IV CSK 63/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 63/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśnictwa P. z siedzibą

w P.

przy uczestnictwie Karoliny B. i Jacka B.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 października 2010 r.,

uchyla

zaskarżone

wnioskodawcy

od

postanowienie

i

oddala

postanowienia

Sądu

apelację

Rejonowego

w C. z dnia 25 maja 2010 r., sygn. Akt [...]; orzeka, że każdy

uczestnik

ponosi

koszty

postępowania

kasacyjnego związane ze swoim udziałem.

Uzasadnienie

apelacyjnego

i

Wnioskodawca Skarb Państwa - Nadleśnictwo P. z siedzibą w P. wnosił o

stwierdzenie nabycia własności nieruchomości stanowiącej działkę nr 382/2 LP o

powierzchni 9,14 ha położoną w S. gmina C., objętą księgą wieczystą nr /…/

prowadzoną przez Sąd Rejonowy w C. Wydział Ksiąg Wieczystych.

Sąd Rejonowy w C. ustalił, że Wawrzyniec B. nabył w 1928 r. aktem

notarialnym od Pawła S. nieruchomość o powierzchni 32 ha. W sumie Wawrzyniec

B. przed wrześniem 1939 r. posiadał jako właściciel 98 ha gruntów. Wśród nich było

około 50 ha lasu, w tym obecna działka nr 382/2 LP. Po zakończeniu wojny ziemie

będące własnością Wawrzyńca B. przejęto na potrzeby reformy rolnej. Wkrótce po

ich przejęciu Wawrzyniec B. otrzymał od ówczesnych władz zaświadczenie,

iż nieruchomości te nie podlegają reformie rolnej. Dysponując tym zaświadczeniem,

odtworzył akt notarialny z 1928 r i jeszcze tego samego dnia część nieruchomości,

około 19 ha, podarował synowi Bolesławowi B., a 17 ha podarował synowi

Dominikowi B. i jego żonie. Wśród 17 ha otrzymanych przez Dominika B. znajdował

się las o powierzchni 9,14 ha stanowiący obecnie działkę 382/2 LP. Na podstawie

umów darowizny zostały założone dwie odrębne księgi wieczyste. Dla gruntów,

które nabył Dominik B. i jego żona, założono w 1950 r. księgę wieczystą Kw nr /…/.

Jednakże Lasy Państwowe objęły w dniu 1 stycznia 1953 r. w posiadanie

m.in. działkę nr 382/2 LP. Bolesław B. i Dominik B. podejmowali działania mające

na celu odzyskanie zabranych im nieruchomości. W latach 70-tych Dominik B. i

Bolesław B. nosili się z zamiarem wystąpienia do Sądu z pozwem o wydanie

zabranych im nieruchomości. Działań tych odradził im radca prawny Edward M.,

który przekonał ich, że powództwo takie mogłoby spowodować, iż utraciliby

własność tych nieruchomości. Wszystkie działania podejmowane przez Dominika

B. w latach 90-tych XX wieku w celu odzyskania nieruchomości zakończyły się

niepowodzeniem.

Sąd Rejonowy ustalił również, że przez cały okres swego życia Dominik B.

dokonywał w odebranym mu lesie przycinek i pozyskiwał posusz. Z lasu tego

uzyskał także drewno na budowę swego domu. W związku z pobraniem drewna z

lasu wszczęto przeciwko niemu postępowanie karne, które zostało umorzone. Lasy

Państwowe, które objęły w posiadanie działkę nr 2/3 LP, nie prowadziły na niej

gospodarki leśnej. Nadleśniczy Nadleśnictwa P., który pełnił tę funkcję 38 lat,

postępował tak, aby nie wycinać w swym Nadleśnictwie lasów przejętych na

podstawie dekretu o lasach. Również później wycinka drzew nie była prowadzona.

Po śmierci Dominika B. i jego żony współwłaścicielami rzeczonej nieruchomości są

uczestnicy postępowania Karolina B. w 3/4 częściach i Jacek B. w 1/4 części.

W okresie od 1999 r. do chwili obecnej Karolina B. opłaca podatek leśny. W 2008 r.

Karolina B. wystąpiła z powództwem o wydanie rzeczonej nieruchomości.

W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że wniosek Skarbu Państwa Nadleśnictwa P. o stwierdzenie zasiedzenia rzeczonej nieruchomości jest

bezzasadny. Wnioskodawca nie wykazał, że władał nieruchomością tak jak

właściciel. Zachowanie osób reprezentujących wnioskodawcę dowodzi, że nie było

po stronie wnioskodawcy woli władania nieruchomością odpowiadającej prawu

własności. Wnioskodawca nie wykazał również, aby uzyskiwał pożytki z rzeczonej

nieruchomości (lasu), chociażby w postaci drewna z wyrębu. Sąd Rejonowy uznał,

że przedłożona przez wnioskodawcę mapa gospodarcza oraz fragmenty planu

urządzenia lasu nie dowodzą tego, że sporny grunt został faktyczne objęty przez

wnioskodawcę. Wnioskodawca wykazał, iż opłacił podatek od nieruchomości

jedynie za rok 2010.

W ocenie Sądu Rejonowego wnioskodawca w niniejszej sprawie w dniu

1 stycznia 1953 r., tj. w chwili objęcia w posiadanie nieruchomości, był w złej

wierze, co powoduje w świetle art. XLI § 1 przepisów wprowadzających kodeks

cywilny oraz przy uwzględnieniu art. 9 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. zmieniającej

kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), że wnioskodawca, chcąc zasiedzieć

rzeczoną nieruchomość, powinien legitymować się 30-letnim okresem jej

posiadania jako posiadacz w złej wierze. W niniejszej sprawie upływ 30 lat nastąpił

dnia 2 stycznia 1983 r. Sąd Rejonowy powołał się w związku z tym na uchwałę

całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07

(OSNC 2008, nr 5, poz. 43), zgodnie z którą władanie cudzą nieruchomością przez

Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowania władztwa publicznego, może być

posiadaniem samoistnym prowadzącym do zasiedzenia. Zasiedzenie jednak nie

biegło, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić wydania nieruchomości.

W ocenie Sądu Rejonowego, w okresie od 1 stycznia 1953 r. (chwila objęcia

w posiadanie gruntu przez wnioskodawcę) do dnia 1 stycznia 1992 r. istniał

w Polsce stan uniemożliwiający poprzednikom prawnym uczestników postępowania

dochodzenie swych praw.

Wnioskodawca wniósł apelację od postanowienia Sądu Rejonowego,

zaskarżając je w całości.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 22 października 2010 r. zmienił

zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w całości w ten sposób, że stwierdził,

iż Skarb Państwa - Państwowe Gospodarstwo leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo P. z siedzibą w P. z dniem 2 stycznia 1983 nabył w drodze

zasiedzenia rzeczoną nieruchomość oraz stwierdził, że wnioskodawca i uczestnicy

postępowania ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w

sprawie za I i II instancję.

Sąd Okręgowy uznał, że okoliczności faktyczne niniejszej sprawy w zasadzie

nie budziły wątpliwości i były bezsporne między uczestnikami. Nie podzielił

natomiast ustaleń i rozważań prawnych Sądu Rejonowego co do braku po stronie

wnioskodawcy przymiotu posiadacza samoistnego rzeczonej nieruchomości.

Zdaniem Sądu Okręgowego, realizacja zadań ujętych w obowiązującym od dnia

1 stycznia 1953 r. planie urządzania lasu stanowiła wyrażenie woli władania

faktycznego rzeczoną nieruchomością dla siebie, jak właściciel, przesądzała więc

o zakwalifikowaniu władania Skarbu Państwa do kategorii posiadania samoistnego.

Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną Sądu Rejonowego, że wnioskodawca

w dniu 1 stycznia 1953 r. był w złej wierze. Podkreślił jednak, że art. 9 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz

uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej

i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71) nie stanowił przeszkody (siły wyższej

w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c.) uniemożliwiającej uczestnikom postępowania,

a wcześniej ich poprzednikom prawnym, dochodzenie w latach 1953 - 1989 od

Skarbu Państwa wydania nieruchomości. Nie można bowiem udzielać, przed

odwołanie się do konstrukcji zawieszenia biegu zasiedzenia, ochrony właścicielom

nieruchomości, którzy w poprzednim okresie ustrojowym utracili co prawda

władanie wskutek bezprawnych działań organów administracji lub w wyniku

wykonania aktów ówczesnej władzy państwowej, ale zaniechali dochodzenia

roszczenia windykacyjnego w trybie postępowania administracyjnego lub sądowego

z obawy przed nieskutecznością procesu.

Uczestnicy postępowania w skardze kasacyjnej zaskarżyli wyrok Sądu

Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego,

mianowicie art. 172 w związku z art. 121 pkt 4 k.c. i art. 58 pkt 1 i 2 ustawy z dnia

19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 107, poz. 464 ze zm.) oraz art.

172 w związku z art. 33 i 38 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku z podniesionymi w skardze kasacyjnej zarzutami naruszenia

przez Sąd Okręgowy przepisów art. 172 w związku z art. 121 pkt 4 k.c. i art. 58 pkt

1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych ustaw należy rozważyć, czy

w okresie obowiązywania art. 9 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych

spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego istniał

w Polsce stan uniemożliwiający poprzednikom prawnym uczestników postępowania

skuteczne dochodzenie swych praw. Zgodnie z ostatnio wymienionymi przepisami,

o przejęciu nieruchomości leśnych na własność Państwa orzekał rejon lasów

państwowych, postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie takich

nieruchomości

podlegało

umorzeniu,

a

niewykonane

tytuły

egzekucyjne

zasądzające te roszczenia były pozbawione skutków prawnych. Sąd Najwyższy

przyjął w orzeczeniu z dnia 21 sierpnia 1959 r., I CR 964/58 (OSNCK 1961, nr 2,

poz. 42), że postanowienie o umorzeniu postępowania sądowego w sprawach

określonych w art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. mogło zapaść dopiero

po ustaleniu, że właściwy organ administracyjny wydał orzeczenie o przejęciu

przedmiotu sporu na własność Państwa. Wystąpienie przez poprzedników

prawnych uczestników niniejszego postępowania z powództwem o przywrócenie

posiadania lub wydanie rzeczonej nieruchomości niechybnie więc prowadziłoby do

przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Wymienione przepisy stanowiły

zatem przeszkodę w dochodzeniu roszczeń przez właścicieli nieruchomości

znajdujących się w posiadaniu Skarbu Państwa, która uzasadnia zastosowanie art.

121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

18 grudnia 2009 r., IV CSK 442/09 odmawiające w podobnej sprawie przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania). Zostały one uchylone dopiero przez art. 58

ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1992 r. Do tego czasu

istniał

więc

stan

uniemożliwiający

poprzednikom

prawnym

uczestników

postępowania skuteczne dochodzenie swych praw. Z tego powodu należy przyjąć,

że w rozważanym zakresie podstawa naruszenia prawa materialnego jest

oczywiście uzasadniona (art. 39816 k.p.c.), nie jest więc konieczne rozważanie

zasadności drugiego zarzutu naruszenia prawa materialnego (art. 172 w związku

z art. 33 i 38 k.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 16 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.