IV CSK 580/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 580/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku Lecha S.

przy uczestnictwie Barbary M. I innych o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Gminy K.

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 24 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

Lech S. (wnioskodawca) nabył z dniem 24 stycznia 2008 r. przez zasiedzenie

własność nieruchomości – zabudowanej działki gruntu położonej w K. przy ul.

M.[...],

oznaczonej

na

mapie

sporządzonej

przez

Zdzisława

J.,

zaewidencjonowanej w składnicy zasobu geodezyjno-kartograficznego Starostwa

Powiatowego w P. za numerem [...], jako działka numer 1470, o powierzchni

2,8376 ha, dla której Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę

wieczystą nr [...].

Sąd Rejonowy ustalił, że działka nr 1470, o powierzchni 2,8376 ha, położona

jest w K. przy ul. M.[...]. Stanowiła ona własność Kazimierza O. i Edmundy O., a

następnie ich córek – Ireny Y., Zofii H.-Q. i Haliny O. Po II wojnie światowej

i po śmierci Edmundy O., jej córki wyjechały poza granice kraju. Halina O. zmarła

w październiku 1968 r. w Stanach Zjednoczonych Ameryki, jako panna. W lipcu

1967 r. spadkobierczynie Kazimierza O. – Irena Y., Zofia H.-Q. i Halina O. zrzekły

się prawa własności nieruchomości w K. na rzecz Skarbu Państwa w zamian za

odszkodowanie. Nastąpiło to na podstawie postanowień układu indemnizacyjnego

zawartego dnia 16 lipca 1960 r. przez Rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

z Rządem

Stanów

Zjednoczonych

Ameryki.

Decyzja

administracyjna,

stwierdzająca przejście własności nieruchomości położonej w K. przy ul. M. [...] na

rzecz Skarbu Państwa, została wydana dnia 5 sierpnia 2002 r. Postanowieniem z

dnia 30 października 2002 r. na wniosek Zofii Q. zostało wznowione postępowanie

administracyjne zakończone wydaniem powyższej decyzji. Decyzją Ministra

Finansów z dnia 22 lipca 2003 r. odmówiono uchylenia decyzji stwierdzającej

przejście prawa własności działki nr 1470 na rzecz Skarbu Państwa. Na skutek

wniosku Zofii Q. o ponowne rozpatrzenie sprawy, powyższa decyzja została

utrzymana w mocy. W sierpniu 2002 r. Lech S. wniósł o ponowne rozpatrzenie

sprawy zakończonej wydaniem decyzji stwierdzającej przejście prawa własności

na rzecz Skarbu Państwa, jednak postępowanie odwoławcze, wszczęte na

skutek tego

wniosku,

zostało

umorzone

z tej

przyczyny,

że

organ

administracyjny uznał, iż Lech S. nie ma legitymacji do wnoszenia o ponowne

rozpatrzenie tej sprawy. Skarga kasacyjna wniesiona przez Lecha S. została

oddalona.

Zarząd nad nieruchomością objętą wnioskiem o zasiedzenie po wyjeździe

córek Kazimierza O. objęła ich ciotka (siostra Kazimierza O.) Józefa B. W 1965 r.

przekazała ona posiadanie i opiekę nad nieruchomością – Krystynie O. – swojej

bratanicy, córce Adama O. Od tej chwili nieruchomość znajdowała się w wyłącznym

i nieprzerwanym posiadaniu Krystyny O., a później jej syna – Lecha S. W 1969 r.

Krystyna O. wystąpiła do Sądu Powiatowego z wnioskiem o ustanowienie jej

kuratorem do ochrony praw związanych z nieruchomością przy ul. M., ówcześnie nr

„x”. Postanowieniem z dnia 17 października 1969 r. Krystyna O. została

ustanowiona kuratorem dla ochrony praw nieobecnej Haliny O. związanych z

własnością nieruchomości położonej w K. przy ul. M. Nr „x”.

Krystyna O. mieszkała w budynku na działce 1470 przez cały rok za

wyjątkiem miesięcy zimowych, płaciła za niego podatki (podobnie, jak za

całą nieruchomość), wynajmowała pokoje letnikom, zajmowała się w miarę swoich

możliwości wraz z synami ogrodem, zapraszała do niej swoich przyjaciół

i rodzinę. Doprowadziła do wpisania tej nieruchomości na listę zabytków objętych

ochroną konserwatorską. Zachowywała się jak właścicielka nieruchomości,

czemu dawała wyraz na zewnątrz. W licznych kłótniach ze współlokatorami

zachowywała się i nazywała siebie właścicielką działki. Za jej zgodą sąsiedzi

korzystali z łąki w ogrodzie i z jego owoców. W 1984 r. zleciła sporządzenie wyceny

prac koniecznych do przeprowadzenia w budynku na tej nieruchomości,

by poprawić jego stan techniczny. Prace te jednak nigdy nie zostały wykonane,

ponieważ

Krystyna

w postępowaniach

O. przed

nie

miała

urzędami

na

nie

środków

traktowana

była

finansowych.

jak

Także

właścicielka

tej

nieruchomości. W początkowym okresie władania działką 1470 Krystyna O., licząc

się z możliwością powrotu właścicielek, działała jako kurator nieobecnej Haliny O.

Jednak wraz z upływem czasu i brakiem kontaktu z córkami Kazimierza O., coraz

bardziej czuła się właścicielką tej nieruchomości. Od 1975 r. rozpoczęła starania o

uzyskanie tytułu własności. Wystąpiła z wnioskiem o jej uwłaszczenie, jednak akt

własności ziemi nigdy nie został wydany. Następnie w styczniu 1978 r. wystąpiła do

Sądu Rejonowego z wnioskiem o stwierdzenie na jej rzecz zasiedzenia prawa

własności nieruchomości. Wprawdzie wniosek ten został zwrócony z uwagi na

nieuzupełnienie braków formalnych, jednak jego złożenie dowodzi, że Krystyna O.

posiadała nieruchomość samoistnie, jak właścicielka. U schyłku życia, kiedy nie

była w stanie sama zajmować się nieruchomością, przeniosła jej posiadanie na

rzecz swojego syna – Lecha S. Przeniesienie posiadania zostało potwierdzone

umową darowizny zawartą w formie aktu notarialnego sporządzonego dnia 9 lipca

1997 r. Od tego momentu Lech S. zajmował się działką, jak właściciel, posiadał ją,

użytkował i płacił za nią podatki. Krystyna O. sporządziła także testament, w

którym do całości spadku powołała Lecha Krzysztofa S. Krystyna O. zmarła 10

grudnia 1997 r.

W ocenie Sądu Rejonowego, przeprowadzone postępowanie dowodowe

wykazało, że poprzedniczka prawna wnioskodawcy – Krystyna O., a potem on

sam, posiadali nieruchomość objętą wnioskiem jak właściciele, władali nią

samoistnie i nieprzerwanie przez okres ponad 30 lat. Bezpośrednio po objęciu

spornej nieruchomości w posiadanie, Krystyna O. władała nią, jak posiadacz

zależny, co potwierdza orzeczenie Sądu ustanawiające ją kuratorem. Z czasem

jednak zaczęła się zachowywać jak właścicielka tej nieruchomości. Momentem, w

którym nastąpiła zmiana charakteru posiadania był styczeń 1978 r., kiedy to

Krystyna O. wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

przez zasiedzenie. Wchodząc w posiadanie spornej nieruchomości, Krystyna O.

działa w złej wierze. Jeszcze za życia przekazała ona posiadanie nieruchomości

synowi – Lechowi S., który objął działkę we władanie; zajmował się domem i

ogrodem, przyjeżdżał do K. i zatrzymywał się na spornej działce jak w swoim

domu. Ponieważ Krystyna O. zmarła przed upływem terminu zasiedzenia, zaś jej

posiadanie kontynuował Lech S., to on nabył własność spornej działki przez

zasiedzenie, po doliczeniu czasu posiadania poprzedniczki (art. 176 § 1 i 2 k.c.).

Właścicielem nieruchomości, przeciwko któremu biegło zasiedzenie, był

Skarb Państwa. Ze względu na wynikające z art. 177 k.c. wyłączenie możliwości

zasiedzenia nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa w okresie od

1 stycznia 1965 r. do 1 października 1990 r. oraz art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) termin

zasiedzenia nieruchomości rozpoczął bieg z dniem 1 października 1990 r. i ulegał

skróceniu maksymalnie o połowę okresu posiadania koniecznego do nabycia

własności nieruchomości w tym trybie, to jest o 15 lat przy przyjęciu, że wejście

w posiadanie nieruchomości nastąpiło w złej wierze. Z tych też względów wniosek

został uwzględniony z datą 24 stycznia 2008 r. Jako początek biegu 30-letniego

terminu zasiedzenia Sąd Rejonowy przyjął dzień, w którym Krystyna O. wystąpiła z

wnioskiem o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie.

Postanowieniem z 24 września 2009 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego przez uczestnika postępowania

Gminę K. Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne oraz ich ocenę

prawną dokonane przez Sąd Rejonowy. Dodatkowo przyjął, że nieruchomość

objęta wnioskiem o zasiedzenie – na której znajdował się dom drewniany, tzw.

Willa K., ogród oraz park – stanowiła określoną całość objętą posiadaniem

wnioskodawcy, a wcześniej Krystyny O. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko

Sądu Rejonowego, że zmiana charakteru władania nieruchomością przez Krystynę

O. z dzierżenia (względnie posiadania zależnego) w samoistne posiadanie została

zamanifestowana złożeniem przez nią wniosku o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie. Dodatkowo Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na to,

że w sprawach sądowych, Krystyna O. do 1974 r. występowała jako kurator dla

ochrony praw nieobecnej Haliny O. związanych z przedmiotową nieruchomością.

W postępowaniach sądowych toczących się w następnych latach Krystyna O. nie

wskazywała podstawy swojego umocowania do występowania z określonym

roszczeniem (sprawy o sygnaturach:[...], [...] i [...]). Natomiast w późniejszych

postępowaniach ([...], [...], [...],[...]) Krystyna O. wielokrotnie powoływała się na

własne prawo do nieruchomości i występowała w procesach we własnym imieniu.

W żadnej ze spraw toczących się z udziałem Krystyny O., począwszy od 1980 r.,

nie powoływała się ona na swoje umocowanie wynikające z ustanowienia jej

kuratorem dla nieobecnej współwłaścicielki nieruchomości.

Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną wniosła uczestniczka

postępowania Gmina K., która zaskarżyła je w całości. Wskazując jako podstawę

skargi naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 172 § 1 w zw. z art. 336 k.c. i

art. 338 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie na skutek błędnej kwalifikacji

samoistności posiadania przez Krystynę O., wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Poprzedniczka wnioskodawcy – w zakresie posiadania nieruchomości, której

dotyczy wniosek - Krystyna O. była kuratorem ustanowionym dla Haliny O.

nieznanej z miejsca pobytu współwłaścicielki nieruchomości. Podstawę prawną

ustanowienia Krystyny O. kuratorem dla osoby nieobecnej stanowił art. 184 k.r.o.

Kurator ustanowiony na tej podstawie prawnej jest przedstawicielem ustawowym

reprezentowanego i występuje w jego imieniu i interesie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 maja 2003 r., III CA 1/2003, Lex Polonica nr 1624828).

Jego zadaniem jest ochrona praw (o charakterze majątkowym i osobistym) osoby

nieobecnej, co czyni poprzez podejmowanie czynności zmierzających do

odszukania poszukiwanej osoby oraz wykonywanie czynności zwykłego zarządu

majątkiem (poszczególnymi przedmiotami) należącym do osoby nieobecnej. W

ramach tych ostatnich czynności podejmuje, pod nadzorem sądu, konieczne

czynności faktyczne i prawne, mające na celu zachowanie majątku (por.

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2000 r., III CKN

270/00, Legalis). Kurator może również zostać upoważniony przez sąd do

dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby

nieobecnej.

Wykonywanie opisanych wyżej zadań kuratora związanych z zarządem

majątkiem bądź poszczególnymi jego składnikami należącymi do osoby nieobecnej

wiąże się z władaniem tymi składnikami majątkowymi. Nie przesądza to o tym, że

kurator jest posiadaczem rzeczy stanowiących własność osoby nieobecnej. Nie

każde bowiem władztwo nad rzeczą jest posiadaniem. Władanie rzeczami

stanowiącymi własność osoby nieobecnej przez kuratora odbywa się bowiem na

podstawie stosunku prawnego wynikającego z orzeczenia sądu ustanawiającego

go kuratorem (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r.,

IV CKN 1218/00, nie publ.). Z przepisów regulujących ten stosunek wynika

natomiast, że władztwo kuratora nad składnikami majątkowymi osoby nieobecnej

jest wykonywanie w imieniu i na rzecz tej osoby, w konsekwencji czego kurator

osoby nieobecnej jest jedynie ich dzierżycielem. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, wobec Krystyny O., niekonsekwentnie używał

określeń, że była dzierżycielem, innym natomiast razem, że była posiadaczem

zależnym spornej nieruchomości, w okresie poprzedzającym wniesienie przez nią

do sądu pierwszego wniosku o zasiedzenie nieruchomości. Należy więc podkreślić,

że dzierżenie i posiadanie zależne nie są określeniami prawnie tożsamymi.

Posiadacz zależny, zgodnie z art. 336 k.c., wykonuje władztwo nad rzeczą w

imieniu własnym, lecz w zakresie odpowiadającym innemu niż własność prawu

rzeczowemu albo obligacyjnemu. W odniesieniu do dzierżenia w elemencie

psychicznym brak jest tzw. animus possidendis, tj. zamiaru władania rzeczą dla

siebie, jak to wymaga art. 336 k.c. w odniesieniu do posiadacza. Dzierżenie,

zgodnie z art. 338 k.c., jest władztwem nad rzeczą w cudzym imieniu (animus

possidendi pro alieno).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 11 lipca

2002 r., IV CKN 1218/00, Lex nr 80266, z dnia 26 marca 2010 r., III CSK 174/09,

Lex nr 585822, wyrok z dnia 8 kwietnia 2011 r., II CSK 464/10, Lex nr 846044)

dopuszczono możliwość przekształcenia dzierżenia w posiadanie samoistne.

Warunkiem koniecznym takiego przekształcenia jest zamanifestowanie w sposób

wyraźny otoczeniu zmiany charakteru władania rzeczą. Podyktowane jest to

dwoma względami. Po pierwsze, wykazanie zmiany woli w zakresie władania

rzeczą, tj. elementu dotyczącego wewnętrznej sfery psychicznej, może nastąpić

tylko poprzez analizę zewnętrznych zachowań władającego rzeczą (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2000 r., IV CKN 103/00, nie publ.). Po

drugie, wymóg wyraźnego zamanifestowania zmiany charakteru władania rzeczą

jest podyktowany koniecznością zapewnienia należytej ochrony prawa własności.

Zewnętrzna manifestacja zmiany charakteru władania cudzą rzeczą jest sygnałem

dla jej właściciela, że inny podmiot wykonuje władztwo nad rzeczą tak jak

właściciel, co w konsekwencji, w razie bierności właściciela, może doprowadzić do

nabycia przez posiadacza rzeczy jej własności z upływem czasu wymaganego

właściwymi przepisami prawa.

Nie można wykluczyć, aby również w stosunku do kuratora osoby

nieobecnej doszło do zmiany dzierżenia rzeczy w jej samoistne posiadanie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., IV CKN 1218/00).

O zmianie charakteru władania przez niego rzeczą z dzierżenia w samoistne

posiadanie mogą świadczyć te czynności podejmowane przez kuratora w stosunku

do rzeczy, które wykraczają poza ramy czynności faktycznych i prawnych, do

których został kurator upoważniony. Dla przyjęcia samoistnego posiadania

konieczne jest bowiem wykonywanie czynności wskazujących na samodzielny,

rzeczywisty i niezależny od woli innej osoby stan władztwa (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2001 r., IV CKN 242/00, nie publ., z dnia

12 września 2002 r., IV CKN 1277/00, nie publ.). Dla oceny, czy doszło do zmiany

dzierżenia rzeczy wykonywanego przez kuratora w samoistne posiadanie istotna

jest również relacja pomiędzy kuratorem a sądem, który go ustanowił,

a mianowicie, czy kurator zamanifestował i w jaki sposób zmianę swojego

władania rzeczą należącą do osoby nieobecnej wobec sądu (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., IV CKN 1218/00). Tylko bowiem ten

organ, wobec nieobecności właściciela, może podjąć skuteczne czynności

zapobiegające możliwości zasiedzenia rzeczy przez osobę powołaną na funkcję

kuratora dla osoby nieobecnej. Ponadto akceptacja przez tę osobę pełnionej funkcji

wyłącza możliwość jednoczesnego istnienia u niej woli władania rzeczą dla siebie

(cum animo rem sibi habendi), co jest niezbędnym elementem do przyjęcia

samoistnego posiadania rzeczy, według art. 336 k.c.

Sąd

Okręgowy

przyjął,

że

zmiana

charakteru

władania

sporną

nieruchomością przez Krystynę O. została przez nią zamanifestowana przez

wniesienie do sądu, w dniu 24 stycznia 1978 r., wniosku o stwierdzenie nabycia

przez nią własności nieruchomości przez zasiedzenie. Dokonując takiej oceny, Sąd

Okręgowy nie dokonał analizy treści wniosku o zasiedzenie nieruchomości

zawartego w aktach [...] Sądu Rejonowego w szczególności czy potwierdzał on

istnienie u Krystyny O. woli władania nieruchomością dla siebie, czy też opierał się

jedynie na błędnym wyobrażeniu wnioskodawczyni o skutkach prawnych

wynikających z faktu długoletniego wykonywania funkcji kuratora ustanowionego

dla nieobecnej współwłaścicielki nieruchomości. Tym bardziej, że – jak wynika z

ustaleń Sądu Okręgowego – postanowieniem z dnia 27 lutego 1974 r. zezwolono

Krystynie O. na wykorzystanie kwoty pieniężnej złożonej na koncie Haliny O. na

remont domu znajdującego się na nieruchomości. Orzeczenie to świadczy, że w

okresie, w którym, według pierwszego wniosku o zasiedzenie nieruchomości,

powinien już biec jego termin, Krystyna O. wobec sądu, który ustanowił ją

kuratorem, nie manifestowała zmiany charakteru swojego władania sporną

nieruchomością. Zwrot wniosku w sprawie o zasiedzenie spowodował, że nie

wywołał on żadnych skutków prawnych. Z tej przyczyny nie można przyjąć, że

samo złożenie tego wniosku było manifestacją wobec organu, który ustanowił

Halinę O. kuratorem dla osoby nieobecnej, zmiany charakteru władania

nieruchomością. Brak jest w sprawie także ustaleń dotyczących relacji pomiędzy

Krystyną O. a sądem, który ustanowił ją kuratorem, po zwrocie wniosku o

zasiedzenie nieruchomości, w szczególności, czy Krystyna O. nadal i w jaki sposób

wykonywała funkcję kuratora ustanowionego dla nieobecnej Haliny O. Należy przy

tym zwrócić uwagę na to, że w postępowaniach sądowych o sygnaturach: [...]

i [...], w których występowała Krystyna O., nie powołała się ona – jak w

późniejszych sprawach – na wykonywanie własnego prawa do nieruchomości,

wskazując, iż nie jest właścicielem nieruchomości, z którą związane były te sprawy.

Z tych względów zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 172 § 1

w zw. z art. 336 k.c. i art. 338 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu. O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 398 21 i art. 13 § 2

k.p.c.