IV CSK 606/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 606/11

POSTANOWIENIE

Dnia 5 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku ENEA Operator Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przy uczestnictwie E. B. i M. B.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 12 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części uwzględniającej

apelację

wnioskodawcy

postępowania

(pkt

I

i

i

III)

rozstrzygającej

i

sprawę

o

przekazuje

kosztach

Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca ENEA OPERATOR Spółka z o.o. wystąpił z wnioskiem o

stwierdzenie, że z dniem 4 lipca 1979 r. nabył przez zasiedzenie służebność

gruntową obciążającą między innymi nieruchomości położone w Ł. stanowiące

działki nr 379 i 209/16, polegającą na utrzymaniu urządzeń służących do przesyłu

energii elektrycznej, swobodnego dostępu do nich w

celu wykonywania prac

przyłączeniowych, eksploatacyjnych i konserwacyjnych oraz usuwania awarii, bądź

wymiany na nowe oraz na obowiązku powstrzymania się przez każdoczesnego

właściciela nieruchomości obciążonej od wznoszenia budowli i upraw pod linią i

obok słupa energetycznego w odległości zgodnej z obowiązującymi przepisami.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 lipca 2010 r. oddalił wniosek.

Postanowienie uprawomocniło się w części dotyczącej działki nr 209/16

w następstwie

oddalenia

apelacji

wnioskodawcy

przez

Sąd

Okręgowy

postanowieniem z dnia 12 maja 2011 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że właścicielami nieruchomości oznaczonej jako

działka nr 209/16 położonej w Ł. i stanowiącej do 1992 r. własność Skarbu Państwa

są M. B. i E. B., którzy nabyli ją w dniu 7 października 2003 r. od Gminy B. Działka

nr 379, zapisana w księdze wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy nr Kw …,

stanowi własność M. B., który nabył ją w dniu 4 listopada 1983 r. od Skarbu

Państwa. Na nieruchomościach znajdują się urządzenia służące do przesyłu energii

elektrycznej, które stanowią: słupowa stacja transformatorowa, złącze kablowe,

kablowa linia elektroenergetyczna, słup napowietrznej linii energoelektrycznej

z latarnią uliczną. Urządzenia te zostały zmodernizowane w 1979 r. Przedmiotem

działalności

wnioskodawcy jest między innymi dystrybucja energii elektrycznej.

Zgodnie z zarządzeniem Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 4 stycznia 1960 r.,

Przedsiębiorstwo Zakłady Energetyczne Okręgu Północnego prowadziło między

innymi Zakład Energetyczny B. , który stał się samodzielnym przedsiębiorstwem

państwowym z dniem 16 stycznia 1989 r. Na podstawie aktu notarialnego z dnia 12

lipca 1993 r. przedsiębiorstwo to zostało przekształcone w jednoosobową Spółkę

Akcyjną Skarbu Państwa – Zakład Energetyczny B. Spółka Akcyjna. Na podstawie

uchwały

walnego

zgromadzenia

akcjonariuszy

między

innymi

Zakładu

Energetycznego z dnia 17 grudnia 2002 r. doszło do połączenia tej Spółki z ENEA

Spółką Akcyjną, której jedynym akcjonariuszem był Skarb Państwa. W dniu 30

czerwca 2007 r. ze Spółki tej została wydzielona ENEA OPERATOR Spółka z

ograniczoną odpowiedzialnością w P., jako zorganizowana cześć przedsiębiorstwa

prowadząca działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. Od jesieni 2008

r. zainteresowani prowadzili korespondencję zmierzającą do ustalenia zasad

korzystania z urządzeń przesyłowych. W tym czasie uczestnicy uniemożliwili

wnioskodawcy swobodny dostęp do tych urządzeń, możliwy obecnie każdorazowo

za ich zgodą. Wnioskodawca jest następcą prawnym Zakładu Energetycznego

Okręgu Północnego – Zakładu Energetycznego w B. Urządzenia przesyłowe od

1979 r. pozostawały w użytkowaniu poprzedników prawnych wnioskodawcy,

a następnie

samego

wnioskodawcy.

Sąd

Rejonowy

wskazał,

że

zgodnie

z obowiązującą do dnia 1 lutego 1989 r. na podstawie art. 128 k.c. zasadą

niepodzielności własności państwowej przysługiwała ona Skarbowi Państwa, zaś

państwowe osoby prawne w granicach swej zdolności prawnej wykonywały

w imieniu

własnym

względem

zarządzanych

przez

nie

części

mienia

ogólnonarodowego uprawienia płynące z własności państwowej; ich władztwo

miało charakter dzierżenia w rozumieniu art. 338 k.c. Uznał, że w czasie, gdy

Skarb Państwa był jednocześnie właścicielem działki władnącej i obciążonej działki

nr 379 istniał stan wyłączający możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności

na tej działce, który trwał do 1983 r., kiedy to uczestnik kupił działkę od Skarbu

Państwa. Za podstawę swoich rozważań przyjął Sąd Rejonowy pojęcie posiadacza

służebności,

którym

jest

właściciel

nieruchomości

władnącej,

faktycznie

korzystający z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym służebności

w zamiarze korzystania ze służebności dla siebie, W obszarze fizycznego związku

z nieruchomością posiadanie przez niego służebności ogranicza się do faktycznego

korzystania z nieruchomości w ograniczonym zakresie odpowiadającym treści

służebności. Na podstawie przedstawionych przez wnioskodawcę dokumentów

przyjął, że jego poprzednik zajął działki uczestników w dobrej wierze jednak uznał,

że do zasiedzenia służebności przez wnioskodawcę lub jego poprzedników

potrzebny był okres trzydziestu lat. Przyjął bowiem, że właściwą chwilą dla oceny

dobrej albo złej wiary posiadacza jest moment początkowy posiadania, kiedy mógł

rozpocząć bieg termin zasiedzenia, nie zaś moment wzniesienia urządzeń, czy

oddania ich do użytku. W odniesieniu do działki nr 379 był to rok 1983, a w tej

dacie posiadacz służebności miał świadomość, że nie ma jakiegokolwiek tytułu do

utrzymywania na działce urządzeń, był więc w złej wierze. Do 2008 r., kiedy

to posiadacz służebności utracił swobodny dostęp do działki, nie upłynął okres

zasiedzenia, wniosek w tym zakresie jest więc nieuzasadniony.

Na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 12

maja 2011 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w odniesieniu do działki nr

379 i w tej części uwzględnił wniosek przez stwierdzenie nabycia przez

wnioskodawcę służebności przesyłu linii i urządzeń energetycznych na tej działce z

dniem 5 listopada 2003 r.

Podstawą uwzględnienia apelacji było uznanie

zasadności podniesionych w niej zarzutów naruszenia przez Sąd Rejonowy

przepisów art. 7 w zw. z art. 172 i art. 292 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawcę

należy uważać za posiadacza służebności w złej wierze i w związku z tym że do jej

nabycia konieczny był trzydziestoletni okres posiadania. Odnosząc się do treści

wniosku Sąd Okręgowy stwierdził, odmiennie niż

zinterpretował go Sąd

Rejonowy, że w istocie dotyczy on stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu

uregulowanej w art. 3051 do 3054 k.c., do której odpowiednio stosuje się przepisy o

służebnościach gruntowych. Sąd Okręgowy wskazał, że w dobrej wierze jest ten,

kto

powołując

się

na

określone

prawo

pozostaje

w usprawiedliwianym

okolicznościami przekonaniu, że prawo to mu przysługuje, chociażby to

przekonanie było sprzeczne z rzeczywistym stanem rzeczy. Uznał, że w stanie

faktycznym sprawy wnioskodawcy nie można zarzucić złej wiary przy korzystaniu w

granicach służebności z przedmiotowej nieruchomości. Z ustaleń faktycznych

sprawy wynika – jak wskazał - że budowa urządzeń przesyłowych nastąpiła w 1979

r. kiedy to właścicielem nieruchomości był Skarb Państwa, będący równocześnie

właścicielem mienia przedsiębiorstwa państwowego budującego te urządzenia.

Brak jest dowodów, że budowa urządzeń była bezprawna, a uczestnicy nie

wykazali, aby po nabyciu przez nich nieruchomości 1983 r., aż do 2009 r.

sprzeciwiali się nieodpłatnemu korzystaniu z ich nieruchomości. Do tego więc

czasu wnioskodawca i jego poprzednicy prawni byli posiadaczami służebności

przesyłu w dobrej wierze i do jej nabycia przez zasiedzenie potrzebny był

dwudziestoletni okres posiadania, który rozpoczął bieg 5 listopada 1983 r.

Do okresu posiadania potrzebnego do zasiedzenia przez wnioskodawcę Sąd

Okręgowy doliczył posiadanie służebności przez Skarb Państwa, które w jego

imieniu

wykonywały,

będące

poprzednikiem

prawnym

wnioskodawcy,

przedsiębiorstwa: Przedsiębiorstwo Zakłady Energetyczne Okręgu Północnego

prowadzącego m.in. Zakład Energetyczny B., jednoosobowa Spółka Akcyjna

Skarbu Państwa o nazwie Zakład Energetyczny B. Spółka Akcyjna i ENEA Spółka

Akcyjna z siedzibą w P. po połączeniu jej z Zakładem Energetycznym B. S.A.

Wskazał przy tym, że posiadanie służebności nie jest posiadaniem właścicielskim,

a chodzi o faktyczne korzystanie z gruntu w takim zakresie w jakim czyniłaby to

osoba, której przysługuje służebność. Musi to być posiadanie dla siebie, ciągłe

i niezakłócone.

Skarga kasacyjna wniesiona przez uczestników postępowania, zaskarżająca

postanowienie Sądu Okręgowego w części uwzględniającej apelację wnioskodawcy

i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego, oparta została na obu

ustawowych podstawach, w ramach których skarżący podnieśli zarzuty naruszenia:

1/ art. 7 k.c. i art. 172 § 1 k.c. przez przyjęcie dobrej wiary poprzednika

wnioskodawcy (Skarbu Państwa) w momencie uzyskania posiadania służebności

w sytuacji zawarcia w 1983 r. umowy sprzedaży działki nr 379 między uczestnikiem

a Skarbem Państwa i mimo wiedzy Skarbu Państwa o zmianie właściciela tej

działki,

2/ art. 339 k.c. przez przyjęcie, że poprzednik prawny wnioskodawcy

i wnioskodawca byli posiadaczami w dobrej wierze w sytuacji każdorazowego

zwracania się przez pracowników o wydanie kluczy od bramy odgradzającej

urządzenia,

3/ art. 176 § 1 zd. 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i doliczenie do

czasu posiadania wnioskodawcy czasu posiadania poprzednika uzyskanego w złej

wierze,

4/ art. 172 § 1 w zw. z art. 175 i art. 121 pkt 4 k.c. przez nieuwzględnienie,

że bieg zasiedzenia rozpoczął się nie od 1983 r., a od 7 stycznia 1991 r,

5/ art. 321 § 1 k.p.c. przez orzeczenie co do przedmiotu, który nie był objęty

żądaniem, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Uczestnicy

wnosili

o

uchylenie

postanowienia

Sądu

Okręgowego

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania albo jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w tej części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie

z

poglądem

określanym

mianem

tradycyjnego,

zawarte

w przepisach Kodeksu cywilnego w tym szczególności w art. 172 i 231 k.c. pojęcie

„dobrej wiary” posiadacza odnosić należy do przekonania, że służy mu stosowne

uprawnienie do władania rzeczą. Obok takiego, dominującego obecnie w

orzecznictwie Sądu Najwyższego rozumienia pojęcia dobrej wiary w znaczeniu

subiektywnym (vide w szczególności uchwala

składu siedmiu sędziów SN –

zasada prawna – z dnia 6 grudnia 1991 r., OSNCP 1992, nr 4, poz. 48) w

judykaturze występuje także pogląd odmienny prezentowany

zarówno na gruncie

art. 73 art. 73 § 2 pr. rzecz. jak i obecnie Kodeksu cywilnego na tle art. 231 § 1 k.c.

a także art. 172 k.c.,

zgodnie którym dobra wiara posiadacza polega na jego

przekonaniu opartym na obiektywnych przesłankach wywodzących się ze stosunku

będącego jego podstawą i przyczyną konkretnego stanu faktycznego, że jego

posiadanie niczyjego prawa nie narusza, a tym samym wykonując prawo innej

osoby nie krzywdzi tej osoby, wówczas w szczególności, gdy ona sama

zrezygnowała z posiadania na jego rzecz. Podzielając pierwszy z przytoczonych

poglądów wskazać należy, że jak trafnie przyjmuje się w judykaturze (m.in. wyrok

SN z dnia 20 maja 1997 r., II CKN 172/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 196) rozumienie

pojęcia „dobrej wiary” w sensie tradycyjnym nie wyklucza w pewnych sytuacjach,

traktowania posiadacza w złej wierze tj. takiego który wiedział lub powinien był

wiedzieć, że nie jest właścicielem na równi z posiadaczem w dobrej wierze, jeżeli

przemawiają za tym, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zasady

współżycia społecznego.

Z dokonanych ustaleń faktycznych wynika, że w sprawie zachodzą takie

szczególne

okoliczności

uzasadniające,

w

każdym

razie,

potraktowanie

wnioskodawcy i jego poprzedników prawnych na równi z posiadaczami w dobrej

wierze. Potrzeba dalszego utrzymania urządzeń przesyłowych znajdujących się na

działce stanowiącej obecnie własność uczestnika, po nabyciu jej od Skarbu

Państwa, jako niezbędnych dla zaopatrzenia ludności w energię elektryczną nie

była,

zarówno w tamtym czasie

jak i w następnych latach przez uczestników

kwestionowana. Zasady doświadczenia życiowego pozwalają sądzić że obciążenie

nimi działki nie pozostawało bez wpływu na cenę jej nabycia. Uczestnicy przez

kilkadziesiąt lat nie protestowali przeciwko obecności urządzeń i nie ubiegali się

w ramach przysługujących im środków prawnych o zmianę ich lokalizacji,

co pozwoliłoby bezkonfliktowo i bez uszczerbku dla istotnych interesów znacznej

grupy odbiorców energii podjęcie w stosownym czasie starań o zmianę istniejącego

stanu rzeczy. Nie mogą odnieść skutku odmienne twierdzenia skarżących,

stanowiące podstawę sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 339 k.c., jako skierowane przeciwko ustaleniom faktycznym i niedopuszczalne

z mocy art. 3983 § 3 k.p.c. Bezpodstawne w świetle ustalonych faktów jest

skarżących,

twierdzenie

że

objęcie

przez Skarb

Państwa

w posiadanie

przedmiotowej służebności nastąpiło bez ich zgody oraz twierdzenie, że z przyczyn

społeczno

-

politycznych

zmuszeni

byli

zaniechać

dochodzenia

wydania

przedmiotowej nieruchomości aż do 1991 r., na którym oparty został zarzut

naruszenia art. 172 § 1 k.c. w zw. z art.175 k.c. i art. 121 pkt 4 k.c.

Uzasadniona okazała się natomiast przytoczona w skardze kasacyjnej

podstawa naruszenia przepisów postępowania, w ramach której skarżący podnieśli

zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.

Wynikający z zawartego w art. 610 § 1 k.p.c. odesłania do art. 677 k.p.c.

zakres niezwiązania sądu żądaniem w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia

dotyczy możliwości określenia innego nabywcy (kwestia ta, istotna z uwagi na datę

stwierdzenia nabycia służebności nie była jednakże przedmiotem rozważań Sądu

Okręgowego),

innej

daty

nabycia

ewentualnie

innego,

ograniczonego

przedmiotowo, zakresu nabycia własności. Nie obejmuje natomiast możliwości

orzekania o innym przedmiocie, ani o innym prawie, które nie było przedmiotem

żądania. W tym zakresie na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. w postępowaniu

procesowym odpowiednie zastosowanie znajduje art. 321 § 1 k.p.c. (postanowienie

SN z dnia 13 października 2010 r., I CSK 582/09, Lex nr 661498).

W świetle powyższego niewątpliwym naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. było

orzeczenie przez Sąd Okręgowy o nabyciu przez wnioskodawcę

służebności

przesyłu linii i urządzeń energetycznych w sytuacji, gdy przedmiotem żądania

wnioskodawcy było stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej czynnej

i biernej (w zakresie tej drugiej niedopuszczalne wobec ograniczenia możliwości

zasiedzenia służebności jedynie do służebności czynnej). Niezależnie od tego,

ubocznie jedynie, wobec braku w skardze kasacyjnej stosownego zarzutu,

pozostaje wskazać, że zgodnie z ukształtowanym w drodze funkcjonalnej wykładni

art. 292 k.c. jednolitym poglądem judykatury dopuszczalne jest przed prawnym

uregulowaniem służebności przesyłu nabycie przez zasiedzenie przez podmiot

prowadzący przedsiębiorstwo służebności odpowiadającej treści służebności

przesyłu (tak m. in uchwała SN z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, wyrok

SN z dnia 12 grudnia 2008 r., III CSK 389/08). Ustanowienie jak i stwierdzenie na

rzecz przedsiębiorcy w drodze zasiedzenia takiej służebności nie wymaga

oznaczenia nieruchomości władnącej. Jednak w przypadku orzekania przez sąd

przed wejściem w życie nowelizacji Kodeksu cywilnego, wprowadzającej z dniem

3 sierpnia 2008 r. ustawową regulację służebności przesyłu przedmiotem

zasiedzenia przez przedsiębiorcę może być tylko służebność gruntowa o treści

odpowiadającej służebności przesyłu, a nie służebność przesyłu. Jeżeli więc termin

prowadzący do nabycia służebności w drodze zasiedzenia upłynął przed 3 sierpnia

2008 r., to sąd stwierdza nabycie służebności gruntowej o treści odpowiadającej

służebności przesyłu, jeżeli zaś okres zasiedzenia upływa po tej dacie, to sąd

stwierdza nabycie służebności przesyłu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. uchylił

postanowienie Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i sprawę w tym zakresie

przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

jw