IV CSK 566/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 566/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Anity O.

przy uczestnictwie Macieja K.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia zagranicznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2010 r.,

uchyla

i trzecim

zaskarżone

postanowienie

i

zakresie

w

tym

w

przekazuje

punktach

drugim

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy stwierdził

wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Sądu Rejonowego

w Ennis Rejon nr 12 (Republika Irlandii) z dnia 15 września 2009 r., na podstawie

którego wyłączne prawo do opieki nad małoletnią córką stron, Aniką K. ur. W 2000

r., przyznano matce, Anicie O. Sąd I instancji wskazał, że w postępowaniu o

wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego bada się jedynie, bez przeprowadzania

postępowania dowodowego, czy zostały spełnione przesłanki określone w art. 1150

k.p.c. i czy nie zachodzą przeszkody wyszczególnione w art. 1146 k.p.c.

Uczestnik postępowania,

ojciec

małoletniej,

Maciej

K.,

był

zawiadomiony

o postępowaniu toczącym się przed sądem irlandzkim, wiedział o możliwości

zajęcia stanowiska, jednakże tego nie uczynił. W konsekwencji nie było przeszkód

do uwzględnienia wniosku.

Na skutek zażalenia Macieja K., Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 22

czerwca 2010 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wniosek

oddalił. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że przedmiotem żądania było

stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego w trybie przepisów

Rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego

jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących

odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000

(Dz.Urz.UE.L.03.338.1 ze zm.). Podstawą rozstrzygnięcia winny być zatem

przepisy tego Rozporządzenia, ponadto mają one zastosowanie przed przepisami

kodeksu postępowania cywilnego, przy czym przepisy k.p.c. znajdują zastosowanie

w zakresie nieuregulowanym w Rozporządzeniu. Wyprzedzające zastosowanie

mają również przepisy Konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r. dotyczącej

cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę (Dz. U. Nr 108/1995 r., poz.

528). Odnosząc się do przedmiotu objętego rozstrzygnięciem sądu irlandzkiego,

Sąd Apelacyjny wskazał, że dotyczy ono odpowiedzialności rodzicielskiej; pojęcie

to zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 Rozporządzenia. Oznacza ogół praw

i obowiązków, które zostały przyznane osobie fizycznej lub prawnej orzeczeniem,

z mocy prawa lub przez prawnie wiążące porozumienie, dotyczące osoby lub

majątku dziecka i w jego zakres wchodzi piecza nad dzieckiem. Elementem pieczy

nad dzieckiem jest zaś prawo do określania miejsca pobytu dziecka (art. 2 pkt 9).

Zgodnie z art. 28 ust. 1 Rozporządzenia, orzeczenia tego rodzaju wydane

w jednym państwie, jeśli są w tym państwie wykonalne i zostały doręczone,

są wykonywane w innym państwie członkowskim, jeżeli ich wykonalność w tym

państwie została stwierdzona na wniosek którejkolwiek zainteresowanej strony.

Przepisy Rozporządzenia zawierają również samodzielny i wyczerpujący katalog

merytorycznych

podstaw

odmowy

stwierdzenia

wykonalności,

przy

czym,

w odniesieniu do będącego przedmiotem wniosku orzeczenia, negatywnych

przesłanek

stwierdzenia

wykonalności

poszukiwać

należało

w

art.

Rozporządzenia. Zgodnie z punktem e) tego artykułu, orzeczenie nie podlega

wykonaniu, jeżeli nie da się go pogodzić z późniejszym orzeczeniem dotyczącym

odpowiedzialności rodzicielskiej, wydanym w państwie członkowskim, w którym

wystąpiono o uznanie (stwierdzenie wykonalności). Odwołując się do tego przepisu

Sąd Apelacyjny wskazał, że prawomocnym postanowieniem z dnia 18 grudnia

2009 r., Sąd Rejonowy, oddalił, złożony w trybie Konwencji haskiej, wniosek Anity

O. o wydanie małoletniej Aniki K., z powodu istnienia poważnego ryzyka, że powrót

dziecka naraziłby je na szkodę psychiczną (art. 13 lit. b Konwencji). W ocenie Sądu

Apelacyjnego, skoro podstawą oddalenia wniosku o wydanie było ustalenie,

że z punktu widzenia dobra dziecka, właściwe jest, aby małoletnia pozostała przy

ojcu, to orzeczeniem tym Sąd ten w istocie legitymizował stan, w którym córka stron

pozostaje pod opieką uczestnika, a zatem pośrednio rozstrzygnął o przysługującym

mu, w okolicznościach sprawy, prawie do opieki nad córką. Wystarcza to do

uznania tego rozstrzygnięcie za dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej

w rozumieniu art. 23 lit. e) Rozporządzenia. Obu orzeczeń nie da się pogodzić, a to

oznacza, że zachodzi określona w tym artykule przyczyna uzasadniająca odmowę

stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądu irlandzkiego.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego uczestnik

zarzucił naruszenie art. 23 lit. e) Rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia

27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania

orzeczeń w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego

rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.Urz.UE.L.03.338.1ze zm.) przez jego

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że postanowienie w sprawie 369/09

Sądu Rejonowego jest orzeczeniem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej i

w związku z tym domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 91 ust. 3 Konstytucji stanowi, że jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez

Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo

przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo

w przypadku kolizji z ustawami. Z kolei z art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii

Europejskiej (w brzmieniu i numeracji ustalonej przez art. 2 pkt 235 i art. 5 ust. 1

Traktatu z Lizbony zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat

ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. U.UE C07.306.1) wynika, że „w celu

wykonania kompetencji Unii instytucje przyjmują rozporządzenia, dyrektywy,

decyzje, zalecenia i opinie. Rozporządzenie ma zasięg ogólny. Wiąże w całości

i jest

bezpośrednio

stosowane

we

wszystkich

Państwach

Członkowskich".

Uwzględniając powołane uregulowania oraz art. 2 Aktu z dnia 16 kwietnia 2003 r.

dotyczącego warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej,

Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki

Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii

i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii

Europejskiej (Dz. U. Nr 90, poz. 864, Dz. U. UE L 03.236.33 ze zm.) stwierdzić

należy, że Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r.

dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach

dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr

1347/2000 (Dz.Urz.UE.L.03.338.1ze zm.) stanowi element porządku prawnego

Rzeczypospolitej Polskiej. Zarzucając naruszenie art. 23 Rozporządzenia, skarżący

zarzut ten usytuował w podstawie kasacyjnej z art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c.

Tak w orzecznictwie (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia

31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55) jak i w literaturze przedmiotu

naruszenie przez sąd przepisów prawa wspólnotowego uważane jest za naruszenie

prawa materialnego. Potraktowanie przez skarżącego naruszenia art. 23

Rozporządzenia jako naruszenia prawa procesowego jest, jak się wydaje, nadto

następstwem

próby

zakwalifikowania

go

jako

przepisu

o

charakterze

proceduralnym zważywszy, że Rozporządzenie zawiera, w rozumieniu krajowego

porządku

prawnego,

niewątpliwie

przepisy o

takim

charakterze.

Art.

Rozporządzenia wyszczególnia warunki, których spełnienie wyklucza możliwość

respektowania w państwie, w którym wystąpiono o uznanie lub stwierdzenie

wykonalności,

zagranicznego

orzeczenia.

Celem

tego

uregulowania

jest

zapewnienie kontroli orzeczenia z punktu widzenia czy spełnia ono oczekiwane

przez ustawodawcę unijnego standardy prawne pozwalające zaakceptować skutki

orzeczenia jednego państwa w innym państwie członkowskim. Tak rozumiany cel

ustanowienia tych warunków wskazuje na ich materialny charakter. Z tej też przeto

przyczyny, nawet przy uwzględnieniu, że konstrukcje prawne Rozporządzenia

cechuje autonomiczność, art. 23 postrzegać należałoby tak jak przepis prawa

materialnego. Wskazanie w skardze kasacyjnej, że jest ona oparta na podstawie

z art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c., a więc na zarzucie naruszenia przepisów postępowania,

nie jest więc, w świetle powyższego, prawidłowe. Błędna kwalifikacja przepisu

prawa wspólnotowego nie stanowi jednak przeszkody w rozpoznaniu skargi

zważywszy, że zawiera ona wszystkie niezbędne cechy konstrukcyjne z art. 398 4

§ 1 k.p.c., w tym sprecyzowanie zarzutu ze wskazaniem przepisu, który, zdaniem

skarżącego, został przez błędną wykładnię naruszony, nadto zawiera trafne

uzasadnienie. Skarżący słusznie bowiem zarzuca, że orzeczenie wydane na

podstawie art. 13 lit. b) Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia

dziecka za granicę (Dz. U. Nr 108/1995 r., poz. 528), oddalające wniosek

o wydanie

dziecka,

nie

jest

orzeczeniem

dotyczącym

odpowiedzialności

rodzicielskiej, o jakim mowa w art. 23 lit. e) Rozporządzenia.

Art. 23 lit. e) Rozporządzenia stanowi, że orzeczenia dotyczącego

odpowiedzialności rodzicielskiej nie uznaje się (nie stwierdza się jego wykonalności

- art. 31 ust. 2), jeżeli orzeczenia tego nie da się pogodzić z późniejszym

orzeczeniem

dotyczącym

w państwie członkowskim,

w

odpowiedzialności

rodzicielskiej

którym

o

wystąpiono

uznanie

wydanym

(stwierdzenie

wykonalności). Za takie orzeczenie, dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej,

Sąd Apelacyjny poczytał postanowienie Sądu Rejonowego w sprawie sygn. 396/09

oddalające, na podstawie art. 13 lit.b) Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów

uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w Hadze dnia 25 października

1980 r. (Dz. U. Nr 108/1995 r., poz. 528), wniosek o wydanie dziecka.

Oba akty prawne, tak Rozporządzenie jak i Konwencja, posługują się

zbieżnym

aparatem

pojęciowym,

co

pozwala

na

analogiczne

rozumienie

używanych w tych aktach terminów. Jakkolwiek Konwencja nie posługuje się

pojęciem „odpowiedzialności rodzicielskiej", ale pojęciami „prawa do opieki"

i „prawa do odwiedzin", to sprecyzowany w przepisach (art. 5 Konwencji) ich zakres

pozwala stwierdzić, że mieszczą się one w szerszym pojęciu „odpowiedzialności

rodzicielskiej", zdefiniowanym w art. 2 ust. 7 (w związku z ust. 9 i ust. 10)

Rozporządzenia;

przepisy

Konwencji

dotyczą

tylko

pewnych

przejawów

„odpowiedzialności rodzicielskiej". Ta zbieżność zakresów pojęć nie jest jednak

wystarczająca dla stwierdzenia, że orzeczenie wydane na podstawie przepisów

Konwencji jest orzeczeniem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej.

Dla prawidłowego odczytania charakteru orzeczeń wydanych na podstawie

Konwencji niezbędne jest odwołanie się do przedmiotu Konwencji i w związku z tym

funkcji, jaką jej przepisy pełnią w wypadku uprowadzenia lub zatrzymania dziecka.

Te aspekty wyznaczają też kognicję sądu rozstrzygającego sprawę wydania

dziecka i ona też determinuje treść zapadłego w takim postępowaniu orzeczenia.

Art. 1 Konwencji stanowi, że jej przedmiotem jest zapewnienie niezwłocznego

powrotu

dzieci

bezprawnie

uprowadzonych

lub

zatrzymanych

w

jednym

z umawiających się Państw oraz zapewnienie poszanowania praw do opieki

i odwiedzin określonych przez ustawodawstwo jednego Umawiającego się Państwa

w innych Umawiających się Państwach. Za bezprawne uprowadzenie lub

zatrzymanie uważa się naruszenie prawa do opieki przyznanego i wykonywanego

na mocy ustawodawstwa Państwa, w którym dziecko miało miejsce pobytu

bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem (art. 3). Zapewnienie

powrotu dzieci ma nastąpić przez stosowanie wszelkich środków (art. 2 Konwencji).

Celem działań podejmowanych na podstawie Konwencji jest więc przywrócenie

stanu sprzed uprowadzenia lub zatrzymania. W ramach środków podejmowanych

przez Umawiające się Państwa, w granicach ich terytoriów, w celu zapewnienia

realizacji celów Konwencji, pozostaje też postępowanie sądowe. Rola sądu

sprowadza się do zarządzenia powrotu dziecka w drodze nakazu jego wydania

skierowanego do osoby, która dziecko uprowadziła i zatrzymała, po sprawdzeniu,

czy

spełnione

zostały

wszystkie

przewidziane

w

Konwencji

przesłanki

dopuszczające wszczęcie przed sądem postępowania oraz czy osoba składająca

wniosek jest uprawniona do wystąpienia na drogę wskazaną przez Konwencję i czy

doszło do uprowadzenia dziecka w rozumieniu art. 1 (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 4 lutego 1998 r. I CKN 921/97, lex nr 78422). Wydane zatem

na podstawie przepisów Konwencji rozstrzygnięcie uwzględniające wniosek,

zmierza do usunięcia bezprawia czyli udzielenia ochrony prawu do opieki przyznanemu i wykonywanemu na mocy ustawodawstwa państwa, w którym

dziecko

miało

miejsce

pobytu

bezpośrednio

przed

uprowadzeniem

lub

zatrzymaniem - i ma doprowadzić do przywrócenia stanu istniejącego przed

uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Wykonawczy (w odniesieniu do prawa

przyznanego i wykonywanego na mocy ustawodawstwa jednego Państwa) cel

Konwencji i sposób jego realizacji powodują, że wydane na podstawie jej przepisów

orzeczenie o zwrocie dziecka nie dotyczy, nie rozstrzyga o prawie do opieki.

Tym samym prawa tego dotyczyć nie mogą, i nie dotyczą, orzeczenia odmawiające

zwrotu dziecka wydane na podstawie art. 12, 13, 20 Konwencji. Odmowa zwrotu

dziecka nie uchyla bezprawności, uprowadzenie lub zatrzymanie pozostaje

bezprawne,

nastąpiło

bowiem

naruszenie

prawa

do

opieki

przyznanej

i wykonywanej na mocy ustawodawstwa państwa, w którym dziecko miało miejsce

pobytu bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem, a jedynie opisane

w Konwencji okoliczności natury faktycznej, uwzględniane z punktu widzenia

interesu dziecka, powodują że sąd państwa wezwanego może odmówić wydania

dziecka. W sytuacji wskazanej w art. 13 zd. 2 lit. b) odmowa wydania następuje,

gdy istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka narazi je na szkodę fizyczną lub

psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawi w niekorzystnej sytuacji.

Powołany

przepis

jednoznacznie

wskazuje,

że

u

podstaw

decyzji

sądu

oddalającego wniosek o wydanie dziecka leżą okoliczności faktyczne, niezależne

od samego prawa do opieki. W literaturze przedmiotu trafnie dostrzeżono

podobieństwo

pomiędzy

konstrukcją

postępowania

o

wydanie

dziecka,

a postępowaniem o ochronę posiadania. W sprawie o ochronę posiadania chodzi

o ochronę faktycznie wykonywanego władztwa nad rzeczą a w postępowaniu

konwencyjnym - o ochronę faktycznie wykonywanego prawa do opieki. W obu

wypadkach odmowa udzielenia ochrony nie oznacza przyznania prawa. Nie można

też pomijać art. 10 Konwencji, który stanowi, że orzeczenie dotyczące zwrotu

dziecka (tak pozytywne jak i negatywne ), wydane zgodnie z jej przepisami, nie

narusza istoty prawa do opieki oraz art. 16 przewidującego w jednym tylko

przypadku orzekanie o prawie do opieki przez sąd Państwa, do którego dziecko

zostało uprowadzone lub w którym zostało zatrzymane, mianowicie sąd tego

państwa, w granicach jego jurysdykcji, na ogólnych zasadach i na podstawie

właściwych przepisów może orzec o prawie do opieki dopiero po stwierdzeniu,

że określone w Konwencji prawne wymagania co do zwrotu dziecka nie zostały

spełnione (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1999 r. I CKN

992/99. OSNC 2000/6/111).

Przyczyny, dla których, z powołaniem się na art. 13 lit. b) Konwencji, Sąd

Rejonowy w sprawie /…/ oddalił prawomocnie wniosek o wydania dziecka, były

wyłącznie natury faktycznej. Fakty te ani nie uchyliły bezprawności działania ojca

ani nie wpłynęły na prawo matki do opieki wynikające z orzeczenia objętego

wnioskiem. Potraktowanie przeto orzeczenia oddalającego wniosek o wydanie

dziecka (wobec prawidłowego wykonywania przez ojca bieżącej pieczy i w związku

z tym korzystnej sytuacji emocjonalnej dziecka) jako orzeczenia rozstrzygającego o

prawie ojca do opieki, a więc jako orzeczenia dotyczącego jego odpowiedzialności

rodzicielskiej, jest oczywiście nieprawidłowe. Art. 23 lit. e) Rozporządzenia dla

oddalenia wniosku wymaga, aby orzeczeniu przedstawionemu do uznania

(stwierdzenia wykonalności) przeciwstawić inne, późniejsze, orzeczenie dotyczące

odpowiedzialności rodzicielskiej takiej treści, która powoduje, że orzeczeń tych nie

da się pogodzić. Orzeczeniem takim nie jest orzeczenie wydane na podstawie art.

13 lit. b) Konwencji oddalające wniosek o wydanie dziecka.

Odmienny, nietrafny pogląd Sądu Apelacyjnego powoduje, że konieczne

stało się uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego

rozpoznania,

z

pozostawieniem

temu

Sądowi

rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 §1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku

z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.).

jw