IV CSK 596/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 596/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku Barbary M., Arkadiusza M., Jacka M.

i Radosława

M. przy uczestnictwie Gminy O., Mariusza S., Danuty N., Alicji S. i Włodzimierza S.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni Barbary M.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 14 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 r. Sąd Rejonowy – który rozpoznał

sprawę ponownie z powodu uchylenia przez Sąd Okręgowy postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia z dnia 3 lipca 2008 r., po uwzględnieniu skargi kasacyjnej

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 28 października 2008

r. – dokonał rozgraniczenia położonych w O. przy ul. E. działki nr 119, stanowiącej

współwłasność wnioskodawców, i działki nr 193, będącej we współużytkowaniu

wieczystym uczestników postępowania, według stanu prawnego.

Sąd ustalił, że w wyniku dokonanego w 1974 r. podziału geodezyjnego

należącej do Skarbu Państwa działki nr 10, położonej w O. przy ul. E., powstały

m.in. dwie sąsiadujące ze sobą działki: nr 10/121, o powierzchni 344 m2, położona

przy ul. E. 119, oraz nr 10/122, o powierzchni 375 m2, położona przy ul. E. 117.

Granica między nimi przebiegała wzdłuż linii oznaczonej kolorem żółtym na szkicu

stanowiącym załącznik nr 5 do opinii biegłego geodety Waldemara O.

Postanowieniem z dnia 16 sierpnia 1974 r. została założona księga

wieczysta nr [...] dla nieruchomości położonej w O. przy ul. E., składającej z 42

działek, w tym wymienionych działek nr 10/121 i nr 10/122. W dniu 8 listopada 1974

r. w przytoczonej księdze wieczystej zostało wpisane jako użytkownik wieczysty

Spółdzielcze Zrzeszenie Budowy Domów Jednorodzinnych „W.” w O.

Józef M. i Mariusz S. byli członkami „W.”. Mariusz S. przekazał prawo do

budynku rodzicom – Janinie S. i Marianowi S. W 1974 r. „W.” ustanowiła prawo

spółdzielcze do działki nr 10/121 i budynku na rzecz Józefa M. oraz prawo

spółdzielcze do działki nr 10/122 i budynku na rzecz Mariana S. Granica między

wymienionymi działkami przebiegała wzdłuż żółtej linii, wyznaczonej między

punktami 543-544-71-606 na szkicu znajdującym się na k. 177 akt sprawy.

Przy budowie domu bliźniaczego na rozgraniczanych działkach została

przekroczona między nimi granica w ten sposób, że budynek wznoszony na działce

nr 10/122 został częściowo postawiony na działce nr 10/121. Na przełomie roku

1979 i 1980 Janina S. i Marian S. postawili płot po obu stronach budynku. Na

początku lat 80. ubiegłego wieku na wniosek Józefa M. toczyło się przed Społeczną

Komisją Pojednawczą w O. postępowanie w sprawie granicy między działkami nr

10/121 i nr 10/122, zakończone podpisaniem protokołu. Strony zaakceptowały

przebieg istniejącego ogrodzenia, z wyjątkiem przedostatniego słupka, który Marian

S. zobowiązał się usunąć, a Józef M. – postawić drugą połowę ogrodzenia. W

połowie lat 90. ubiegłego wieku Józef M. i Barbara M. postawili od strony działki

10/121 – obok istniejącego płotu – drugi płot przebiegający wzdłuż linii oznaczonej

kolorem niebieskim na szkicu sytuacyjnym, stanowiącym załącznik do opinii

biegłego Waldemara O.

Umową z dnia 28 listopada 1989 r. „W.” przeniosła na rzecz Józefa i Barbary

małż. M. prawo użytkowania działki nr 10/121, o powierzchni 344 m 2 i własność

wzniesionego na niej budynku. W dniu 15 grudnia 1989 r. dokonano w założonej

dla tej nieruchomości księdze wieczystej nr [...] odpowiednich wpisów. Również

umową z dnia 28 listopada 1989 r. „W.” przeniosła na rzecz Janiny i Mariana małż.

S. prawo użytkowania wieczystego działki nr 10/122, o powierzchni 375 m 2 i

własność wybudowanego na niej domu. W dniu 18 grudnia 1992 r. dokonano w

założonej dla tej nieruchomości księdze wieczystej nr [...] odpowiednich wpisów.

Podstawą wpisów w księgach wieczystych były opisy i mapy sporządzone

w dniu 15 kwietnia 1988 r. przez Okręgowe Przedsiębiorstwo GeodezyjnoKartograficzne w O. W wymienionych dokumentach zostały ujawnione pierwotne

granice działek, nie ujawniono w nich przekroczenia granicy między działkami przy

budowie domu na działce nr 10/122.

W 1993 r. w ewidencji gruntów ujawniono powierzchnie rozgraniczanych

działek, ustalone na podstawie pomiarów dokonanych według istniejących granic

w terenie. Ustalona w ten sposób powierzchnia działki nr 10/121 wynosiła 355 m 2,

a działki nr 10/122 – 341 m2. Jednocześnie dokonano zmiany numerów działek.

Działka nr 10/121 otrzymała nr 192, działka nr 10/122 – nr 193.

Spadkobiercami zamarłego w dniu 20 sierpnia 2001 r. Józefa M. są jego

żona Barbara M. i synowie Jacek M., Arkadiusz M. i Radosław M. Decyzją Urzędu

Miasta z dnia 24 sierpnia 2005 r. orzeczono nabycie przez wnioskodawców

współwłasności działki nr 192. Spadkobiercami zmarłej w dniu 22 stycznia 1990 r.

Janiny S. są mąż Marian S. i synowie Mariusz S. i Włodzimierz S. Danuta N. nabyła

od Włodzimierza S. jego udział w prawie użytkowania wieczystego. Spadek po

zmarłym w dniu 18 marca 2002 r. Marianie S. nabyli jego syn Włodzimierz S. i

wnuczka Alicja S.

W dniu 1 czerwca 2006 r. zostało wszczęte przez Prezydenta Miasta z

urzędu postępowanie o rozgraniczenie działek nr 192 i nr 193 r. Protokołu

przebiegu granic nie podpisali wnioskodawcy.

Sąd Rejonowy uznał, że różnica między ustalonym przez biegłego

Waldemara O. przebiegiem granicy między działkami nr 192 i 193, oznaczonej na

szkicu stanowiącym załącznik nr 5 do opinii kolorem czerwonym, a wyznaczoną

geodezyjnie granicą między tymi działkami, oznaczoną na wspomnianym szkicu

kolorem żółtym, jest konsekwencją przekroczenia granicy między działkami przy

budowie domu bliźniaczego na rozgraniczanych działkach. Na skutek tego

przekroczenia granicy we władaniu uczestników postępowania znalazł się

określony przez biegłego przygraniczny pas gruntu należący do działki nr 192.

Zdaniem Sądu, władanie tym pasem gruntu miało charakter trwającego od końca

stycznia 1980 r. posiadania samoistnego w złej wierze. Są zatem podstawy do

stwierdzenia, że uczestnicy postępowania nabyli – jak trafnie podnieśli – prawo

własności wspomnianego przygranicznego pasa gruntu w drodze zasiedzenia

z końcem stycznia 2010 r. Uwzględniając zmianę stanu prawnego spowodowaną

zasiedzeniem

przygranicznego pasa gruntu, Sąd Rejonowy uznał, że należy

rozgraniczyć działki według stanu prawnego i ustalić przebieg granicy między nimi

według linii oznaczonej kolorem czerwonym na szkicu stanowiącym załącznik nr

5 do opinii biegłego Waldemara O.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni

Barbary M. Uznał, że postanowienie Sądu Rejonowego jest prawidłowe, ale z

innych przyczyn niż wskazane w jego uzasadnieniu. Zdaniem Sądu odwoławczego,

ujawnione w ewidencji gruntowej granice działek podlegających rozgraniczeniu nie

mogą stanowić podstawy do ustalenia przebiegu granicy między działkami według

stanu prawnego. Wynikająca z niej różnica powierzchni działki nr 193, wynosząca

ponad 30 m2, nie może być uznana za korektę wcześniej dokonanych pomiarów.

Wątpliwości co do przebiegu granicy nie mogą też być usunięte przez odszukanie

znaków granicznych z powodu zasypania części piwnic podczas budowy domu. W

tej sytuacji Sąd dokonał rozgraniczenia według ostatniego stanu spokojnego

posiadania.

Jednocześnie

uznał,

że

zbędne

jest

rozpatrywanie

zarzutu

apelacyjnego kwestionującego prawidłowość stwierdzenia nabycia własności

przygranicznego pasa gruntu przez zasiedzenie.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

wnioskodawczyni zarzucił naruszenie art. 153 k.c. przez niewłaściwe jego

zastosowanie i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozgraniczenie

działek zgodnie z wnioskiem albo o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 153 k.c. rozgraniczenie nieruchomości następuje na

podstawie przewidzianych w tym przepisie kryteriów w postaci stanu prawnego,

ostatniego spokojnego stanu posiadania i wszystkich okoliczności. W doktrynie

i judykaturze przyjmuje się zgodnie, że wymienione kryteria rozgraniczenia

nieruchomości maja zastosowanie w takiej kolejności, w jakiej zostały wymienione

w art. 153 k.c., tzn. kryterium następne bierze się pod rozwagę wtedy, gdy

poprzedzające

nie

daje

dostatecznych

podstaw

do

wyznaczenia

granicy

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 1981 r., III CRN 171/81,

OSNC 1982, nr 4, poz. 153). W stanowiącym podsumowanie wypowiadanych na

ten temat poglądów postanowieniu z 10 lipca 1980 r., III CRN 103/80 (niepubl.) Sąd

Najwyższy stwierdził, że waga kolejnych przewidzianych w art. 153 k.c. kryteriów i

ich wzajemne wyłączanie się

wyklucza stanowisko, żeby przy rozgraniczaniu

według stanu prawnego, wbrew temu stanowi, posiadanie czy wszelkie okoliczności

mogły uzasadniać korekturę przebiegu granic. Także z punktu widzenia zasady

samodzielnego rozstrzygania przez sąd o przesłankach swego orzeczenia, nie jest

dopuszczalne inne ustalenie granic od ustalenia, które wynika ze stanu prawnego.

Wzmianka w art. 153 k.c. o ugodzie pozostaje bez wpływu na kolejność kryteriów

rozgraniczenia przewidzianych w tym przepisie. Interes samych uczestników

postępowania, ich stanowisko w toku postępowania, jeżeli nie znalazło wyrazu w

oświadczeniach złożonych w wymaganej formie, nie wystarcza do odstąpienia od

rozgraniczenia według stanu prawnego. Nie ma też wątpliwości, że przez stan

prawny,

według

którego

przede

wszystkim

ustala

się

granice

między

nieruchomościami rozumie się także zasiedzenie przygranicznych pasów ziemi

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1967 r., III CR 424/66,

OSNC 1967, nr 11, poz. 206). W orzecznictwie Sąd Najwyższego zostało również

wyjaśnione, że okoliczność, iż stan prawny nieruchomości jest wątpliwy nie

uzasadnia jeszcze dokonania rozgraniczenia nieruchomości według kryterium

ostatniego spokojnego stanu posiadania, albowiem sama wspomniana wątpliwość

nie wystarczy do stwierdzenia, że stanu prawnego nie można ustalić (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1974 r., III CRN 81/74, OSNCP

1975, nr 4, poz. 65).

Sąd pierwszej instancji ustalił sporną granicy między nieruchomościami –

co jednoznacznie wynika z akt sprawy – według stanu prawnego, uwzględniającego

zasiedzenie przez uczestników postępowania przygranicznego pasa ziemi.

Tymczasem Sąd odwoławczy rozgraniczył nieruchomości, nie rozpoznając zarzutu

apelacyjnego wnioskodawczyni, że stwierdzenie zasiedzenia spornego pasa ziemi

nastąpiło z naruszenie art. 172 § 2 w związku z art. 336 k.c., na podstawie

kryterium

ostatniego

spokojnego

posiadania.

Mając

na

względzie

wagę

przewidzianych w art. 153 k.c. kryteriów rozgraniczenia i ich wzajemne wyłączanie

się, nie można odmówić racji skarżącej, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 153 k.c., albowiem Sąd drugiej instancji zastosował

kolejne z przewidzianych w tym przepisie kryteriów rozgraniczenia bez wyjaśnienia

poprzedzającego je. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sytuacji, w której

w rozumieniu art. 153 k.c. stan prawny obejmuje także stan powstały na skutek

zasiedzenia przygranicznego pasa ziemi, wyłączenie pierwszego z kryteriów

rozgraniczenia wymagało przesądzenia spornej w sprawie kwestii, czy doszło do

zasiedzenia przygranicznego pasa ziemi.

Jednakże w okolicznościach sprawy stwierdzenie, że nie doszło do

zasiedzenia spornego przygranicznego pasa ziemi nie oznaczałoby automatycznie,

iż zachodzą podstawy do zastosowania kryterium rozgraniczenia nieruchomości

według ostatniego spokojnego posiadania. Rozważenia wymagałaby bowiem

możliwość ustalenia granicy między nieruchomościami zgodnie z żądaniem

wnioskodawczyni. Wskazując na uniemożliwiającą uwzględnienie tego żądania

przeszkodę w postaci spowodowanych brakiem znaków granicznych wątpliwości co

do przebiegu granicy, Sąd pominął, że nie tylko wspomniane znaki stanowią

podstawę do ustalenia przebiegu granicy. Zgodnie bowiem z art. 31 ust. 2 ustawy

z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. Nr 30, poz. 163

ze zm.; dalej: „Pr.g.k.”) przy ustalaniu przebiegu granic bierze się pod uwagę –

poza znakami, śladami granicznymi – także mapy i inne dokumenty oraz punkty

osnowy geodezyjnej. Ponadto przytoczony przepis nie wyczerpuje wszystkich

dowodów. W postępowaniu sądowym można posłużyć się również – jak wyjaśniono

w orzecznictwie – innymi przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego

dowodami, np. opinią biegłego czy dowodami osobowymi (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 marca 2000 r., II CKN 912/98, niepubl.). Uszło też uwagi

Sądu odwoławczego, że opierając się na opinii biegłego, Sąd pierwszej instancji

stwierdził, iż oznaczony w złączniku nr 5 do opinii znak graniczny oznaczony

punktem 606, stanowiący jeden ze znaków wytyczających pierwotną granicę

między nieruchomościami, został wznowiony w 2005 r. i zatwierdzony decyzją

Urzędu Miasta z dnia 23 listopada 2005 r., Nr [...]. Nie wiadomo również dlaczego

Sąd drugiej instancji zdeprecjonował – rozważając możliwość rozgraniczenia

nieruchomości według stanu prawnego – dokumenty dotyczące przebiegu granic,

zwłaszcza zgromadzone w księgach wieczystych nieruchomości. Sama różnica w

powierzchni działki nr 193 przed i po modernizacji nie stanowi – jak trafnie zarzuciła

skarżąca – wystarczającej podstawy do wyłączenia kryterium rozgraniczenia w

postaci stanu prawnego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21 i art.

391 § 1 k.p.c.).