IV CSK 571/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 571/12

POSTANOWIENIE

Dnia 24 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R. N.

przy uczestnictwie Gminy Miasta M., R. M.-N., S. N., Z. S., S. S. i B. J.

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2013 r.,

dwóch skarg kasacyjnych wnioskodawcy i uczestników postępowania

R. M.-N. i S. N.

od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 17 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w O. zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w P. ustalające na nieruchomości Gminy Miasta M. oznaczonej jako

działka nr 5/2 służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela

nieruchomości oznaczonej jako działka nr 5/1 w ten sposób, że wniosek oddalił.

Sąd drugiej instancji ustalił, że decyzją z dnia 16 kwietnia 2009 r. Burmistrz

Miasta M. zatwierdził projekt podziału nieruchomości oznaczonej nr 71, stanowiącej

własność Reginy M. – N. i S. N. /rodziców wnioskodawcy /, na działki o numerach

71/1 i 71/2 pod warunkiem, że przy zbywaniu działki nr 71/2 na rzecz jej

każdoczesnego właściciela zostanie ustanowiona służebność gruntowa polegająca

na prawie przechodu i przejazdu przez działkę 71/1. Wnioskodawca nabył prawo

własności działek nr 5/1 i 71/2 na podstawie umowy darowizny z dnia 26 maja 2009

r., którą to umową została ustanowiona na czas nieograniczony powyższa

służebność gruntowa. Gmina Miasto M. jest właścicielem działki nr 5/2, która

stanowiła drogę wewnętrzną ogólnodostępną. W dniu 28 maja 2009 r. Rada

Miejska w M. podjęła uchwałę wyrażającą zgodę na sprzedaż, w trybie przetargu,

działek nr 6/6 i 5/2, w związku z czym wnioskodawca został poinformowany o

utracie przez działkę nr 5/2 charakteru drogi. Na wniosek małżonków N.

wnioskodawca złożył w dniu 14 grudnia 2010 r. oświadczenie o zrzeczeniu się

służebności, która została wykreślona z księgi wieczystej. Działka nr 5/2 w

ewidencji gruntów jest oznaczona jako droga stanowiąca dojazd do sąsiednich

nieruchomości nr 3/2, 6/4, 6/2, 6/5 i 5/1, a nadto jest wykorzystywana w celu

dojazdu do działki nr 309, na której jest budowany supermarket. Ma kształt

charakterystyczny dla drogi, utwardzoną powierzchnię i przebiegają przez nią sieci

infrastruktury technicznej. Działka nr 71/1 o powierzchni 4344 m 2 jest zabudowana

dwoma budynkami pensjonatowymi, małym budynkiem letniskowym i infrastrukturą

ogrodową, a nadto przebiega przez nią miejska sieć wodociągowa, kanalizacji

sanitarnej i gazowa. Działka nr 5/1 ma powierzchnię 195 m 2 i stanowi zaplecze

budowy domu jednorodzinnego wnioskodawcy na działce nr 71/2. Biegły ustalił

przebieg drogi koniecznej przez działkę nr 5/2 i wskazał, że nie jest możliwe jej

przeprowadzenie przez działkę nr 71/1, bo nie spełniałaby wymaganych prawem

parametrów bez naruszenia istniejących elementów zagospodarowania terenu,

konieczna byłaby zgoda Zarządu Dróg Wojewódzkich na urządzenie drugiego

zjazdu z ulicy oraz przebudowa istniejących budynków i duże nakłady finansowe na

przebudowę i zabezpieczenie podziemnych sieci uzbrojenia terenu. Pismem z dnia

22 sierpnia 2011 r. Zarząd Dróg Wojewódzkich odmówił wyrażenia zgody na

urządzenie drugiego zjazdu, bowiem proponowana lokalizacja przebiega przez

zatoczkę autobusową. W toku postępowania apelacyjnego materiał dowodowy

został uzupełniony o dokumenty znajdujące się w aktach postępowania

administracyjnego

oraz

zeznania

św.

M. wykonującego

projekt

podziału

nieruchomości.

Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu Rejonowego, iż ustanowienie

drogi koniecznej dla działki nr 5/1 przez działkę nr 5/2 spełnia przesłanki określone

w art. 145 k.c. Wskazał, że zgodnie z art. 99 i 93 ust. 3 ustawy o gospodarce

nieruchomościami, warunkiem podziału nieruchomości jest istnienie dostępu do

drogi publicznej, a w jego braku ustanowienie służebności gruntowej. Obowiązek

spełnienia warunku aktualizuje się w momencie zbycia wydzielonej działki na rzecz

innej osoby. Organ orzekający o podziale ocenia spełnienie ustawowego wymogu

istnienia faktycznych możliwości zapewnienia dostępu do drogi publicznej, a zatem

zanim doszło do zbycia wydzielonych działek ustanowienie służebności musiało

być co najmniej możliwe do wykonania i wnioskujący musieli się na to godzić.

W ocenie Sądu drugiej instancji oświadczenie o ustanowieniu drogi koniecznej

złożone w akcie notarialnym darowizny działek nr 71/2 i 5/1 jest oświadczeniem

pozornym i w świetle art. 83 § 1 k.c. nieważnym, bowiem małżonkowie N.w istocie

nie dopuszczali faktycznego wykonywania służebności na rzecz wydzielonych

nieruchomości

kosztem

nieruchomości

nr

71/1.

Powoływane

przez

nich

okoliczności przeczące możliwości ustanowienia służebności świadczą, że w chwili

składania wniosku o wydzielenie mieli świadomość, iż faktyczna sytuacja

nieruchomości uniemożliwia ustanowienie służebności gruntowej i świadomość tę

miał także wnioskodawca. Wskazując na treść art. 58 § 3 k.c., art. 93 ust. 3 i 99

u.g.n. oraz stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 4 czerwca

2009 r., III CZP 34/09 Sąd Okręgowy stwierdził, że czynność prawna polegająca

na darowiźnie nieruchomości objętej wnioskiem o podział bez spełnienia warunku

ustanowienia służebności jest nieważna, a w konsekwencji wnioskodawca, jako

osoba, która nie nabyła ważnie nieruchomości stanowiącej działki nr 71/2 i 5/1 nie

posiada legitymacji do wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie służebności drogi

koniecznej.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie kasacyjnej (art. 3983 § 1

pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) wnioskodawca wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w O. do

ponownego rozpoznania. Zarzucił naruszenie: - art. 382 k.p.c. w zw. z art. 3 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez

bezzasadne obalenie domniemania płynącego z treści księgi wieczystej 33768/2 o

przysługującym mu prawie własności działki nr 5/1; - art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. poprzez brak uzasadnienia podstawy orzeczenia, wskazania faktów i

dowodów, na których oparł się przyjmując własną odmienną, niż Sąd pierwszej

instancji ocenę materiału dowodowego; - art. 510 § 2 k.p.c. w zw. z art. 626 § 1

k.p.c. przez brak wezwania do udziału w sprawie właścicieli wszystkich

nieruchomości, które zamykają wnioskodawcy dostęp do drogi publicznej.

Uczestnicy postępowania Regina M. – N. i S. N. skargę kasacyjną oparli na

obu podstawach kasacyjnych (art. 398 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.) i zarzucili naruszenie

prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 58 § 3 k.c. w zw. z art. 99 i

93 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami do oceny ważności umów w

sytuacji, gdy warunek ustanowienia służebności gruntowej wynikał z błędnej decyzji

Burmistrza Miasta M. o podziale nieruchomości oraz naruszenie przepisów

postępowania – art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. polegające na

przyjęciu innych ustaleń w stosunku do tych, na których się oparł Sąd pierwszej

instancji bez jednoczesnego pełnego uzasadnienia podstawy faktycznej. Wnieśli o

uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skuteczny zarzut naruszenia przepisów postępowania musi zmierzać do

wykazania, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wnioskodawca

wskazuje, że Sąd Okręgowy z urzędu nie wezwał do udziału w sprawie wszystkich

właścicieli nieruchomości zamykających wnioskodawcy dostęp do drogi publicznej,

co w jego ocenie uzasadnia naruszenie art. 510 § 2 k.p.c. w zw. z art. 626 § 1 k.p.c.

Nie wykazuje natomiast, jaki wpływ miało to uchybienie na wynik sprawy,

a zwłaszcza, czy i w jaki sposób służebność drogi koniecznej mogłaby być

ustanowiona na innej nieruchomości. Ponadto Sąd Okręgowy nie mógł naruszyć

wskazanych przepisów skoro wniosek oddalił uznając, że wnioskodawca nie

posiada legitymacji czynnej, czego konsekwencją było odstąpienie od rozważania

przesłanek ustanowienia służebności drogi koniecznej w świetle art. 145 k.c.

Zasadne są natomiast zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w zw. z art. 3 ust. 1 u.k.w.h.

Stosownie do art. 328 § 2 k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno zawierać

wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a mianowicie ustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

W związku z art. 391 § 1 k.p.c. przepis ten ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu apelacyjnym. Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. do

uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji oznacza, że uzasadnienie to nie

musi zawierać wszystkich elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji

ale sąd odwoławczy obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy,

które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do

rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli sąd odwoławczy dokonuje odmiennej, niż sąd

pierwszej instancji oceny prawnej, obowiązany jest wskazać ustalenia faktyczne

stanowiące jej podstawę. Dokonanie ustaleń własnych innych, niż stanowiące

podstawę zaskarżonego orzeczenia, wymaga wszechstronnego rozważenia

dowodów, dokonania ich oceny oraz wskazania faktów stanowiących podstawę

ustaleń (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2009 r., II PK 151/09,

z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ. oraz orzecznictwo przytoczone w jego

uzasadnieniu). Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego stanowiło ustalenie, że

złożenie oświadczenia woli o ustanowieniu służebności drogi koniecznej było

pozorne. Pozorność oświadczenia woli jest okolicznością faktyczną, a zatem skoro

ten

fragment

podstawy

rozstrzygnięcia

został

po

raz

pierwszy

ustalony

w postępowaniu odwoławczym, uzasadnienie wyroku powinno odpowiadać w tym

zakresie wyżej wskazanym zasadom. Tylko pozytywne ustalenia faktyczne

uprawniają do przyjęcia sankcji bezwzględnej nieważności umowy (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 marca 2006 r., II CK 428/05, niepubl.). Tymczasem Sąd

drugiej instancji wskazał, że dokonał własnej samodzielnej oceny materiału

dowodowego zgromadzonego w postępowaniu przed Sądem Rejonowym oraz

uzupełnionego w postępowaniu apelacyjnym, ale rozważania dotyczą jedynie

skutków prawnych decyzji o podziale nieruchomości, natomiast brak jest wskazania

dowodów stanowiących podstawę ustalenia faktu pozorności oświadczenia woli

i ich oceny w świetle art. 233 § 1 k.p.c., w tym również dowodu osobowego

przeprowadzonego

w

postępowaniu

apelacyjnym.

Nie

jest

wystarczające

ogólnikowe stwierdzenie, że na takie ustalenie pozwoliła analiza materiału

dowodowego lub powołanie się na aktualne stanowisko uczestników i wskazywane

przez nich okoliczności utrudniające ustanowienie służebności przez działkę nr

71/1. Pozorność oświadczenia woli musi zachodzić w chwili jego składania co

oznacza, że oświadczenie jest składane świadomie bez zamiaru wywołania

skutków prawnych, a druga strona o tym wie i na to się zgadza. W uzasadnieniu nie

zostało wyjaśnione jaka jest podstawa faktyczna ustalenia, że strony umowy

darowizny w chwili jej zawarcia miały pełną świadomość istnienia wszystkich

okoliczności utrudniających w istotnym stopniu urządzenie drogi koniecznej,

stwierdzonych w niniejszej sprawie przez biegłego oraz wynikających z pisma

Zarządu Dróg Wojewódzkich z dnia 22 sierpnia 2011 r. oraz ustalenia, że

wnioskujący o podział nie dopuszczali faktycznego wykonywania służebności.

Pominięte zostało zarówno wskazanie konkretnych elementów stanowiska

prezentowanego

przez

wnioskodawcę

świadczących

o

jego

świadomości

niemożności urządzenia drogi i złożenia przez darczyńców oświadczenia woli bez

zamiaru wywołania skutków prawnych jak i ocena okoliczności faktycznych

z okresu zawarcia umowy ustalonych w postępowaniu przed Sądem Rejonowym

takich jak fakt ustanowienia służebności, a następnie zrzeczenia się jej przez

wnioskodawcę na podstawie art. 295 k.c. i przyczyny takiego postępowania. Brak

jest także wyjaśnienia podstawy ustalenia, że wskazywane przez uczestników

okoliczności uniemożliwiały już w dacie wydania decyzji o podziale ustanowienie

służebności gruntowej, skoro zarówno wnioskodawca jak i uczestnicy nie twierdzili,

że przeprowadzenie drogi koniecznej przez działkę nr 71/1 jest niemożliwe ale

wskazywali na nadmierne, a nawet niewspółmierne koszty urządzenia tej drogi.

Powyższe uchybienia czynią niemożliwym kontrolę kasacyjną w zakresie

dokonanej oceny ważności oświadczenia woli o ustanowieniu służebności drogi

koniecznej, a w konsekwencji ważności umowy darowizny działek nr 71/2 i 5/1.

Podzielić należy pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy, iż w świetle art. 93

ust. 3 i art. 99 u.g.n. w wypadku wydania decyzji o podziale nieruchomości

zawierającej warunek ustanowienia służebności drogi koniecznej w razie zbycia

podzielonych działek, umowa przeniesienia prawa własności wydzielonej działki

bez spełnienia tego warunku jest nieważna. Zgodnie z ustaleniem dokonanym

w postępowaniu apelacyjnym decyzja o podziale dotyczyła działki nr 71 a warunek

ustanowienia służebności wydzielonych działek nr 71/1 i 71/2. Decyzja ta w ogóle

nie dotyczyła działki o numerze 5/1, która jest objęta wnioskiem w niniejszej

sprawie. Żaden z uczestników postępowania nie wystąpił z zarzutem, że wpis

w dziale II księgi wieczystej 33768/2 odnośnie do prawa własności tej działki nie

jest zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Wpis ten objęty jest domniemaniem

zgodności z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.), które nie mogło

być obalone w wyniku wzięcia przez Sąd Okręgowy z urzędu pod uwagę zarzutu

niezgodności. W świetle ustalonego stanowiska judykatury obalenie domniemania

może nastąpić nie tylko w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej, ale

również w każdym innym postępowaniu, w którym ocena prawdziwości wpisu ma

znaczenie dla rozstrzygnięcia. Konieczne jest jednak istnienie interesu prawnego,

który jako konstrukcja prawa cywilnego nie dotyczy sądu, który ponadto nie jest

władny wszcząć postępowania w tym zakresie z urzędu (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 marca 2011 r., III CKN 325/00, niepubl.). Służebność drogi koniecznej jest

ustanawiana dla nieruchomości, którą zgodnie z art. 46 § 1 k.c. i art. 24 u.k.w.h. są

wszystkie działki wyodrębnione geodezyjnie objęte jedną księgą wieczystą.

Bezsporne jest, że nieruchomość wnioskodawcy składała się z dwóch działek

geodezyjnych 71/2 i 5/2. Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił w motywach

zaskarżonego wyroku dlaczego skutek nieważności umowy darowizny z powodu

naruszenia art. 93 ust. 3 i art. 99 u.g.n. rozciągnął również na część nieruchomości

oznaczoną numerem 5/2. Jeżeli podstawą przyjęcia, że umowa jest nieważna

również w tej części, było ustalenie pozorności oświadczenia woli o ustanowieniu

drogi koniecznej i uznanie, że w świetle art. 58 § 3 k.c., że bez postanowień

dotkniętych nieważnością umowa w tej części nie zostałaby zawarta, to stanowisko

to nie zostało w żaden sposób umotywowane, a zatem nie poddaje się kontroli

kasacyjnej w zakresie legitymacji czynnej wnioskodawcy.

Brak jest natomiast podstaw, by podzielić zarzut naruszenia art. 58 § 3 k.c.

w zw. z art. 99 i 93 ust. 3 u.g.n. podniesiony przez uczestników postępowania

małżonków N. Twierdzenie, że decyzja Burmistrza Miasta M. o podziale

nieruchomości zawierająca warunek ustanowienie drogi koniecznej była błędna,

bowiem warunek ten był niemożliwy do wykonania, nie może być skuteczne,

bowiem prawidłowość decyzji administracyjnej może być badana tylko we

właściwym postępowaniu administracyjnym, natomiast sąd powszechny w sprawie

cywilnej jest związany jej treścią. Błędne wnioski skarżący wywodzą także z faktu,

że wniosek dotyczył wyłącznie działki 5/1, skoro nieruchomością władnącą mogła

być tylko nieruchomość hipoteczna.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.