Supreme Court remands loan contract case regarding advance fee return clause validity and abuse of rights.

Sygn. akt IV CSK 555/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa A. T.

przeciwko F. F. Spółce z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 17 marca 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 marca 2009 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego i zasądził od pozwanego F. F. Spółki z o.o. w W. na rzecz powoda A.

T. kwotę 60 000 zł z odsetkami.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony zawarły dziesięć umów pożyczki na łączną

kwotę 1 000 000 zł. Jednym z warunków wykonania tych umów przez pozwanego

(pożyczkodawcę) był obowiązek zapłaty przez powoda (pożyczkobiorcę) opłaty

przygotowawczej w wysokości 6% wartości każdej z nich. Opłata ta należna za

przygotowanie i zawarcie umowy pożyczki podlegała zwrotowi tylko gdyby nie

doszło do wykonania tej umowy z winy pożyczkodawcy. Powód tę opłatę

zobowiązany był uiścić jeszcze przed wypłatą kwot pożyczek. Pomimo uiszczenia

opłaty w łącznej kwocie 60 000 zł, nie doszło do wypłaty kwot pożyczek. Powód

bowiem nie zapewnił zabezpieczenia wymaganego umowami pożyczek. Pismem

z dnia 28 czerwca 2006 r. pozwany wypowiedział te umowy, zatrzymując opłaty

przygotowawcze.

Sąd Okręgowy uznał, że postanowienie umów pożyczki wyłączające

możliwość zwrotu opłaty przygotowawczej w przypadku niewypłacenia kwot

pożyczki ukształtowało prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. W szczególności wskutek powiązania

tego postanowienia z innymi postanowieniami umownymi. Powód bowiem oprócz

obowiązku uiszczenia opłaty przygotowawczej miał zapłacić z góry całość sumy

należnej pozwanemu z tytułu oprocentowania kwoty pożyczki oraz uzyskać

zabezpieczenia jej spłaty. W zamian otrzymał jedynie możliwość ubiegania się

o wypłatę kwoty pożyczki. Poza tym, niepodobna przyjąć, aby czynności

podejmowane

przez

pozwanego

w

zamian

za

opłatę

przygotowawczą

(przygotowanie umowy, uruchomienie kredytu) były ekwiwalentne względem jej

wysokości.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 353 1 k.c. w zw.

z art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 1 k.c., art. 3531 k.c., art. 60 k.c. w zw. z art. 65 k.c.,

art. 73 i 74 k.c., art. 405 i 410 § 2 k.c., naruszenie art. 11 ustawy z 20 lipca 2001 r.

o kredycie konsumenckim, oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c.

i art. 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy w wyniku oceny stosunku kontraktowego łączącego strony

umowy pożyczki uznał, że postanowienie tej umowy wyłączające obowiązek zwrotu

opłaty przygotowawczej jest sprzeczne z dobrymi obyczajami przez co w sposób

rażący narusza interesy pieniężne powoda.

Trzeba zauważyć, że sądowa ocena stosunku kontraktowego, której dokonał

Sąd Okręgowy, musi być bardzo wyważona, poprzedzona szczegółową analizą

dotyczącą dopuszczalności sądowej ingerencji w stosunek kontraktowy oraz

wymaga

zdefiniowania

stwierdzonego

nadużycia.

Takiej

oceny

zabrakło

w zaskarżonym wyroku, gdyż zbyt jednostronnie, a tym samym i nadmiernie Sąd

Okręgowy skoncentrował się na potrzebie ochrony powoda. Samo zawarcie

niekorzystnej umowy, wbrew odmiennemu poglądowi Sądu Okręgowego, nie

uzasadnia możliwości udzielenia ochrony sądowej. Zwykle potrzebna jest jeszcze

negatywna ocena zachowania kontrahenta, który miał przewagę i ją wykorzystał

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2008r., IV CSK 478/07, nie publ.,

z dnia 12 marca 2004r., II CK 39/03, nie publ.). Tym samym decyzja sądu

o udzieleniu ochrony stronie umowy nie może opierać się wyłącznie na

stwierdzeniu, że warunki umowy są dla niej niekorzystne. W przeciwnym razie traci

ona impuls dla ochrony własnych interesów, skoro może tę ochronę przerzucić na

organ stosujący prawo. Nadmierna dopuszczalność ingerencji sądowej godzi

również w umowę, która przestaje być stabilnym punktem odniesienia dla sytuacji

prawnej stron. W zaskarżonym wyroku zabrakło analizy postanowienia umowy

mówiącego o wyłączeniu możliwości zwrotu opłaty przygotowawczej z perspektywy

przedstawionych założeń.

I dalej, Sąd Okręgowy uznając, że postanowienie mówiące o wyłączeniu

obowiązku zwrotu opłaty przygotowawczej ma charakter abuzywny wyszedł

z błędnie zdefiniowanego nadużycia kontraktowego. Przez to skoncentrował się na

wysokości tej opłaty oraz warunkach uzyskania pożyczki od pozwanego. Pominął

zaś, że co do zasady dopuszczalne jest zastrzeganie opłaty przygotowawczej,

w szczególności, gdy ma ona na celu rekompensatę kosztów poniesionych przez

kontrahenta. Innym zagadnieniem natomiast jest, że opłata ta powinna być

utrzymana w rozsądnej wysokości, która nie będzie rodzić podejrzeń, iż jej

zastrzeżenie zostało uczynione w odmiennym celu, jak choćby w celu obejścia

ograniczeń dotyczących wysokości odsetek z art. 359 § 21 k.c. Oznacza to, że brak

jest podstaw do zakwestionowania klauzuli wyłączającej obowiązek zwrotu opłaty

przygotowawczej, a tym samym, iż zasadnie skarżący zarzucił naruszenie art. 385 1

k.c.

W

sprawie

budzi

natomiast

pewne

wątpliwości

wysokość

opłaty

przygotowawczej, a to w związku z łączną wartością wszystkich umów oraz

okolicznością, że powód ostatecznie nie otrzymał kwoty pożyczki od pozwanego.

Tak zdefiniowane ewentualne nadużycie kontraktowe może podlegać weryfikacji na

podstawie klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego z art. 58 § 2 k.c.

i 3531 k.c. W płaszczyźnie stosunków kontraktowych zasady te wyrażają się

istnieniem powszechnie akceptowanych reguł przyzwoitego zachowania się wobec

kontrahenta. Szczególne znaczenie mają reguły uczciwości i rzetelności tzw.

„kupieckiej”, których należy wymagać od przedsiębiorcy – profesjonalisty na rynku,

a mianowicie przestrzegania dobrych obyczajów, zasad uczciwego obrotu,

rzetelnego postępowania czy lojalności i zaufania. Zatem każda ze stron umowy

pożyczki, a więc także udzielający pożyczki, powinien powstrzymać się od

wszelkich zachowań, które świadczą o braku respektu dla interesów partnera lub

wywołują uszczerbek w tych interesach.

Instrument

prawny

w

postaci

zasad

współżycia

społecznego

jest

wystarczająco elastyczny, aby uwzględnić całość okoliczności niniejszej sprawy.

W jego ramach, w związku z art. 56 k.c., możliwa jest również jedynie zmiana

wysokości należnej opłaty, tak aby interes obu kontrahentów został uszanowany

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00, OSNC

2004/4/55). Skorzystanie z tego instrumentu wymaga oceny całości okoliczności

sprawy, w tym zwłaszcza wysokości opłaty, ryzyka kontraktowego ponoszonego

przez pozwanego oraz przyczyn z jakich nie doszło do wypłaty sumy pożyczki na

rzecz powoda.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku (art. 39815§1 k.p.c.).