IV CSK 567/08 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 567/08

W razie przysądzenia własności nieruchomości (art. 1000 § 1 i art. 1003 § 1

k.p.c.), przewidziany w art. 292 k.p.k. zakaz zbywania i obciążania

nieruchomości nie wygasa.

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Starosty I. i Gminy

Miasta I. przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Inowrocławiu i

Zbigniewa K. o wpis, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 maja

2009 r. skargi kasacyjnej wnioskodawcy Gminy Miasta I. od postanowienia Sądu

Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 30 czerwca 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy

oddalił apelację Gminy Miasta I. od postanowienia Sądu Rejonowego w

Inowrocławiu z dnia 17 stycznia 2008 r. oddalającego wniosek o wykreślenie

zakazu zbywania i obciążania nieruchomości z działu III księgi wieczystej nr (...).

Sądy ustaliły, że wymieniona nieruchomość stanowi własność Skarbu Państwa,

a jej użytkownikiem wieczystym był Zbigniew K. W dniu 25 stycznia 2005 r. w dziale

III księgi wieczystej wpisano zakaz zbywania i obciążania nieruchomości, na

podstawie wniosku oraz postanowień Prokuratury Okręgowej w Bydgoszczy z dnia

11 października 2004 r. o zabezpieczeniu majątkowym grożącej grzywny i

obowiązku naprawienia szkody, z dnia 19 listopada 2004 r. o zmianie

postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym i z dnia 23 listopada 2004 r. o

sprostowaniu oczywistej omyłki, wydanych w sprawie toczącej się przeciwko

Zbigniewowi K., a także postanowienia Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 23

listopada 2004 r.

Użytkowanie wieczyste nieruchomości przeszło na rzecz Gminy Miasta I. w

toku egzekucji, w wyniku sprzedaży licytacyjnej, na podstawie prawomocnego

postanowienia Sądu Rejonowego w Inowrocławiu z dnia 7 grudnia 2006 r. o

przysądzeniu prawa użytkowania wieczystego oraz na podstawie wydanego w tej

samej sprawie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Inowrocławiu z

dnia 22 marca 2007 r., zawierającego plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji, w

którym brak stwierdzenia, że ujawniony w księdze wieczystej zakaz zbywania i

obciążania nieruchomości wygasł wskutek przysądzenia własności.

Te dokumenty Gmina Miasta I. dołączyła do złożonego w dniu 13 lipca 2007 r.

wniosku o wpisanie jej w księdze wieczystej jako użytkownika wieczystego i

wykreślenie z działu III hipotek oraz zakazu zbywania i obciążania nieruchomości.

Na wezwanie Sądu do złożenia dokumentu o wyrażeniu zgody na wykreślenie

zakazu zbywania i obciążania nieruchomości przez sąd prowadzący sprawę karną

przeciwko poprzedniemu użytkownikowi wieczystemu, stwierdziła, że w świetle art.

1003 § 1 k.p.c. zgoda taka jest niepotrzebna.

Oddalając wniosek o wykreślenie wpisu zakazu zbywania i obciążania

nieruchomości, Sąd Rejonowy stwierdził, że zakaz ten, przewidziany w art. 292

k.p.k., jest zasadniczo środkiem zabezpieczenia przepadku i trudno uznać go

jednoznacznie za prawo lub roszczenie osobiste albo za „wszelkie prawa”, o

których mowa w art. 1003 k.p.c. Nawet jednak uznanie go za takie prawo nie

stwarza podstaw do jego wykreślenia, skoro nie postanowiono o nim w orzeczeniu

sądu prowadzącego egzekucję i brak dokumentu, który stanowiłby podstawę

wykreślenia. Nie przedłożono też dokumentu, z którego wynikałoby, że

zabezpieczenie to, orzeczone w toczącym się postępowaniu karnym, zostało przez

sąd karny zmienione, uchylone lub upadło. Z tych względów Sąd Rejonowy oddalił

wniosek (art. 6269 k.p.c.).

Oddalając apelację, Sąd drugiej instancji stwierdził, że zakaz zbywania i

obciążania nieruchomości orzeczony na podstawie art. 292 k.p.k. wywiera dalsze

skutki niż taki sam zakaz przewidziany w art. 747 pkt 3 k.p.c., gdyż uniemożliwia w

ogóle rozporządzanie nieruchomością, a czynność prawna w tym przedmiocie,

dokonana po ujawnieniu wpisu ostrzeżenia w księdze wieczystej, jest nieważna.

Przeprowadzenie sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji różni się wprawdzie

od zbycia nieruchomości w drodze czynności prawnej, jednak – zdaniem Sądu

Okręgowego – zakaz zbywania i obciążania nieruchomości wpisany do księgi

wieczystej na podstawie art. 292 k.p.k. nie należy do praw, o których mowa w art.

1000 § 1 k.p.c., a więc nie obejmują go skutki przewidziane w zdaniu drugim tego

przepisu (prawo do zaspokojenia z ceny nabycia) ani przewidziane w art. 1003 § 1

k.p.c. (wygaśnięcie zgodnie z planem podziału), wobec czego nie było podstaw do

jego wykreślenia.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia prawa materialnego

Gmina Miasta I. wskazała na naruszenie art. 21 ust. 1 i art. 33 ust. 3 Konstytucji

oraz art. 140 k.c. przez odmowę wykreślenia z księgi wieczystej zakazu zbywania i

obciążania nieruchomości orzeczonego na podstawie art. 292 § 1 k.p.k., a także art.

1000 § 1 i 2 w związku z art. 1004 k.p.c. przez błędną wykładnię polegającą na

stwierdzeniu, że zakaz ten nie wygasa z chwilą uprawomocnienia się postanowienia

o przysądzeniu własności nieruchomości. Wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zasadności zarzutów kasacyjnych wymaga rozważenia charakteru

prawnego zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, orzeczonego na podstawie

art. 292 k.p.c., oraz tego, czy należy on do praw lub roszczeń osobistych, o których

mowa w art. 1000 i 1003 § 1 k.p.c. Przepis art. 1000 § 1 k.p.c. przewiduje, jako

zasadę, że w wyniku prawomocnego przysądzenia własności (użytkowania

wieczystego – art. 1004 k.p.c.) następuje wygaśnięcie wszelkich praw i skutków

ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążących na nieruchomości, a w ich miejsce

powstaje prawo do zaspokojenia się z ceny nabycia. Jako wyjątki od tej zasady

przewiduje w § 2 pozostawienie w mocy, bez potrącenia ich wartości z ceny

nabycia, praw ciążących na nieruchomości z mocy ustawy, a w § 3 pozostawienie w

mocy, z zaliczeniem ich wartości na cenę nabycia, użytkowania, służebności i

prawa dożywotnika. Bez wątpienia zakaz zbywania i obciążania nieruchomości

orzeczony na podstawie art. 292 k.p.k. nie należy do praw, o których mowa w art.

1000 § 2 i 3 k.p.c., pozostających w mocy po prawomocnym przysądzeniu

własności, oceny zatem wymaga, czy należy on do praw, o których mowa w art.

1000 § 1 k.p.c. Gdyby tak było – co twierdzi skarżąca – zastosowanie znalazłaby

regulacja art. 1000 § 1 oraz art. 1003 § 1 k.p.c.; stosownie do niej prawa te

wygasają z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności, a

w ich miejsce powstaje prawo do zaspokojenia się z ceny nabycia. Zgodnie z art.

1024 § 1 pkt 5 k.p.c. prawa te powinny być wymienione w planie podziału sumy

uzyskanej z egzekucji jako prawa, które wygasły wskutek przysądzenia własności, a

stosownie do art. 1003 § 1 k.p.c., jedynie prawomocne postanowienie o

przysądzeniu własności wraz z planem podziału sumy uzyskanej z egzekucji jest

tytułem do wykreślenia z księgi wieczystej tych praw, które według planu podziału

wygasły. Jeżeli zatem obciążające nieruchomość prawo wpisane do księgi

wieczystej i należące do praw wskazanych w art. 1000 § 1 k.p.c. ma zostać

wykreślone w wyniku przysądzenia własności, to musi być wymienione w planie

podziału sumy uzyskanej z egzekucji jako prawo, które wygasło w wyniku

przysądzenia własności, tylko to bowiem stanowi podstawę wykreślenia wpisu

takiego prawa z księgi wieczystej.

Bezsporne jest, że w rozpoznawanej sprawie zakaz zbywania i obciążania

nieruchomości orzeczony na podstawie art. 292 k.p.k. i wpisany do księgi

wieczystej nie został ujęty w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Gdyby

więc, jak twierdzi skarżąca, należał do praw określonych w art. 1000 § 1 k.p.c., już

samo to wystarczałoby do oddalenia wniosku o wykreślenie, zgodnie z art. 626 9

k.p.c. w związku z art. 31 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."),

art. 6262 § 3, art. 6268 § 2 k.p.c. oraz art. 1003 § 1 w związku z art. 1024 § 1 pkt 5

k.p.c.

Analiza art. 1000 § 1 k.p.c. w związku z art. 16 u.k.w.h. oraz przepisów

stanowiących podstawę ustanawiania w postępowaniu karnym zakazu zbywania i

obciążania nieruchomości prowadzi jednak do wniosku, że zakaz ten nie należy do

praw, o których mowa w art. 1000 § 1 k.p.c., nie można go bowiem uznać za prawo

ani roszczenie osobiste w rozumieniu art. 1000 § 1 w związku z art. 16 u.k.w.h.

Wykładnia art. 1000 § 1 k.p.c. powinna uwzględniać regulację art. 16 u.k.w.h.,

który stanowi, że w przypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych, w

księdze wieczystej, poza prawami rzeczowymi, mogą być ujawnione prawa osobiste

i roszczenia, a w szczególności prawa i roszczenia osobiste wymienione w ust. 2

tego artykułu. Należy zatem uznać, że użyte w art. 1000 § 1 k.p.c. określenie

„wszelkie prawa i skutki ujawnienia praw i roszczeń osobistych” obejmuje wszelkie

prawa rzeczowe ujawnione w księdze wieczystej oraz ujawnione w księdze

wieczystej „prawa i roszczenia osobiste”, o których mowa w art. 16 ust. 2 u.k.w.h.

Orzeczony na podstawie art. 292 k.p.k. zakaz zbywania i obciążania

nieruchomości niewątpliwie nie należy do praw rzeczowych, rozważenia więc

wymaga, czy należy do „praw i roszczeń osobistych”, o których mowa w art. 16 ust.

2 u.k.w.h. Umieszczony tam katalog praw i roszczeń osobistych nie jest

wyczerpujący, a zatem nie ma przeszkód, aby za takie prawo uznać również zakaz

zbywania i obciążania nieruchomości, jednakże ze względu na charakter tego

zakazu, orzeczonego na podstawie art. 292 k.p.k., nie można uznać go za prawo

ani roszczenie osobiste w rozumieniu omawianych przepisów.

Jest to środek zabezpieczający przewidziany w postępowaniu karnym,

orzekany w celu zabezpieczenia grożącej podejrzanemu lub oskarżonemu kary

przepadku, o której mowa w art. 39 pkt 4 oraz art. 44 i 45 k.k. Zakaz ten z mocy

ustawy podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w jej braku w zbiorze

dokumentów. Jak trafnie stwierdziły Sądy obu instancji, jest to środek

zabezpieczenia idący dalej niż zakaz zbywania i obciążania nieruchomości

przewidziany w art. 747 pkt 3 k.p.c., zgodnie bowiem z powszechnym stanowiskiem

doktryny uniemożliwia w ogóle jakiekolwiek dyspozycje nieruchomością i zbycie lub

obciążenie nieruchomości objętej takim zakazem jest dotknięte nieważnością na

podstawie art. 58 §1 k.c.

Chociaż, zgodnie z art. 292 § 1 k.p.k., zabezpieczenie majątkowe w

postępowaniu karnym następuje w sposób wskazany w kodeksie postępowania

cywilnego, co dotyczy też zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, to jednak,

jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 6 września 2004 r., SK 10/04

(OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 8, poz. 80), zabezpieczenie to ma charakter

publicznoprawny i wynika z prawa państwa do wymierzania sprawiedliwości. Ma na

celu realizację jednego z podstawowych założeń demokratycznego państwa

prawnego – wykonywania wyroków sądowych, co jest elementarnym warunkiem

porządku publicznego w państwie. Zabezpieczenie nie jest więc sankcją orzekaną

wobec oskarżonego, lecz sposobem zagwarantowania realności ewentualnej

przyszłej sankcji orzeczonej prawomocnie przez sąd.

Z tych względów zakazu zbywania i obciążania nieruchomości orzeczonego na

podstawie art. 292 § 2 k.p.k. nie można uznać za „prawo lub roszczenie osobiste”

Skarbu Państwa w rozumieniu art. 1000 § 1 k.p.c. w związku z art. 16 ust. 2 u.k.w.h.

Jest to powstające w sposób określony w kodeksie postępowania cywilnego i

ujawnione w księdze wieczystej obciążenie nieruchomości dokonane w

postępowaniu karnym, wynikające z publicznoprawnych uprawnień Państwa do

zagwarantowania egzekucji wyroku sądowego wydanego w takim postępowaniu, do

którego przepisy art. 1000 § 1 i art. 1003 § 1 k.p.c. nie mają zastosowania i które

nie wygasa w wyniku przysądzenia własności po sprzedaży egzekucyjnej

nieruchomości.

Trafnie zatem Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że jedynie orzeczenie sądu

karnego może stanowić podstawę do stwierdzenia, iż obciążenie to uległo zmianie

lub wygasło, natomiast jego upadek następuje z mocy prawa, w sytuacjach

wskazanych w art. 294 k.p.k., które jednak w rozpoznawanej sprawie nie miały

miejsca. (...)

Trzeba też stwierdzić, w nawiązaniu do zarzutu naruszenia prawa własności

skarżącej, że nabywając nieruchomość wiedziała o ujawnionym w księdze

wieczystej zakazie zbywania orzeczonym na podstawie art. 292 k.p.k., a więc

powinna liczyć się z możliwością ograniczenia nabytego prawa. Zgodnie z art. 140

k.c., prawo własności nie ma charakteru bezwzględnego ani nieograniczonego, a

zatem ograniczenie tego prawa na podstawie przepisów ustawy jest dopuszczalne i

skuteczne. W rozpoznawanej sprawie ograniczenia w korzystaniu z prawa, które

skarżąca nabyła wynikają z ustawy (art. 291-294 k.p.k.), nie są więc bezprawne.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.