IV CSK 57/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 57/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku R. R.T. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w B.

przy uczestnictwie Katarzyny L.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

R. R.T. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w B. złożyła w dniu 21

stycznia 2009 r. wniosek o dokonanie wpisu w księdze wieczystej KW […],

prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla nieruchomości lokalowej, której właścicielką

jest uczestniczka Katarzyna L., określając treść żądania jako „ujawnienie prawa

wnioskującego wynikającego z wyroku S.O. w B. z dnia 6.11.2008 r. uznającego za

bezskuteczną wobec R. sp. z o.o. w B. umowy majątkowej małżeńskiej i umowy

częściowego podziału majątku wspólnego zawartej w dniu 5.03.2002 r. pomiędzy

Tomaszem L. i Katarzyną L. w zakresie nieodpłatnego nabycia przez Katarzynę L.

do jej majątku odrębnego własności lokalu (...), w celu zaspokojenia wierzytelności”

wnioskodawcy wynikającej z wyroku z dnia 13.12.2001 r., nakazującego zapłacić

Tomaszowi L. kwotę 14 955,27 zł z odsetkami i kosztami procesu.

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy utrzymał w mocy

dokonany przez Sąd w osobie referendarza sądowego wpis w dziale III księgi

wieczystej (Prawo osobiste) o treści: „prawo wierzyciela do dochodzenia

zaspokojenia z nieruchomości wynikające z wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia

6 listopada 2008 r. wydanego w sprawie o uznanie umowy za bezskuteczną (sygn.

akt 470/09)”.

Apelację uczestniczki Katarzyny L. oddalił Sąd Okręgowy postanowieniem z

dnia 30 września 2009 r.

W sprawie ustalono, że uczestniczka Katarzyna L. jest wpisana w dziale

drugim księgi wieczystej jako właścicielka lokalu mieszkalnego, na podstawie

umowy majątkowej małżeńskiej i umowy częściowego podziału majątku wspólnego,

zawartej dnia 5 marca 2002 r. Z dołączonego do wniosku o wpis wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 6 listopada 2008 r. wynika, że umowa majątkowa małżeńska i

umowa częściowego podziału majątku zawarta pomiędzy uczestniczką i jej mężem

jest bezskuteczna wobec wnioskodawcy w zakresie nabycia przez uczestniczkę do

majątku odrębnego lokalu, w celu zaspokojenia bliżej opisanej wierzytelności

wnioskodawcy wobec Tomasza L.

Sąd Okręgowy, wskazując na zakres kognicji wynikający z art. 626 8 § 2 k.p.c.,

stwierdził, że

spełniający wymagania co do formy i treści wniosek uzasadniał

dokonanie wpisu oraz podkreślił dopuszczalność ujawnienia, na podstawie art. 16

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U.

z 2001 r. Nr 24, poz. 1361 ze zm.), przewidzianego w art. 532 k.c. prawa

wierzyciela do dochodzenia zaspokojenia z nieruchomości.

Ograniczony zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie pozwalał, zdaniem

Sądu Okręgowego, na badanie okoliczności podnoszonych przez uczestniczkę,

dotyczących dopuszczalności prowadzenia postępowania egzekucyjnego oraz jego

zakresu, a także skutków orzeczenia w 2006 r. rozwodu pomiędzy uczestniczką i jej

mężem. Okoliczności te mogą mieć znaczenie jedynie w toku postępowania

egzekucyjnego, nie stanowią natomiast przeszkody dla wpisu prawa osobistego

wynikającego z uwzględnienia akcji pauliańskiej.

Uczestniczka oparła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego

na drugiej podstawie, zarzucając naruszenie art. 6268 § 2 i art. 6269 k.p.c.:

- przez przyjęcie, że w sprawie o wpis prawa osobistego wnioskodawcy do

dochodzenia zaspokojenia w drodze egzekucji z całej nieruchomości sąd nie bada,

czy wyrok uwzględniający akcję pauliańską zawiera rozstrzygnięcia nakazujące

uczestniczce znoszenie tejże egzekucji ani tego, że wyrok ten może być podstawą

do dochodzenia zaspokojenia się jedynie z ½ udziału w nieruchomości;

- przez przyjęcie, że w postępowaniu o wpis w księdze wieczystej prawa

wierzyciela wynikającego z uwzględnienia akcji pauliańskiej, sąd nie bada

niedopuszczalności prowadzenia

uczestniczki

i

dłużnika,

egzekucji z nieruchomości po

pomimo,

że

z

udziałów

w

majątku

rozwodzie

powstałym

z dotychczasowego majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej, nie

można prowadzić egzekucji.

W konkluzji skarżąca – pomimo oparcia skargi tylko na podstawie naruszenia

przepisów postępowania - wniosła o „uchylenie i zmianę” zaskarżonego

postanowienia przez oddalenie wniosku o wpis, ewentualnie o uchylenie

postanowienia Sądu drugiej instancji i przekazanie mu sprawy do ponownego

rozpoznania, w obu wypadkach ze stosownym orzeczeniem o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Stosownie do art. 6268 § 1 k.p.c., wpis dokonywany jest na wniosek i w jego

granicach. Z art. 511 § 1 w zw. z art. 187 § 1 k.p.c., mających zastosowanie

w postępowaniu wieczystoksięgowym (przy uwzględnieniu art. 626 2 § 1 k.p.c.),

wynika, że wniosek powinien zawierać dokładnie określone żądanie. Dokładne

określenie żądania jest istotne dla oznaczenia granic orzekania, gdyż sąd nie może

przy dokonywaniu wpisu wyjść poza granice wniosku (art. 626 8 § 1 i art. 321 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.). W niniejszej sprawie treść wpisu wyraźnie różni się od treści

żądania: we wniosku żądanie określono jako „ujawnienia prawa wnioskującego

wynikającego z wyroku”, nie precyzując jakie prawo ma być wpisane, Sąd

natomiast dokonał wpisu „prawa wierzyciela do dochodzenia zaspokojenia

z nieruchomości (...)”. Kwestia, czy w takiej sytuacji można mówić o przekroczeniu

granic

wniosku,

wpływającym

na

wynik

sprawy,

pozostaje

jednak

poza

rozpoznaniem skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy, gdyż art. 626 8 § 1 k.p.c.

nie został objęty podstawami skargi (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Kwestia ta nie jest jednak obojętna także dla oceny prawidłowego

zastosowania

art.

6268

§

k.p.c.,

w

kontekście

badania

przez

sąd

wieczystoksięgowy treści wniosku, Sąd winien ocenić, czy dany wniosek o wpis

w jego konkretnym brzmieniu (treść wniosku), może zostać uwzględniony na

podstawie dołączonych doń dokumentów. Dokładne zbadanie treści wniosku

prowadziłoby (powinno prowadzić) do poddania go ocenie pod kątem tego,

czy właściwie określa prawo, którego wpisania się domaga, i jego zakres.

Przesłanki wpisu kwestionowała w sprawie skarżąca.

Należy podkreślić, że wpisanie w księdze wieczystej prawa osobistego, czyli

prawa o charakterze obligacyjnym, jest odstępstwem od zasady ujawniania

w księdze praw rzeczowych. Ten wyjątkowy charakter wpisu praw osobistych oraz

jego doniosłe skutki, ujmowane w piśmiennictwie jako „przemiana praw i roszczeń

z actio in personam w actio in rem”, przez rozszerzenie ich skuteczności

na każdoczesnego właściciela nieruchomości, wymagają dokładności przy badaniu

żądania i podstaw wpisu.

Powoływanie się na treść wyroku z dnia 6 listopada 2008 r., mającego

stanowić

podstawę

wpisu,

wymagało

skonfrontowania

zawartego

w

nim

rozstrzygnięcia

z

treścią

czynności

prawnej,

uznanej

za

bezskuteczną.

Było to konieczne dla określenia zakresu, w jakim czynność została dotknięta

bezskutecznością.

W dniu 5 marca 2002 r. małżonkowie Kazimierz L. i Katarzyna L. zawarli,

objęte jednym aktem notarialnym, dwie umowy: umowę wyłączającą majątkową

wspólność ustawową i umowę częściowego podziału majątku wspólnego „w ten

sposób, że Katarzyna L. nabywa na własność lokal (...)”.

Pierwsza umowa, o zniesieniu wspólności, nie była zaskarżona skargą pauliańską

(„zwalczanie” jej skutków przez wierzyciela małżonka byłoby zresztą możliwe nie

w drodze tej skargi, lecz na podstawie art. 471 k.r.o.). W wyniku tej umowy,

zmieniającej łączący małżonków ustrój majątkowy, wspólność majątkowa została

zastąpiona rozdzielnością, majątek objęty dotychczas wspólnością bezudziałową

uległ

przekształceniu

we

wspólność,

do

której

znajdowały

odpowiednie

zastosowanie przepisy regulujące współwłasność w częściach ułamkowych

(stosownie do art. 42 k.r.o., w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy,

czyli przed zmianą wynikającą z ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., Dz.U. Nr 162,

poz. 1691).

Zaskarżoną w drodze akcji pauliańskiej umową o podziale majątku dłużnik

wnioskodawcy w istocie przeniósł na żonę (uczestniczkę) swój udział (½) we

współwłasności nieruchomości (chociaż czynność ta została opisana jako „nabycie

lokalu na własność”). Konsekwentnie, tylko ten udział jest „przedmiotem

majątkowym, który wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszedł z majątku

dłużnika”. Ponieważ przyznane wierzycielowi w art. 532 k.c. prawo do zaspokojenia

się

dotyczy

tylko

takiego

przedmiotu,

konieczne

jest

ścisłe

oznaczenie

przysługującego na tej podstawie uprawnienia, podlegającego wpisowi w księdze

wieczystej.

Jak wcześniej wskazano, nie sprecyzował tego uprawnienia wnioskodawca,

określił

je

samodzielnie

Sąd

jako

„prawo

do

dochodzenia

zaspokojenia

z nieruchomości”. Sąd nie badał zatem treści wniosku pod kątem tego, wpisania

jakiego ściśle prawa domaga się wnioskodawca. Skarżąca trafnie podnosi,

że w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 listopada 2008 r. Sąd stwierdził, że wierzyciel

miałby możliwość prowadzenia egzekucji tylko z ½ współwłasności nieruchomości,

co więcej – Sąd podkreślał, że takie też jest stanowisko wierzyciela.

Skarżąca kwestionując wpis wskazuje prawne przeszkody do ewentualnego

prowadzenia

egzekucji

z

nieruchomości

we

wskazanych

okolicznościach,

powołując się na stanowisko wyrażane w orzecznictwie i piśmiennictwie pod

rządem przepisów obowiązujących w chwili zawarcia umowy.

Rację ma Sąd Okręgowy, gdy twierdzi, że w postępowaniu o wpis nie podlega

badaniu zakres dopuszczalnej egzekucji. Należy jednak pamiętać, że nie można

odrywać prawa zaspokojenia się z nieruchomości od prawnej możliwości egzekucji.

Art. 532 k.c. określa uprawnienie wierzyciela jako możliwość „dochodzenia

zaspokojenia”, co w istocie jest równoznaczne z możliwością prowadzenia

egzekucji.

Ograniczając się do przytoczonego uzasadnienia powodu uznania zarzutów

skarżącej przeciwko wpisowi za bezprzedmiotowe, Sąd pomija, że w postępowaniu

o wpis w księdze wieczystej prawa obligacyjnego konieczne jest ścisłe określenie

tego prawa, które stanie się skuteczne w stosunku do każdoczesnego właściciela

nieruchomości.

Jeżeli prawem tym jest możliwość zaspokojenia się z przedmiotu

majątkowego, który wyszedł z majątku dłużnika, to jest istotne, jakiego dokładnie

i konkretnie przedmiotu ono dotyczy. Z uzasadnienia orzeczenia Sądu wynika,

że nie badał treści i zakresu prawa obligacyjnego wynikającego z wyroku, który

przyjął za podstawę wpisu.

Oznacza to zasadność skargi kasacyjnej w zakresie, w jakim zarzuca

naruszenie art. 6268 § 2 k.p.c. przez wadliwe określenie zakresu kognicji sądu

w niniejszej sprawie. Brak ustaleń Sądu oraz konieczność utrzymania się

w granicach podstaw skargi kasacyjnej nie pozwala na zajęcie obecnie przez Sąd

Najwyższy stanowiska co do merytorycznego aspektu podstaw wpisu.

Omówione względy uzasadniały uwzględnienie skargi i orzeczenie stosownie

do art. 39815 § 1 k.p.c.

Nie ma natomiast racji skarżąca, gdy twierdzi, że zasadniczą przeszkodę

do dokonania wpisu stanowił brak w wyroku przyjętym za jego podstawę

orzeczenia nakładającego na uczestniczkę obowiązek znoszenia egzekucji.

Wyrok uwzględniający akcję pauliańską nie musi zawierać zobowiązania osoby

trzeciej

do

znoszenia

egzekucji,

gdyż

obowiązek

taki

powstaje

wprost

i bezpośrednio na mocy ustawy (art. 532 k.c.), jako konsekwencja uznania

czynności za bezskuteczną.

Zbędne są obszerne wywody skargi dotyczące skutków orzeczenia rozwodu,

gdyż ustanie wspólności majątkowej małżeńskiej, wraz z wynikającymi z tego

skutkami prawnymi - o czym była mowa wyżej - nastąpiło wcześniej na podstawie

umowy.