IV CSK 568/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 568/10

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Agnieszki W.

przy uczestnictwie Róży C. i Gminy N.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Róży C.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy orzekł o rozgraniczeniu nieruchomości położonych w S.

gminie N., między innymi działki oznaczonej nr ew. 528/2 stanowiącej własność

wnioskodawczyni Agnieszki W. i działki oznaczonej nr ew. 528/1 stanowiącej

własność uczestniczki Róży C.

Sąd dokonał rozgraniczenia na podstawie pierwszego kryterium określonego w art.

153 k.c., czyli stanu prawnego. Ustalił, że wnioskodawczyni nabyła własność działki

528/2 na podstawie umowy sprzedaży zawartej w dniu 28 sierpnia 2007 r. ze

Starostą Z. Uczestniczka nabyła prawo wyłącznej własności działki 528/1 na

podstawie umowy darowizny z dnia 2 listopada 2004 r. zawartej z mężem Piotrem

C., wraz z którym w 1993 r. nabyła tę nieruchomość od Rolniczej Spółdzielni

Produkcyjnej w Ś., będącej jej właścicielem na podstawie umowy kupna sprzedaży

zawartej ze Skarbem Państwa w dniu 4 maja 1989 r.

Granice ewidencyjne odpowiadają powierzchni działek wynikających z aktów

własności, stan posiadania działek różni się jednak od granicy ewidencyjnej.

W ocenie Sądu, uczestniczka nie udowodniła, aby stan faktycznego posiadania

doprowadził, w wyniku zasiedzenia, do korekty stanu wynikającego z tytułu

własności jej poprzednika prawnego. Sąd stwierdził, iż nawet przy przyjęciu

niektórych twierdzeń uczestniczki co do faktycznego przebiegu granicy (i zarazem

posiadania), i tak 30-letni okres wymagany do stwierdzenia zasiedzenia przez nią

przygranicznych pasów gruntu, jeszcze by nie upłynął.

W konsekwencji, stwierdziwszy brak przesłanek – zarówno co do czasu, jak

i zakresu posiadania – zasiedzenia przez uczestniczkę przygranicznych pasów

gruntu, Sąd Rejonowy uznał, że rozgraniczenie winno nastąpić według stanu

prawnego, który jest tożsamy ze stanem ujawnionym w ewidencji gruntów.

W apelacji uczestniczka, zarzucając naruszenie art. 233 k.p.c. i art. 172 § 1

k.c., podniosła, że nabywając umową notarialną działkę od Rolniczej Spółdzielni

Produkcyjnej, która użytkowała ją od 1972 r., a następnie była jej właścicielką od

4 maja 1989 r., została wprowadzona w posiadanie w istniejących przez ten okres,

i w chwili obecnej, granicach. Twierdziła, że w takim stanie rzeczy istniały podstawy

do przyjęcia posiadania Spółdzielni i uczestniczki w dobrej wierze przez okres

przekraczający łącznie 20 lat.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem z 16 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację. Stwierdził, że uczestniczka mogłaby do okresu swojego

posiadania, które było niewątpliwie posiadaniem samoistnym, doliczyć okres

posiadania poprzednika prawnego Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, gdyby ona

również była posiadaczem samoistnym. Według Sądu, tak jednak nie można

uznać, gdyż z dokumentu złożonego przez wnioskodawczynię wynika, że

Spółdzielnia użytkowała nieruchomość oznaczoną nr 528/1 od dnia 4 września

1972 r., w użytkowanie została wprowadzona protokołem zdawczo-odbiorczym

sporządzonym przez odpowiedni wydział Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

w Z., a decyzją Naczelnika Gminy została ustalona kandydatem na nabywcę

państwowej nieruchomości rolnej. Oznacza to, że Spółdzielnia nie objęła działki w

posiadanie samoistne, a jedynie zależne, będąc jej użytkownikiem; nie władała

sporną działką jak właściciel, ani „nie rościła sobie do działki prawa własności”.

Wobec tego, że poprzedniczka prawna uczestniczki nie była posiadaczem

samoistnym nieruchomości, uczestniczka nie może doliczyć do okresu swego

posiadania przygranicznego pasa gruntu okresu posiadania poprzedniczki. W

ocenie Sądu Okręgowego, ustalenie tej okoliczności czyni dalsze zarzuty apelacji,

dotyczące dobrej i złej wiary posiadacza, bezprzedmiotowymi.

Uczestniczka oparła skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez niezastosowanie art. 172 § 1 k.c. pomimo legitymowania się

przez nią 20-letnim okresem samoistnego posiadania w dobrej wierze po doliczeniu

okresu posiadania samoistnego przez Rolniczą Spółdzielnie Produkcyjną od dnia

4 maja 1989 r., tj. od nabycia nieruchomości od Skarbu Państwa. Ponadto

powołała podstawę mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów

postępowania: art. 224, 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2, art. 316 § 1 w zw. z art. 391

§ 1, art. 382 i 386 § 1 k.p.c., a także art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 234 k.p.c.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Sąd Okręgowy nie wywiązał się z obowiązków nałożonych na sąd

odwoławczy w art. 382 k.p.c., gdyż przy orzekaniu nie uwzględnił w pełni

zebranego materiału dowodowego i zaniechał poczynienia ustaleń koniecznych dla

rozstrzygnięcia oraz w art. 378 § 1 k.p.c., gdyż nie rozpoznał wszystkich zarzutów

apelacji i wszystkich materialnoprawnych aspektów sprawy.

Za wystarczającą do rozstrzygnięcia sprawy (apelacji) Sąd Okręgowy uznał

ocenę charakteru posiadania poprzednika prawnego uczestniczki, prowadzącą do

wniosku o braku samoistności tego

posiadania, a w konsekwencji do braku

podstaw jego zaliczenia do okresu posiadania nieruchomości przez skarżącą.

Oczywiście, nie jest wykluczona sytuacja procesowa, w której przesądzenie

określonej okoliczności ma znaczenie zarazem przesądzające o wyniku sprawy,

pozbawiając inne kwestie (zarzuty apelacyjne) znaczenia prawnego.

Co jednak równie oczywiste, przesądzenie tego rodzaju okoliczności musi być

niewadliwe, w przeciwnym bowiem wypadku nie może stanowić prawidłowej

samoistnej podstawy orzeczenia i przesłanki usprawiedliwiającej zaniechanie

rozważenia pozostałych aspektów sprawy (zarzutów odwoławczych).

Ocenę, że poprzednik prawny uczestniczki był użytkownikiem gruntu

w rozumieniu art. 271 k.c., a więc nie miał statusu posiadacza samoistnego, Sąd

Okręgowy oparł

na dokumentach, z których wynika, że Rolnicza Spółdzielnia

Produkcyjna w Ś. była od 1972 r. użytkownikiem

styczniu 1989 r. kandydatem na

nieruchomości, ustalonym w

nabywcę państwowej nieruchomości rolnej. Z

uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie

wynikają przyczyny, dla których Sąd

Okręgowy całkowicie pominął: 1. przytoczone przezeń ustalenie Sądu pierwszej

instancji, że Spółdzielnia nabyła umową notarialną z dnia 4 maja 1989 r. własność

nieruchomości od Skarbu Państwa 2. twierdzenie uczestniczki, w tym zakresie

niekwestionowane przez wnioskodawczynię, że jej poprzednik prawny był

właścicielem nieruchomości od 1989 r. 3. umowy notarialne kupna-sprzedaży

nieruchomości zawarte pomiędzy Spółdzielnią i Skarbem Państwa (w 1989 r.) oraz

przez Spółdzielnię z uczestniczką i jej mężem (w 1993 r.), czyli dowody złożone

przed Sądem pierwszej instancji i przez ten Sąd uwzględnione przy czynieniu

ustaleń faktycznych.

Wskazana okoliczność, dotycząca nabycia własności nieruchomości przez

Spółdzielnię w 1989 r., podnoszona przez uczestniczkę w toku sprawy

i przyznawana przez wnioskodawczynię, stanowiła także podstawę zarzutu

apelacyjnego i podtrzymywanego w apelacji twierdzenia o samoistnym posiadaniu

nieruchomości, przekraczającym łącznie 20 lat.

Całkowite pominięcie wskazanych okoliczności przez Sąd Okręgowy, który

oparł rozstrzygnięcie na twierdzeniu, że Spółdzielnia była użytkownikiem gruntu

i nie uwzględnił zmiany tego statusu w wyniku nabycia przez Spółdzielnię

własności powoduje, że rozstrzygnięcie takie nie może się utrzymać. Niewątpliwie

bowiem okoliczności te mają zasadnicze znaczenie dla oceny charakteru

posiadania gruntu przez Spółdzielnię od 1989 r., a tym samym - istotne znaczenie

dla oceny podstaw do zastosowania art. 172 k.c.

W takim stanie rzeczy nie była też obojętna ocena posiadania pod kątem

dobrej/złej wiary, a uznanie przez Sąd Okręgowy zarzutów apelacji w tej kwestii za

„bezprzedmiotowe” było nieusprawiedliwione i błędne. Ze stanowiska Sądu

Rejonowego, który wskazał 30 lat jako okres posiadania koniecznego do

ewentualnego zasiedzenia przez uczestniczkę przygranicznych pasów gruntu,

należy wnosić, że Sąd ten przyjął złą wiarę, nawet co do posiadania po nabyciu

własności w wymaganej formie.

Sąd Okręgowy pozostawił także poza

zakresem swoich rozważań

podniesioną przez Sąd Rejonowy, i podważaną przez uczestniczkę w ramach

zarzutu niewłaściwej oceny dowodów, kwestię niewykazania rzeczywistego zakresu

posiadania, która oczywiście stanowi nieodzowny element rozstrzygnięcia przy

sporze co do zasiedzenia.

Wobec tego, że

rozgraniczenie powinno było nastąpić według stanu

prawnego i jego ustalenie wymagało zbadania, czy doszło w określonym zakresie

do zasiedzenia, a Sąd Okręgowy tego nie uczynił z powodu trafnie zarzuconego

w skardze kasacyjnej naruszenia art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., Sąd Najwyższy

skargę uwzględnił i orzekł stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c.