IV CSK 56/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 56/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku Z. C.

przy uczestnictwie E. - OPERATOR Spółki Akcyjnej

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 12 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Z. C. wniósł o ustanowienie służebności przesyłu obciążającej bliżej opisane

we wniosku, stanowiące jego własność, nieruchomości na rzecz E. Operator Spółki

Akcyjnej, za co „uczestnik będzie uiszczał na rzecz wnioskodawcy opłatę roczną w

kwocie wynikającej z wartości służebności ustalonej przez biegłego rzeczoznawcę”.

Biegła ds. szacowania nieruchomości w opinii sporządzonej na podstawie

postanowienia Sądu podała, że oszacowana wysokość należnego czynszu w ujęciu

rocznym wynosi 4 060,12 zł, a wysokość jednorazowego wynagrodzenia z tytułu

ustanowienia

służebności

przesyłu

„jako

funkcji

wartości

części

gruntu

nieruchomości, na której będzie wykonywana” szacuje się na kwotę 37 184 zł.

Na rozprawie poprzedzającej wydanie postanowienia w pierwszej instancji

uczestnik zarzucił, że za ustanowienie służebności nie może być przyznane

podwójne wynagrodzenie i że aprobuje jednorazowe wynagrodzenie w kwocie

37 184 zł; wnioskodawca (reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika)

sprecyzował stanowisko w następujący sposób: „Jednorazowe wynagrodzenie jest

wynagrodzeniem

za

ustanowienie

służebności,

a

coroczna

opłata

jest

wynagrodzeniem za trwanie służebności. Gdyby sąd nie przychylił się do naszego

stanowiska, to wnosimy o ustalenie wynagrodzenia w postaci corocznych opłat”.

Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy ustanowił na

nieruchomościach wnioskodawcy służebność przesyłu energii elektrycznej na rzecz

uczestnika oraz zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawcy kwotę 37 184 zł

„tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu”, płatną w terminie

miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia oraz kwotę 4 060,12 zł „płatną co rok

ustalając termin jej płatności corocznie na dziesiąty dzień miesiąca przypadający po

miesiącu, w którym postanowienie uprawomocni się”. Sąd Rejonowy stwierdził, iż

„przychylił się do ustaleń biegłej” że wynagrodzenie winno składać się z dwóch

pozycji, czyli wynagrodzenia jednorazowego, które stanowi surogat odszkodowania

za obniżenie wartości nieruchomości wskutek ustanowienia służebności oraz tzw.

wynagrodzenia właściwego (rocznego), które jest wynagrodzeniem za istnienie

służebności.

Orzeczenie to zostało zaskarżone apelacją przez uczestnika tylko w części

obejmującej

zasądzenie opłaty rocznej. Tym samym uprawomocniło się

w pierwszej instancji postanowienie zasądzające kwotę 37 184 zł.

Postanowieniem z dnia 12 października 2011 r. Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżone orzeczenie w części rozstrzygającej o wynagrodzeniu za ustanowienie

służebności przesyłu o tyle tylko, że początek płatności wynagrodzenia rocznego w

kwocie 4 060,12 zł określił na 10 listopada 2020 r.

Sąd Okręgowy ocenił, iż Sąd pierwszej instancji wadliwie wyłożył art. 305 2 § 2 k.c.

uznając, że odpowiednie wynagrodzenie, o którym w nim mowa, może się składać

z jednorazowego świadczenia za obniżenie wartości nieruchomości, mającego

cechy odszkodowawcze oraz świadczenia okresowego „za istnienie służebności”,

mającego cechy czynszu, podczas gdy przepis ten nie daje podstaw do

kumulowania wynagrodzeń. Odwołując się do poglądów i orzeczeń dotyczących

ustalania wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej, Sąd

Okręgowy stwierdził, że przy wyborze metod określenia wysokości wynagrodzenia

należy uwzględniać takie elementy, jak zakres obciążenia nieruchomości, sposób

jej wykorzystania przez przedsiębiorstwo przesyłowe, skala ograniczeń, jakie

dotykają właściciela, to wszystko przy uwzględnieniu wartości rynkowych. Jeżeli

nawet wnioskodawca poniósł stratę w postaci różnicy pomiędzy wartością

nieruchomości w stanie obciążonym służebnością i w stanie od niej wolnym, to „jej

kompensacji

w

formie,

właściwego

w

takim

przypadku

wynagrodzenia

jednorazowego, nie żądał”, podtrzymując stanowisko wyrażone we wniosku,

że domaga się świadczenia okresowego odpowiadającego „wartości służebności”

Sąd Okręgowy inaczej niż Sąd pierwszej instancji odczytał stanowisko biegłej,

uznając że biegła określiła wysokość jednorazowego wynagrodzenia na kwotę

37 184 zł, z osobna wskazując kwotę 4 060 zł, ale tylko jako szacowaną wysokość

należnego czynszu w ujęciu rocznym, co należy rozumieć w ten sposób, że biegła

posłużyła się stawką czynszu rocznego jedynie do określenia wysokości

wynagrodzenia jednorazowego.

Wynika z tego, zdaniem Sądu Okręgowego,

że zasądzenie jednorazowego wynagrodzenia płatnego w 2011 r. i wynagrodzenia

rocznego począwszy od tegoż roku, spowodowały obciążenie uczestnika

świadczeniami obliczonymi wedle tej samej metody, i za ten sam okres. Ponadto

biegła w ogóle nie stosowała kryterium w postaci „kompensacji przez jednorazowe

wynagrodzenie obniżenia wartości nieruchomości”.

Jednocześnie jednak, ograniczenie wynagrodzenia do świadczenia jednorazowego

w kwocie 37 184 zł, nie byłoby odpowiednie, stanowiąc jedynie dziewięciokrotność

należności rocznej, w sytuacji, gdy obciążenie nieruchomości jest trwałe i ogranicza

w sposób istotny władztwo nad rzeczą. Zważywszy na zakres zaskarżenia apelacją

„pozostało

jedynie

uwzględnienie

apelacji

odnośnie

do

rozstrzygnięcia

o zasądzeniu kwot po 4 060,12 zł za okres od 2011 roku do 2019 roku”.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył w całości wnioskodawca,

wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Skarga została oparta na podstawach: 1.naruszenia prawa materialnego – art. 3052

k.c. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przepis ten nie daje podstawy do

zasądzenia stosownego wynagrodzenia odpowiadającego pełnemu uszczerbkowi

właściciela nieruchomości jednocześnie w formie jednorazowej i okresowej

2. mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania – art. 233

§ 1 w zw. z art. 391 oraz art. 378 § 1 i 382 k.p.c., wynikiem czego było błędne

przyjęcie, że wskazana przez biegłą kwota 37 184 zł odpowiada płatnemu z góry

rocznemu wynagrodzeniu w kwocie

4 060,12 zł i stanowi wprost jego

wielokrotność.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia powołanych w skardze przepisów

postępowania, które miało nastąpić przez „wyprowadzenie błędnych wniosków

z opinii biegłej”. Zarzut ten jest po części (naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.) oparty

na niedopuszczalnym kwestionowaniu oceny dowodu (art. 398 3 § 3 k.p.c.),

a w pozostałym zakresie powołuje przepisy (art. 378 § 1 i 382 k.p.c.)

nieadekwatne do jego uzasadnienia. Ubocznie należy zauważyć,

że źródłem

wątpliwości co znaczenia opinii biegłego było dopuszczenie tego dowodu

w pierwszej instancji „w celu ustalenia wynagrodzenia”, zamiast określenia przez

Sąd

biegłemu kryteriów wyceny a następnie ustalenia przez Sąd, przy

uwzględnieniu wyceny opartej na tych kryteriach, odpowiedniego wynagrodzenia.

Ta sytuacja nie pozbawiała jednak Sądu drugiej instancji możliwości dokonania na

podstawie tej opinii własnych ustaleń, opartych na odmiennej kwalifikacji

poczynionych przez biegłą obliczeń.

Zarzut naruszenia art. 3052 k.c. (bez oznaczenia jednostki redakcyjnej)

skarżący opiera na błędnym przekonaniu, że odpowiednie wynagrodzenie

w rozumieniu tego przepisu może nastąpić „jednocześnie w formie jednorazowej

i okresowej”.

Artykuł 3052 k.c. przewiduje ustanowienie służebności przesyłu

za

odpowiednim wynagrodzeniem, nie zawierając co do niego żadnych wskazówek.

„Odpowiednie wynagrodzenie” sąd ustala więc na podstawie konkretnych

okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu kryteriów wypracowanych w orzecznictwie

i piśmiennictwie, także na tle art. 145 § 1 k.c., czyli wynagrodzenia za ustanowienie

służebności drogi koniecznej. Wskazał na to Sąd Najwyższy w orzeczeniach

wydanych już pod rządem art. 3052 k.c., podkreślając jednak różnicę obu sytuacji

w zakresie ingerencji w treść prawa własności, wynikającą z tego, że przy

ustanowieniu drogi koniecznej uprawniony zostaje całkowicie pobawiony władztwa

nad nieruchomością, a przy ustanowieniu służebności przesyłu z reguły doznaje

w tym jedynie ograniczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 3

lutego 2010 r., II CSK 444/09 i z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 410/11,

niepublikowane).

Wynagrodzenie w zasadzie powinno być jednorazowe, lecz najczęściej (przy

utrzymującym się tej kwestii sporze w piśmiennictwie) nie wyklucza się przyznania

go w postaci świadczeń okresowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68, OSNCP 1969, nr 12, poz. 223). Różnica w

sposobie zapłaty nie zmienia faktu, że jest to jedno wynagrodzenie, ustalane przy

uwzględnieniu wszystkich czynników wpływających na jego wysokość i mające

równoważyć w całości konsekwencje trwałego obciążenia nieruchomości. Zakres

ograniczeń własności zależy w szczególności od rozmiaru i przeznaczenia

nieruchomości oraz od rodzaju, usytuowania i sposobu korzystania z urządzeń

przesyłowych. Wynagrodzenie należy się właścicielowi nieruchomości obciążonej

za

samo

ustanowienie

służebności,

ma

zrekompensować

ograniczenie

w korzystaniu z niej, przy uwzględnieniu stopnia ingerencji w prawo własności,

i jest niezależne od poniesienia szkody. Jeżeli właściciel poniósł szkodę, powinien

to udowodnić, a doznany uszczerbek majątkowy musi być wzięty pod uwagę przy

ustalaniu

„odpowiedniego”

wynagrodzenia.

Takie

stanowisko,

aprobowane

w piśmiennictwie, zostało ukształtowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por.

m.in. uchwały z dnia 1 grudnia 1970 r., III CZP 68/70, OSNC 1971, nr 5, poz. 145

i z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNC 1989, nr 11, poz. 182,

postanowienie z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 43/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 206

oraz niepublikowane postanowienia z dnia 26 października 2000 r., IV CKN

1197/00, z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 517/07, z dnia 19 listopada 2010 r.,

III CSK 32/10 i z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11).

Skarżący ma zatem rację, że wynagrodzenie należne na podstawie art. 305 2

§ 2 k.c. powinno uwzględniać cały uszczerbek będący następstwem ustanowienia

służebności przesyłu, w tym także zmniejszenie jej wartości, jednak myli się

twierdząc, że wynagrodzenie może być zasądzone „jednocześnie w formie

jednorazowej i okresowej” oraz że wynagrodzenie jednorazowe przysługuje „za

ustanowienie służebności”, a wynagrodzenie okresowe – „za trwanie służebności”.

Oparty na tym twierdzeniu

zarzut błędnej wykładni art. 3052 k.c. jest

nieuzasadniony.

Rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji, który zasądził wynagrodzenie

jednorazowe oraz „wynagrodzenie właściwe (roczne)” słusznie zakwestionował Sąd

Okręgowy, trafnie również stwierdzając, że wnioskodawca nie żądał rekompensaty

z

tytułu

poniesionej

okresowego

szkody.

odpowiadającego

Wnioskodawca

„wartości

domagał

służebności”,

się

wynagrodzenia

powołując

się

na

ograniczenia i przeszkody w korzystaniu z nieruchomości będące skutkiem

posadowienia na niej urządzeń przesyłowych; nie powoływał się na poniesienie

uszczerbku majątkowego i nie podnosił w tym zakresie żadnych twierdzeń ani

dowodów. Wnioskodawca nie kwestionował, również w skardze kasacyjnej,

wysokości wynagrodzenia przyznanego w formie świadczeń okresowych.

Wynikiem rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego jest nietypowa konstrukcja

ostatecznie uwzględnionego roszczenia. Sąd ten jednak musiał brać pod uwagę

fakt prawomocnego zasądzenia kwoty 37 184 zł, i zastosował formułę prowadzącą

w efekcie do tego, że wnioskodawcy przyznano

jednorodne wynagrodzenie

okresowe, częściowo skumulowane.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 k.p.c.,

niemającą uzasadnionych podstaw skargę kasacyjną oddalił.

es