IV CSK 612/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 612/11

POSTANOWIENIE

Dnia 5 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku D.C.

przy uczestnictwie Z. M., W. M.

i I. - B. Spółki Akcyjnej

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 7 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni D. C. w toku postępowania o zmianę postanowienia o

stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym R. M. domagała się zatwierdzenia przez

sąd uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o przyjęciu

spadku w terminie. Jako przyczynę tego uchylenia się wskazywała błąd co do stanu

majątkowego spadku, ponieważ w 2009 r. spadkobiercy dowiedzieli się o kolejnym

zadłużeniu zmarłego wobec I. – B. S.A. nieuczestniczącego w obecnym

postępowaniu.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek. Zasadnicze elementy stanu faktycznego są

następujące.

Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2004 r. Sąd twierdził, że spadek po R. M.

(zmarłym w dniu 20 lipca 2001 r.) nabyli wprost rodzice W. i Z. M. i jego siostra D.

C., przy czym postępowanie to wszczęto na wniosek niewystępującego w

postępowaniu banku – wierzyciela spadkodawcy. Na mocy ugody z tym bankiem

spadkobiercy spłacili część zadłużenia, a bank zrzekł się dochodzenia dalszych

roszczeń. W 2009 r. spadkobiercy dowiedzieli się o kolejnym zadłużeniu

(kredytowym) wobec banku występującego w obecnym postępowaniu. Powołując

się na błąd co do stanu spadku (istnienie długu spadkowego) wnioskodawczyni i

pozostali spadkobiercy złożyli się od skutków niezłożenia oświadczenia woli w

terminie (art. 1015 § 2 k.c., art. 1019 § 2 k.c.) i wnosili o zatwierdzenie tego

uchylenia (art. 1019 § 3 k.c.).

Postanowienie z dnia 29 stycznia 2004 r. uprawomocniło się w dniu 13 maja

2004 r. W dniu 4 lutego 2004 r. wnioskodawczyni i uczestnicy postępowania złożyli

oświadczenie o odrzuceniu spadku po zmarłym, gdy dowiedzieli się o zadłużeniu

zmarłego wobec niewystępującego w sprawie banku. W dniu 7 maja 2009 r.

spadkobiercy dowiedzieli się o zadłużeniu kredytowym zmarłego w I. – B. S.A.

uczestnika obecnego postępowania.

Na rozprawie w dniu 10 stycznia 2011 r. wszyscy spadkobiercy złożyli

oświadczenie, że uchylają się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia

o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza i oświadczyli, że przyjmują w taki

sposób spadek po zmarłym.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w świetle ustaleń faktycznych nie można

mówić o błędzie istotnym wnioskodawczyni i jej rodziców, który usprawiedliwiałby

uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu w rozumieniu art. 1019

§ 2 k.c. Wnioskodawczyni stwierdziła na rozprawie w dniu 10 stycznia 2011 r.,

że nie podjęła żadnych czynności, które miałyby na celu uzyskanie wiedzy o stanie

majątku spadkowego, zdała się jako studentka na aktywność rodziców, którzy

podejmowali w tym czasie wszelkie decyzje. Według Sądu Rejonowego,

wnioskodawczyni wykazała się brakiem staranności, a jej błąd nie jest

usprawiedliwiony okolicznościami, w 2001 r. była już osobą pełnoletnią, a samo

zaufanie

do

rodziców

nie

stanowiło

dostatecznego

usprawiedliwienia

jej

bezczynności. Ponadto istniał związek przyczynowy między niedołożeniem przez

spadkobierczynię należytej staranności a nieznajomością przedmiotu spadku. Brak

staranności cechowało również zachowanie się rodziców zmarłego. Z. M. podjął

pierwsze działania zmierzające do ustalenia, czy spadkodawca pozostawił

po sobie długi dopiero w 2003 r. po uzyskaniu informacji z banku. Do tego czasu

nie próbował dokonać ustaleń dotyczących sytuacji majątkowej syna, mimo

sporadycznych z nim kontaktów.

Oświadczenie spadkobierców z dnia 4 lutego 2004 r. o odrzuceniu spadku

Sąd uznał za nieskuteczne prawne w świetle art. 1018 § 2 k.c.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek także dlatego, że żądanie zatwierdzenia

przez Sąd uchylenia się od skutków prawnych zostało złożone po upływie

wyznaczonego dla tej czynności terminu jednorocznego. Spadkobiercy dowiedzieli

się o długach zmarłego w 2003 r. z pism sądowych, od tego czasu biegł roczny

termin do złożenia wniosku o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się od skutków

prawnych niezłożenia oświadczenia woli w terminie.

Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni, uznając, że wskazywany

przez nią błąd co do składu majątkowego spadku w postaci długów spadkodawcy

wobec banku nie ma cech błędu istotnego w rozumieniu art. 84 § 2 k.c. w zw. z art.

1019 § 1 k.c. Spadkobiercy wykazali się brakiem staranności w zakresie ustalenia

stanu majątku spadkowego, przy czym bezczynność ich trwała do 2003 r., tj. dwa

lata po śmierci spadkodawcy. Według Sądu, powzięcie wiadomości o długach

spadkodawcy w 2003 r., a następnie zawarcie ugody z (pierwszym) bankiem nie

usprawiedliwia

bezczynności

uczestników

oraz

pozostawania

w

błędnym

przekonaniu co do stanu majątku spadkowego. Nie zostały wykazane okoliczności,

że o stan spadku spadkobiercy pytali się konkubiny zmarłego i zasięgali też

informacji w sądzie gospodarczym. Uzyskana w 2009 r. informacja o nowym

zadłużeniu spadkodawcy nie spowodowała otworzenia się dla spadkobierców

nowego rocznego terminu od wykrycia błędu (art. 88 § 2 k.c.) dla uchylenia się od

skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w sprawie przyjęcia spadku

w terminie.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni podniesiono zarzuty naruszenia

prawa materialnego, tj. art.1018 k.c. w zw. z art. 1019 k.c. a także – art. 84 § 2 i art.

88 § 2 k.c. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia

w całości, uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 23 marca 2011 r.

i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W art. 1019 § 2 k.c. przewidziano możliwość uchylenia się spadkobiercy

od skutków prawnych niezachowania terminu, jeżeli spadkobierca ten – działając

pod wpływem błędu – nie złożył żadnego oświadczenia w terminie (art. 1015 § 1

k.c.) i nabył tym samym spadek wprost (art. 1015 § 2 k.c.). Nie ma wątpliwości co

do tego, że elementy konstrukcyjne błędu (w rozumieniu art. 1019 § 1 k.c.) określa

ogólny przepis art. 84 k.c., a sposób uchylenia się od błędu – art. 88 k.c. przy

uwzględnieniu regulacji prawnej zawartej w art. 1019 k.c. Oświadczenie o uchyleniu

się

powinno nastąpić przed

sądem,

spadkobierca powinien

połączyć to

oświadczenie z oświadczeniem, czy i jak spadek przyjmuje, czy go odrzuca (art.

1012 k.c.). Uchylenie się od skutków prawnych przyjęcia spadku (także w sposób

określony w art. 1015 § 2 k.c.) wymaga odpowiedniego zatwierdzenia przez sąd

(art. 1019 § 3 k.c.). Zatwierdzenie to spełnia przynajmniej dwie funkcje: potwierdza

wystąpienie błędu istotnego po stronie spadkobiercy w rozumieniu art. 1019 § 1 k.c.

i jednocześnie stwierdza osiągnięcie skutku prawnego uchylenia się od przyjęcia

lub odrzucenia spadku w pierwotnej postaci (art. 88 § 2 k.c.).

2. W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego stan braku wiedzy

spadkobiercy odnośnie do długów obciążających dany spadek określa się w różny

sposób. Mówi się tu o błędzie co do „przedmiotu spadku”, „stanu spadku”, „stanu

majątku spadkowego”, „istotnych właściwości spadku” i in. Niekiedy tej ostatniej

formule nadaje się charakter ogólniejszy i wyróżnia się w jej ramach odpowiednie

kategorie błędu spadkobiercy (np. błąd o stanie aktywów i pasywów spadku, błąd

co do rzeczywistej wartości tych pozycji). Wszystkie te określenia mają w gruncie

rzeczy charakter wysoce konwencjonalny i mogą być z pewnością używane

zamiennie. W każdym razie mylne wyobrażenie spadkobiercy o stanie spadku

może odnosić się do samego faktu istnienia długów spadkowych oraz ich

wysokości.

Niewątpliwie błąd spadkobiercy co do stanu (przedmiotu) spadku, istniejący

w chwili składania oświadczenia o jego przyjęciu lub odrzuceniu (też w czasie

niezłożenia oświadczenia w tym zakresie – art. 1015 § 2 k.c.), odnosi się do treści

czynności prawnej (art. 84 § 1 k.c.). Przyjmujący spadek (też – milcząco, art. 1015

§ 2 k.c.) zamierza uzyskać status spadkobiercy po określonym spadkodawcy

ze wszystkimi konsekwencjami tego stanu rzeczy.

3. Błąd istotny spadkobiercy co do stanu (przedmiotu) spadku można ogólnie

ująć jako taki błąd, który uzasadniałby przypuszczenie, że gdyby składający nie

działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia

oznaczonej treści (o przyjęciu spadku wprost w sposób wyraźny lub dorozumiany,

art. 1015 § 2 k.c.). Oświadczenie o przyjęciu spadku po określonym spadkobiercy

łączy się z reguły z przekonaniem, że dojdzie do powiększenia majątku

spadkobiercy w wyniku dziedziczenia lub przynajmniej do niepogorszenia jego

sytuacji majątkowej.

Pojawia się jednak kwestia, kiedy in concreto błąd spadkobiercy co do stanu

(przedmiotu) spadku można zakwalifikować jako błąd istotny w rozumieniu art. 84

§ 2 k.c. Chodzi o to, czy jest nim jedynie samo mylne (nieprawdziwe) wyobrażenie

o rzeczywistym stanie spadku bez względu na zachowanie tego spadkobiercy

przed złożeniem oświadczenia woli, czy takie mylne wyobrażenie ma stanowić

konsekwencję braku odpowiedniej aktywności spadkobiercy w celu dowiedzenia się

(uzyskania informacji) o rzeczywistym stanie spadku (długach go obciążających).

Jeżeli w literaturze prezentowane są dwa wspomniane ujęcia błędu istotnego

spadkobiercy, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się na stanowisko

drugie z akcentem na element pewnej aktywności spadkobiercy w zakresie

ustalenia tego, czy przyjmowany spadek nie był obciążony długami spadkowymi.

Przyjmuje się to, że błędem istotnym nie jest „nieznajomość przedmiotu spadku

powstająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę

należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego”

(np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04,

OSNC 2006, z. 5, poz. 94). W sprawie tej żaden ze spadkobierców nie złożył

oświadczenia o przyjęciu spadku, nastąpił skutek określony w art. 1015 § 2 k.c.,

a następnie dwa lata po śmierci spadkodawcy spadkobiercy (żona i dzieci)

dowiedzieli się o zadłużeniu męża wobec PZU z racji spowodowania wypadku

komunikacyjnego.

Podobne

stanowisko

przyjęto

w

postanowieniu

Sądu

Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r. I CSK 85/11 (nie opubl.). W związku

z postępowaniem o stwierdzenie nabycia spadku, wszczętym przez spółdzielczą

kasę oszczędnościową (wierzyciela), spadkobierca (syn) skutecznie uchylił się od

skutków oświadczenia o przyjęciu spadku (art. 1019 § 2 k.c.), powołując się m.in.

na brak bliższych kontaktów ze zmarłym, konflikt z innymi krewnymi ojca,

zorganizowanie pogrzebu bez jego udziału. Nie można było zatem uznać braku

wiedzy spadkobiercy o braku długu wobec SKOK za nieusprawiedliwiony.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., I CSK 337/09

(nie opubl.)

wykluczono

możliwość

przyjęcia

błędu

istotnego

także

tych

spadkobierców (art. 84 § 2 k.c.), którzy nie wiedzieli o wyroku zasądzającym

należność od spadkodawcy na rzecz wierzyciela, ponieważ „mogli się o nim

(wyroku) dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności”.

4. Ujęcie kryteriów błędu istotnego w art. 84 § 2 k.c. w pełni usprawiedliwia

wspominaną tendencję w judykaturze Sądu Najwyższego. Spadek obejmuje

zarówno wierzytelności, jak i długi, z jego przyjęciem wprost łączy się zatem

element ryzyka wynikającego z sukcesji ogólnej. Dodatkową cechą tego ryzyka jest

to, że oświadczenie o przyjęciu spadku wprost (też w wyniku milczenia, art. 1015

§ 2 k.c.) staje się w nieodwołalne. To rozwiązanie systemowe powinno być również

brane pod uwagę przy konstrukcji błędu istotnego w rozumieniu art. 1019 § 2 k.c.,

a przede wszystkim – jego możliwego zasięgu de lege lata, skoro wspomniana

nieodwołalność oznacza definitywne w zasadzie ukształtowanie sytuacji prawnej

spadkobiercy. Skoro doszło do znacznej intensyfikacji obrotu prawnego (w tym

m.in. – bankowego), to leżące u podstaw konstrukcji błędu istotnego założenie

o potrzebie „oceniania sprawy rozsądnie” (art. 84 § 2 k.c.) przez oświadczającego

oznacza na pewno wskazywanie określonej aktywności w zakresie ustalenia stanu

(przedmiotu) tego spadku w chwili decydowania się na jego przyjęcie bądź

odrzucenie. Zaniechania spadkobiercy w tym względzie (jego postawa pasywna)

może prowadzić do wniosku, że nie wykorzystał on możliwości uzyskania

stosownej wiedzy (informacji) pozwalającej na złożenie przez spadkobiercę

właściwego (rozsądnego) w znanych mu okolicznościach

oświadczenia

Można nawet twierdzić, że przewidziany w art. 1015 § 2

k.c.

woli.

okres sześciu

miesięcy może posłużyć pozyskiwaniu takich informacji. Chodzi przy tym

o informacje możliwe do uzyskania (w ogóle lub we wspomnianym okresie) oraz

wskazania odpowiednich, miarodajnych środków ich pozyskania. Podstawowe

znaczenie w tej materii ma zawsze ustalony stan faktyczny, przy czym ciężar

udowodnienia

wspomnianej

aktywności

obciążać

będzie

spadkobiercę

powołującego się na błąd istotny (art. 84 § 2 k.c.).

Pozostaje sprawą wtórną to, w jaki sposób określi się jurydycznie bierność

(brak

aktywności

spadkobiercy

w

ustalaniu

stanu

przedmiotu,

istotnych

właściwości) spadku. W piśmiennictwie we wspomnianych orzeczeniach Sądu

Najwyższego nawiązano do kategorii braku „należytej staranności” po stronie

spadkobiercy,

a niekiedy do

Należy zaznaczyć, że - wbrew

jego

„lekkomyślności’,

zarzutom

w przyjęciu

formułowanym

w

spadku.

literaturze

-

wspomniana terminologia nie oznacza wprowadzenia do konstrukcji błędu istotnego

w rozumieniu art. 1019 § 1 i § 2 k.c. elementów charakterystycznych dla winy jako

odrębnej kategorii dogmatycznej. Znaczenie formuły „należytej staranności” jest

zresztą znacznie szersze (por. np. art. 527 § 1 k.c.). Sąd Najwyższy w obecnym

składzie nie widzi jednak potrzeby posługiwania się w zakresie konstrukcji błędu

istotnego na tle art. 1019 § 1 i § 2 k.c. kategorią „związku przyczynowego”,

ponieważ właściwsze jest dostrzeganie tylko ogólnej zależności między brakiem

odpowiedniej aktywności po stronie spadkobiercy a jego wiedzą o stanie

(przedmiocie) spadku.

W rezultacie należy przyjąć, że błędnym istotnym spadkobiercy (art. 1019

§ 2 k.c. w zw. z art. 84 § 2 k.c.) jest brak wiedzy o stanie spadku (długach

spadkowych), mimo powziętych przez tego spadkobiercę odpowiednich, możliwych

działań zmierzających do ustalenia rzeczywistego stanu spadku. Weryfikacja takiej

aktywności spadkobiercy (tzw. aktów staranności) będzie należała do sądu meriti.

5. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone we

wspomnianych orzeczeniach, jednakże w świetle dotychczas dokonanych ustaleń

faktycznie przez Sądy meriti nie można uznać argumentacji tego Sądu za

dostatecznie przekonywającą co do ostatecznej konstatacji, że spadkobiercy

„wykazali się brakiem staranności w odniesieniu do czynności zmierzających do

ustalenia

stanu

majątku

spadkowego”

(s.

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia).

Po pierwsze, jeżeli Sąd Okręgowy nawiązuje do staranności (aktywności)

spadkobierców,

zmierzających

do

ustalenia

stanu

majątku

spadkowego,

to aktywność tę należy oceniać w okresie do czasu milczącego złożenia

oświadczenia woli o przyjęciu spadku po zmarłym członku rodziny (art. 1015 § 2

k.c.). Błąd oświadczającego musi bowiem istnieć w chwili złożenia wadliwego

oświadczenia woli. Długi spadkobiercy (także wobec I. B. S.A.) istniały bowiem

przed otwarciem spadku (w 2001 r.) i kształtowały stan (przedmiot) spadku.

Po drugie, w uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego nie wspomina

się o tym, czy spadkobiercy mieli w ogóle realną (prawnie i faktycznie) możliwość

uzyskania informacji o zadłużeniu spadkodawcy (w I. B. S.A.) i przy pomocy jakich

dostępnych dla nich działań (tzw. aktów staranności). Trafnie zwrócono uwagę na

te kwestie w skardze kasacyjnej wnioskodawczyni. Brak takich aktów powinien

być odpowiednio skorelowany z ustaleniami faktycznymi spadkobiercy powołanego

do spadku ex lege. Na takie elementy wskazywano trafnie w powołanych

orzeczeniach Sądu Najwyższego (np. w postanowieniu z dnia 18 marca 2010 r., V

CSK 337/09, postanowieniu z dnia 1 grudnia 2011 r., I CSK 85/11, postanowieniu z

dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04). O możliwości uzyskania informacji o

długach obciążających spadek przesądzać może także charakter takiego długu (np.

odpowiedni dług kredytowy wobec banku a instytucjonalne formy informacji o nich;

względy tajemnicy bankowej).

Po trzecie, prawidłowo Sąd Okręgowy przyjmuje, że wezwanie wierzyciela

w 2009 r. do zapłaty długu spadkodawcy nie otworzyło im (spadkobiercom)

„nowego terminu rocznego do wykrycia błędu”. Stało się tylko początkiem biegu

terminu określonego w art. 88 § 2 k.c. do uchylenia się od skutków milczącego

przyjęcia spadku (art. 1015 § 2 k.c.) z powołaniem się na błąd istotny, który pojawił

się w czasie oświadczenia woli o przyjęciu spadku wprost. Przy założeniu, że błąd

spadkobierców dotyczy istnienia zadłużenia wobec I. B. S.A. (stanu spadku w tym

zakresie), pojawia się potrzeba wyraźnego stwierdzenia, czy termin z art. 88 § 2

k.c. został zachowany przez spadkobierców.

Po czwarte, z akt sprawy wynika, że zmarły sporządził testament (w dniu

1 czerwca 2001 r., sygn. akt – II N …), w którym do spadku powołał ojca – Z. M. Z

uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wynika, że spadkodawca spotykał

się z ojcem na krótko przed śmiercią i poinformował go o treści

testamentu.

Wprawdzie testament ten został uznany za nieważny, to jego treść i okoliczności

sporządzenia mogłyby mieć znaczenie przynajmniej dla oceny

wiedzy ojca

(spadkobiercy) o stanie spadku po jego otwarciu. Sąd Okręgowy nie brał pod

uwagę takich możliwych ustaleń przy analizie charakteru błędu spadkobierców.

Po piąte, Sąd Okręgowy przyjął, że wszyscy spadkobiercy znaleźli się w tej

samej sytuacji faktycznej, co uzasadniało jednakową ocenę ich stanu wiedzy co do

zadłużenia spadkodawcy w I. B.. Tymczasem błąd w rozumieniu art. 1019 § 1 k.c. i

art. 84 k.c. jest subiektywną kategorią prawną w tym znaczeniu, że powinien być

indywidualizowany w odniesieniu do określonych podmiotów prawa (osób

fizycznych). Indywidualizacja taka dotyczy wiedzy tych osób o stanie spadku

i przyczyn jej nieuzyskania. Sąd Okręgowy wydaje się w pełni podzielać ocenę

Sądu Rejonowego, że „zaufanie do rodziców, jakim niewątpliwie kierowała się

(wnioskodawczyni), nie ingerując w podejmowanie przez nich decyzje dotyczące

kwestii

spadkowych,

nie

stanowi

wystarczającego

usprawiedliwienia

jej

bezczynności” (s. 3 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia). Ocena taka jest

jednak zbyt ogólna; sformułowana została bez konkretnych ustaleń dotyczących

sytuacji rodzinnej spadkobierców po śmierci jednego z jej członków (np. kwestia

tzw. podziału ról w rodzinie, znaczenie kontaktów zmarłego z ojcem, pozostawienie

i treść testamentu, a nawet – stan szoku psychicznego spowodowanego rodzajem

śmierci brata).

Z

przedstawionych

względów

należało

uznać,

że

Sąd

Okręgowy

zdecydowanie przedwcześnie wykluczył możliwość przyjęcia, iż spadkobiercy (albo

przynajmniej niektórzy z nich) nie byli uprawnieni do powołania się na błąd istotny

co do stanu (przedmiotu) spadku po zmarłym członku rodziny. Oznaczało to

naruszenie art. 1019 § 2 i § 3 k.c. oraz art. 84 § 2 i art. 88 § 2 k.c. i w związku z tym

potrzebę uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).