IV CSK 567/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 567/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Danuty S., Eugeniusza i Henryka L.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie /.../ (spadkobiercy poprzedniego właściciela nieruchomości

gruntowej) domagali się zasądzenia od Skarbu Państwa - Wojewody K.

odszkodowania w kwotach określonych

stosownie do ich udziałów spadkowych.

Szkodę wywodzili z faktu wydania decyzji Wojewody z dnia 12 lutego 1992 r.

Sąd Okręgowy wyrokiem wstępnym uznał roszczenie uzasadnione co do

zasady. Podstawowe elementy stanu faktycznego są następujące.

Sporna nieruchomość gruntowa obejmująca działki nr 20/3 i nr 21 o pow.

2.09,15 ha (położone w B. przy ul. G.), stanowiła współwłasność małżeństwa D. i J.

S. (na zasadach wspólności ustawowej majątkowej) oraz S. L. Na podstawie umowy

sprzedaży z dnia 28 listopada 1975 r. (zawartej w trybie ustawy z dnia 12 marca

1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości) Skarb Państwa stał się

właścicielem spornej nieruchomości, przy czym z racji niezrealizowania celu

wywłaszczenia

(wskazywanej w umowie inwestycji) powodowie złożyli wniosek

o zwrot nieruchomości (w dniu 28 października 1991 r.). W czasie trwania

postępowania administracyjnego Wojewoda decyzją z dnia 12 lutego 1992 r.

ustanowił na nieruchomości użytkowanie wieczyste na rzecz innego podmiotu (na

podstawie art. 2 ust. 1, 2, 3 ustawy z dnia 28 października 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu). Z powodu odmowy zwrotu nieruchomości

spadkobiercy b. właścicieli wnieśli o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 12

lutego 1992 r. Decyzją Ministra Transportu i Budownictwa z dnia 30 listopada 2005 r.

stwierdzono, że decyzja z dnia 12 lutego 1992 r. została podjęta niezgodnie

z prawem i wywołała nieodwracalne skutki prawne (art. 158 § 2 k.p.a.).

Sąd Okręgowy stwierdził, że źródłem szkody jest decyzja uwłaszczeniowa

z dnia 12 lutego 1992 r., a nie samo zaniechane organu prowadzącego

to postępowanie

w

postaci

Szkoda powodów

polega

na

braku

braku

zawieszenia

możliwości

tego

postępowania.

odzyskania

wywłaszczonej

nieruchomości. Istniał związek przyczynowy między wspomnianymi zdarzeniami.

Zwrot nieruchomości był możliwy, ponieważ wywłaszczona nieruchomość, która

w dniu 5 grudnia 1990 r. pozostawała w zarządzie państwowej osoby prawnej, nie

staje się dla niej ex lege przedmiotem użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą

zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości b. właścicielowi.

Do odpowiedzialności

odszkodowawczej

Skarbu

Państwa

ma

zastosowanie

obecnie istniejący stan prawny, tj. przepis art. 4171 § 2 k.c., co wynika z treści art. 5

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. nr 62, poz. 1392). Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego, ponieważ jego bieg rozpoczął się od

daty uprawomocnienia się decyzji nadzorczej Ministra z dnia 30 listopada 2005 r., a

powództwo zostało wniesione we wrześniu 2008 r.

W wyniku apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo w całości (zmieniając jednocześnie charakter

wyroku z wyroku wstępnego – na wyrok zwykły). Podzielając przyjęty przez Sąd

Okręgowy prawny reżim odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa (art. 4171 §

2 k.c), Sąd Apelacyjny stwierdził istnienie przedawnienia dochodzonego roszczenia

odszkodowawczego na podstawie art. 442 § 1 k.c. W ocenie tego Sądu, rozpoczęcie

biegu terminu przedawnienia tego roszczenia (wywołanego decyzją z dnia 12 lutego

1992 r.) nastąpiło w czasie, w którym pojawiła się możliwość zgłoszenia wniosku o

wydanie decyzji nadzorczej. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy nie było

podstaw do stosowania art. 121 ust. 4 k.c.

(nie istniał stan tzw. zawieszonego

wymiaru sprawiedliwości). W każdym razie powodowie (lub ich poprzednicy prawni)

mogli złożyć wniosek o wydanie decyzji nadzorczej już w marcu 1994 r., po

otrzymaniu niezwłocznie decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego z dnia 6 grudnia

1993 r. i po upływie trzech

miesięcy na przygotowanie wniosku o stwierdzenie

nieważności decyzji z dnia 12 lutego 1992 r.

W skardze kasacyjnej powodów podniesiono jedynie zarzut naruszenia

przepisów prawa materialnego tj. art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., art. 442 §

1 k.c., art. 160 § 6 k.p.c., art. 77 ust. 1 Konstytucji RP i art. 5 k.c. Skarżący domagali

się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powodowie wiążą swoje roszczenia odszkodowawcze z faktem wydania

decyzji Wojewody

z dnia 12 lutego 1992 r. Decyzją tę wydano na podstawie

przepisów ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz.U. nr 79, poz. 464). Stwierdzono w niej nabycie

prawa użytkowania wieczystego innego podmiotu. Decyzją nadzorczą z dnia 30

listopada 2005 r. ustalono, że decyzja z dnia 12 lutego 1992 r. (decyzja ostateczna)

wydana została z naruszeniem prawa (w oznaczonej w niej części) i nie było możliwe

(w tejże części) stwierdzenie jej nieważności (art. 156 § 2 k.p.a., k. 32 akt sprawy).

W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma określenie właściwego

reżimu

prawnego

deliktowej odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę

wyrządzoną powodom - spadkobiercom właściciela wywłaszczonej nieruchomości.

Przyjęty reżim takiej odpowiedzialności (art. 160 k.p.a. lub art. 4171 § 2 k.c.) przesądza

także ocenę tego, czy do przedawnienia dochodzonych roszczeń powodów mogą

mieć zastosowanie przepisy art. 160 § 6 k.p.a. czy przepisy art. 442 k.c.

Sąd

Apelacyjny

trafnie

przyjął,

że

zdarzeniem

wyrządzającym

powodową szkodę majątkową była ostateczna decyzja z dnia 12 lutego 1992 r.,

na mocy

której

ustanowiono

użytkowanie

wieczyste

nieruchomości

na

rzecz innej osoby. Szkoda majątkowa powodów polegała na braku możliwości

odzyskania

nieruchomości,

postępowania

o zwrot

mimo

wszczęcia

tej nieruchomości

przez

nich

(definitywnie

odpowiedniego

utrata

prawa

majątkowego). Nie można podzielić jednak dokonanej przez Sąd Apelacyjny

interpretacji art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., która miałaby prowadzić

do wniosku, że do oceny roszczenia odszkodowawczego powodów powinien

mieć zastosowanie obecnie obowiązujący przepis art. 417 1 § 2 k.p.c. Właściwa

jest

bowiem

interpretacja

tego

przepisu

intertemporalnego

dokonana w

uzasadnieniu uchwały całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca

2011 r., III CZP 112/10 (niepubl.), w konsekwencji której w jej pierwszej tezie

przyjęto, że do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną

decyzją administracyjną, wydaną przez dniem 1 września 2004 r., której

nieważność lub wydanie z naruszeniem art.156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu,

mają zastosowanie przepisy art. 160 § 1, 2 i 6 k.p.a. W konkluzji dłuższego,

pogłębionego wywodu prawnego, zawartego w pkt 5.4 uzasadnienia wspomnianej

uchwały, Sąd Najwyższy sformułował tezę, zgodnie z którą wykładnia art. 5 ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r., uwzględniająca założone przez jego twórców zasady

lex retro non agit i tempous regit actum, prowadzi do wniosku, że zdarzeniem

w rozumieniu

tego

przepisu

jest

wydanie

ostatecznej

wadliwej

decyzji;

w konsekwencji do takich decyzji, podjętych przed dniem wejścia w życie ustawy

nowelizującej, powinno się stosować art. 160 k.p.c, chociażby decyzje nadzorcze

zapadły później, tj. po dniu 1 września 2004 r. Oznacza to, że zgłoszone przez

powodów roszczenia powinny być oceniane z punktu widzenia

art. 160 k.p.a.

Ten reżim odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa odnosi się także

do przedawnienia roszczeń powodów (art. 160 § 6 k.p.a.). Jeżeli zatem decyzja

nadzorcza została wydana w dniu 30 listopada 2005 r. (k. 32-33 akt sprawy),

a powództwo wniesiono we wrześniu 2008 r., to przy przyjęciu określonego w art.

160 § 6 k.p.c. początku biegu terminu przedawnienia, należy stwierdzić, że nie

nastąpił jeszcze upływ trzyletniego terminu przedawnienia.

Z przedstawionych względów należało

zatem podzielić podniesione

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.,

art. 160 § 6 k.p.a. i art. 442 § 1 k.c. Oznaczało to konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania (art. 39815 k.p.c.).