wskazujących na

istnienie przeszkody wpisu lub złożenia dokumentów wskazujących na nowe fakty

i dowody, które nie mogły być powołane przed sądem pierwszej instancji wyrażane

jest stanowisko odmienne, przy czym w drugim wypadku podkreśla się, że ocena

tych okoliczności musi nastąpić według stanu z chwili dokonania lub odmowy wpisu

(postanowienia Sądu Najwyższego 7 lutego 2006 r., IV CK 361/05, OSNC 2006, Nr

11, poz. 190, z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK 208/08, z dnia 9 lutego 2011 r., V CSK

220/10, z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11 – niepubl.). Podkreślić należy,

że w sprawie niniejszej Sąd drugiej instancji uwzględnił dokumenty dołączone do

apelacji (aneks z dnia 9 lutego 2011 r., odpisy dokumentów obejmujących

pełnomocnictwa oraz odpis Krajowego Rejestru Sądowego) z tym, że dokumentów

tych nie uznał za wystarczające do przyjęcia prawidłowości umocowania osób,

które złożyły oświadczenie w imieniu Banku. Z tych w względów nie są zasadne

zarzuty naruszenia art. 626 8 § 2 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 31 ust. 1 i 32 ust. u.k.w.h. podzielić

trzeba pogląd skarżącego, że art. 95 pr. bank. jest przepisem szczególnym

w stosunku do art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Według ostatniego z wymienionych przepisów

wpis może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie

poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu.

Z kolei zgodnie z art. 95 ust. 1 Pr. bank. oświadczenia podpisane przez osoby

upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych

banku i opatrzone pieczęcią banku, mają moc prawną dokumentów urzędowych

w odniesieniu do ustanowionych na rzecz banku zabezpieczeń i mogą stanowić

podstawę wpisu do księgi wieczystej. Pogląd judykatury co do relacji pomiędzy

wymienionymi przepisami jest jednolity (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

20 czerwca 2007 r., III CZP 50/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 83, wyroki z dnia

11 października 2007 r., IV CSK 209/07 i z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 20/10 niepubl.). Powyższe oznacza, że w sprawie o wpis wnioskodawca jest zobowiązany

do złożenia oświadczenia w formie przewidzianej w art. 95 ust 1 Pr. bank., a sąd

wieczystoksięgowy obowiązany jest, zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., zbadać, czy

złożony dokument spełnia wymogi co do formy, a więc czy został podpisany przez

osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków

majątkowych banku i czy fakt tego umocowania wynika z dokumentów dołączonych

do wniosku. Wbrew argumentom skarżącej Sąd Okręgowy nie dokonał odmiennej

wykładni wymienionych przepisów, lecz oceny formy oświadczenia banku w świetle

art. 95 ust. 1 Pr. bank. prawidłowo przyjmując, że wnioskodawca nie wykazał

prawidłowego umocowania wszystkich osób, które podpisały oświadczenie mające

stanowić podstawę wpisu. Z tych przyczyn ani zarzut naruszenia art. – art. 31 ust. 1

i 32 ust. 2 u.k.w.h., ani zarzut naruszenia art. 95 ust. 1 Pr. bank. nie jest zasadny.

Podział nieruchomości obciążonej hipoteką wywiera skutek obciążenia

hipoteką łączną wszystkich nieruchomości utworzonych w wyniku tego podziału.

Nabywca wydzielonej nieruchomości może jednak żądać podziału hipoteki

proporcjonalnie do wartości nieruchomości powstałych wskutek podziału, natomiast

w razie określenia sposobu podziału hipoteki w umowie o ustanowienie hipoteki

i ujawnienia go w księdze wieczystej, podział następuje stosownie do postanowień

umowy (art. 76 ust. 1 i 4 u.k.w.h.). Zasadą zatem jest powstanie hipoteki łącznej

w wypadku podziału nieruchomości polegającego na ustanowieniu odrębnej

własności lokalu lub wydzieleniu odrębnej nieruchomości zabudowanej domem

jednorodzinnym. Wyjątkiem natomiast od tej zasady jest podział hipoteki dokonany

pomiędzy poszczególne nieruchomości według swego uznania przez wierzyciela

hipotecznego,

podział

na

żądanie

nabywcy

wydzielonej

nieruchomości

dopuszczalny jedynie w braku umowy o podział hipoteki oraz podział dokonany

w wyniku ustalenia sposobu podziału hipoteki w umowie pomiędzy wierzycielem

hipotecznym a właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką, przy czym

warunkiem koniecznym jest ujawnienie sposobu podziału w księdze wieczystej (art.

76 ust. 2 i 4 u.k.w.h.). Jak wskazał Sąd Najwyższy, w tym ostatnim przypadku do

ujawnienia

w księdze

wieczystej

zmiany treści

hipoteki

zabezpieczającej

wierzytelność banku konieczne jest dołączenie, obok oświadczenia banku

odpowiadającego wymaganiom art. 95 ust. 1 Pr. bank., także oświadczenia

właściciela nieruchomości złożonego w formie pisemnej zgodnie z ustępem

czwartym tego artykułu. Ponadto uzależnienie podziału hipoteki obciążającej

nieruchomość ulegającą podziałowi, nie tylko od zdarzenia prawnego polegającego

na jej podziale, ale także od złożenia przez wierzyciela hipotecznego oświadczenia

woli odrębnego od złożonego uprzednio oświadczenia woli ustanawiającego

umowny sposób podziału hipoteki powodowałoby, że podział hipoteki następowałby

nie w oparciu o postanowienia umowne ujawnione w księdze wieczystej,

a w oparciu o oświadczenie woli wierzyciela hipotecznego (postanowienia z dnia

21 lutego 2013 r., IV CSK 385/12 i z dnia 10 kwietnia 2013 r., IV CSK 551/12 –

niepubl.).

Z uwagi na powyższe oświadczenie z dnia 9 lutego 2011 r., które miało

stanowić podstawę wpisu podziału hipoteki, zgodnie z którym Bank wyrazi zgodę

na bezobciążeniowe wydzielenie poszczególnych lokali, pod warunkiem zapłaty

ceny w sposób w tym oświadczeniu określony, nie odpowiada wymogom sposobu

podziału hipoteki określonym w art. 76 ust. 4 u.k.w.h.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.