IV CSK 560/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 560/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z wniosku Zakładu Mięsnego M. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w M. - poprzednio Zakładu Mięsnego B. Spółki Jawnej w M.

przy uczestnictwie I. N. i M. N.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania M. N.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 21 września 2000 r., i przekazuje sprawę

Sądowi Rejonowemu

do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20 września 2000 r. wpisał do księgi

wieczystej Kw nr [...] hipotekę przymusową w kwocie 140 385,02 zł na rzecz

wnioskodawcy - Zakładu Mięsnego ”B.” Spółka jawna w M. tytułem zabezpieczenia

wierzytelności wobec M. N., wspólnika spóli cywilnej „E.” w B. Jako podstawę wpisu

wskazano nakaz zapłaty wydany przez Sąd Rejonowy w dniu 8 kwietnia 1997 r.

oraz wyrok Sądu Okręgowego z dnia 18 marca 1999 r. o uznaniu czynności

prawnej dłużnika (M. N.) za bezskuteczną wobec wnioskodawcy (art. 527 k.c.).

Apelacja uczestnika postępowania M. N. została oddalona. Sąd Okręgowy

przyjął, że wnioskodawca może dołączyć do wniosku oryginalny tytuł wykonawczy

(nakaz zapłaty) także na etapie postępowania apelacyjnego, wystarczy bowiem,

aby tytuł taki istniał przynajmniej w chwili dokonywania wpisu. Stwierdził też, że

treść art. 109 ustawy o księgach wieczystych

możliwości wpisania

i hipotece

nie sprzeciwia się

hipoteki przymusowej na nieruchomości, która w wyniku

czynności prawnej dłużnika, dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, stał się

własnością

osoby

wnioskodawca

trzeciej

(wierzyciel)

(obdarowanego).

dysponował

W

wyrokiem,

rozpoznawanej

w

którym

sprawie

uznano

za

bezskuteczną darowiznę nieruchomości, dokonaną przez dłużnika na rzecz

obdarowanych uczestników postępowania o wpis. W ocenie Sądu, podstawą wpisu

hipoteki przymusowej na nieruchomości obdarowanych może być łącznie tytuł

wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi i prawomocny wyrok o uznaniu

darowizny za bezskuteczną wobec wnioskodawcy.

W skardze kasacyjnej uczestnika postępowania M. N. podnoszono zarzuty

naruszenia prawa procesowego, tj. art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art.

382 k.p.c. i art. 316 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. a także zarzuty naruszenia

przepisów prawa materialnego, tj. art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. Dz.U.

z 2001 r., nr 125, poz. 1368, cyt. dalej – „u.k.w.i.h.”), art. 532 k.c. Skarżący wnosił

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie tej wystąpiły dwa podstawowe zagadnienia prawne związane

z legitymacją wnioskodawcy do ujawnienia w księdze wieczystej Kw nr [...] hipoteki

przymusowej w kwocie 140 385,02 zł, obciążającej nieruchomość stanowiącą

współwłasność ułamkową dwóch osób, które nie były dłużnikami osobistymi

wnioskodawcy (uczestników obecnego postępowania).

Po pierwsze, pojawiła się kwestia, czy możliwe było dokonanie wpisu

wspomnianej hipoteki, skoro wnioskodawca załączył do wniosku o wpis

nieoryginalny tytuł wykonawczy (nakaz zapłaty), a następnie przedstawił już

oryginał takiego tytułu na etapie postępowania odwoławczego, wywołanego

apelacją uczestnika postępowania kwestionującego wpis.

Po drugie, czy wyrok uznający czynność prawną dłużnika osobistego

wnioskodawcy za bezskuteczną wobec tego wnioskodawcy (art. 527 k.c.) łącznie

z tytułem

wykonawczym

(oryginalnym),

wystawionym

przeciwko

dłużnikowi

wnioskodawcy, może tworzyć podstawę prawną wpisu w świetle art. 109 ust. 1

u.k.w.i.h.

Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że istnieje możliwość

dokonania wpisu hipoteki w księdze wieczystej, jeżeli wnioskodawca nie dołączył

do wniosku oryginalnego tytułu wykonawczego, ale uczynił to dopiero w toku

postępowania apelacyjnego. Wyrażona w art. 109 ust. 1 u.k.w.h. reguła,

że podstawą wpisu hipoteki przymusowej jest oryginał tytułu wykonawczego, nie

może być rozumiana w ten sposób, iż wystarczy istnienie takiego tytułu

przynajmniej w chwili dokonywania wpisu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przekonywająco wykazano, że podstawą wpisu w księdze wieczystej hipoteki

przymusowej może być tylko oryginał tytułu wykonawczego, przy czym formułę tę

należy rozumieć w ten sposób, że oryginalny tytuł wykonawczy powinien być już

załączony do wniosku o wpis, a nie (inne) dokumenty (rozstrzygnięcia sądowe)

wskazujące tylko na istnienie tytułu oryginalnego (por. np. uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 101/05, OSNC 2006, z. 11,

poz. 180; uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r.,

III CZP 80/09, OSNC 2010, z. 6, poz. 84). Nie ma przy tym znaczenia kwestia

samej funkcji hipoteki przymusowej, ustanowionej na podstawie art. 109 ust. 1

u.k.w.i.h., tj. jako środka zabezpieczenia lub czy środka egzekucyjnego.

Nietrafne jest również stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym jak

gdyby łączną podstawą wpisu hipoteki przymusowej może stanowić tytuł

wykonawczy wnioskodawcy (wierzyciela) przeciwko dłużnikowi osobistemu i wyrok

uznający ze bezskuteczną umowę darowizny nieruchomości dokonanej przez tego

dłużnika na rzecz osoby trzeciej (obdarowanych osób trzecich, art. 527 k.c.).

Chodzi

oczywiście

o

wpis

takiej

hipoteki

na

nieruchomości

stanowiącej

współwłasność takich obdarowanych. Dzieje się tak przynajmniej z dwóch

zasadniczych przyczyn.

Po pierwsze, hipotekę przymusową na podstawie art. 109 u.k.w.i.h. można

ustanowić

na

nieruchomości

stanowiącej

własność

dłużnika

osobistego

wnioskodawcy (verba legis „na wszystkich nieruchomościach dłużnika”).

Po drugie, prawomocny wyrok uzyskany w procesie pauliańskim przeciwko

osobie trzeciej (obdarowanym) upoważnia wierzyciela do prowadzenia egzekucji

z przedmiotu

darowizny

(nieruchomości)

w

celu

ochrony

wierzytelności

przysługującej wobec dłużnika (art. 532 k.c.). Istotnym warunkiem takiej egzekucji

wierzyciela

jest

uzyskanie

tytułu

wykonawczego

przeciwko

dłużnikowi

określającego bliżej chronioną wierzytelność. Nie oznacza to jednak, że w takiej

sytuacji powstają podstawy do obciążania hipoteką przymusową nieruchomości

osoby trzeciej, nabytej na podstawie czynności prawnej fraudacyjnej (art. 527 k.c.).

Prawomocny wyrok, uzyskany przez wierzyciela w procesie pauliańskim, nie

może stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej (art. 109 ust. 1 u.k.w.i.h.)

na nieruchomości

osoby

trzeciej,

nabytej

przez

tę

osobę

na

podstawie

kwestionowanej czynności prawnej, zarówno samodzielnie, jak i łącznie z tytułem

wykonawczym przysługującym wnioskodawcy wobec dłużnika.

Naruszenie przez zaskarżone orzeczenie postanowień art. 109 ust. 1

u.k.w.i.h. oraz art. 532 k.c. w zw. z art. 527 k.c. spowodowało konieczność

uchylenia tego orzeczenia oraz orzeczenia Sądu Rejonowego z dnia 21 września

2000 r. i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania

(art. 39815 § 1 k.p.c.).