IV CSK 554/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 554/09

POSTANOWIENIE

Dnia 24 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. G. i R. G.

przeciwko ENERGA – OPERATOR SA Oddziałowi w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 29 czerwca 2009 r.,

1)

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie

Sądu Okręgowego w G. z dnia 10 lutego 2009 r. i oddala

wniosek strony pozwanej o odrzucenie pozwu;

2)

pozostawia Sądowi do rozstrzygnięcia w orzeczeniu

kończącym

postępowanie

w

sprawie

orzeczenie

o kosztach postępowania zażaleniowego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji postanowieniem z dnia 10 lutego 2009 r. odrzucił

pozew, uznając, że niedopuszczalna jest droga sądowa w sprawie o zasądzenie od

pozwanego kwoty 1.717.248 zł za bezumowne korzystanie przez niego z gruntu

powodów w postaci posiadania linii energetycznej i posadowionego na ich działce

słupa wysokiego napięcia.

W zażaleniu powodowie podkreślili, że ich żądanie obejmuje zapłatę

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu, a więc innego typu roszczenie

niż odszkodowanie, co uzasadnia dopuszczalność drogi sądowej.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 29 czerwca 2009 r. oddalił zażalenie,

podzielając stanowisko Sądu I instancji o niedopuszczalności drogi sądowej. Uznał,

że żądanie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez pozwanego

z nieruchomości powodowie wywiedli z faktu, iż pozwany zbudował linię

energetyczną i posadowił słup na ich działce w oparciu o decyzję administracyjną

wydaną na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach

i trybie wywłaszczania nieruchomości i dotyczącą przedmiotowej nieruchomości.

Sąd odwoławczy powołał się na wyrok SN z dnia 9 marca 2007 r. w sprawie II CSK

457/06, w którym przyjęto, że konsekwencją uznania właściwości organu

administracyjnego do orzekania o odszkodowaniu za straty wynikłe z działań

przewidzianych w art. 35 ust. 1 powołanej ustawy jest niedopuszczalność drogi

sądowej w tym zakresie wobec wyłączności drogi postępowania administracyjnego.

Powodowie zaskarżyli w całości postanowienie Sądu Apelacyjnego,

opierając skargę kasacyjną na obu podstawach i wnosząc o uchylenie postanowień

Sądów

obu

instancji

i

orzeczenie

o

dopuszczalności

drogi

sądowej

w przedmiotowej sprawie.

W ramach zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego zarzucono

obrazę art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 i art. 64 Konstytucji RP przez

ich pominięcie,

skutkujące

ograniczeniem

prawa

do

rozpatrzenia

sprawy

przez niezawisły Sąd. Nadto, zarzucono błędną wykładnię art. 58 § 1 i 2 k.c. oraz

art. 7-14 i art. 36 oraz art. 44 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości, a nadto niezastosowanie art. 56 k.c., co

doprowadziło

do

wadliwej

wykładni

zakresu

przedmiotowych

roszczeń

podlegających kognicji Sądu powszechnego.

Zarzutami naruszenia przepisów postępowania objęto pominięcie art. 45

Konstytucji RP, brak analizy art. 145-158 k.p.a. w zw. z art. 35 ust. 1 i art. 36 ust. 1

i 2 powołanej ustawy z 1958 r. oraz pominięcie art. 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga

kasacyjna

zasługiwała

na

uwzględnienie

wobec

istnienia

uzasadnionych podstaw do jej uwzględnienia.

Sąd

Apelacyjny

na

wstępie

części

merytorycznej

uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia jednoznacznie przesądził, że skarżący zgłosili

żądanie wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez stronę pozwaną z części

ich nieruchomości. Następnie wywiódł, że o niedopuszczalności drogi sądowej w tej

sprawie

rozstrzyga

powierzenie

przez

ustawodawcę

właściwości

organu

administracyjnego orzekanie o odszkodowaniu za straty wynikłe z działań będących

następstwem ograniczenia własności nieruchomości w konsekwencji wydania

decyzji administracyjnej, zezwalającej na posadowienie słupa oraz zbudowanie linii

energetycznej na działce powodów.

Stanowisko to zawiera wewnętrzną sprzeczność, której ani nie eliminuje ani

nie usprawiedliwia powołanie się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony

w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 marca 2007 r., oznaczonego sygnaturą akt II CSK

457/06 (niepubl.). Zważyć bowiem należy, że wskazanie w tym wyroku na

właściwość organu administracyjnego do orzekania o odszkodowaniu za straty

wynikłe z działań pozwanego, podejmowanych legalnie na mocy decyzji

administracyjnej, nie przesądza ani uprawnienia tego organu do orzekania

o wynagrodzeniu za bezumowne korzystanie z części nieruchomości powodów,

ani też nie przesądza o wyłączeniu drogi sądowej w tym zakresie, ponieważ nie

można utożsamiać roszczenia odszkodowawczego z roszczeniem o zapłatę

wynagrodzenia

za

bezumowne

korzystanie

z

nieruchomości.

Przesłanką

zasadności drugiego z wymienionych roszczeń nie jest bowiem wyrządzenie

szkody właścicielowi nieruchomości, a jedynie fakt bezumownego korzystania

z niej. Tymczasem wystąpienie do Sądu z żądaniem zapłaty wspomnianego

wynagrodzenia, a nie odszkodowania za straty, jest równoznaczne z wszczęciem

przez powodów sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 k.p.c., która na mocy

przepisów szczególnych nie została przekazana do właściwości innych organów,

jak to błędnie przyjął Sąd Apelacyjny, wadliwie powołując się na pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w tym zakresie w wyroku z dnia 9 marca 2007 r. w sprawie

II CSK 457/06, niepubl.). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tego wyroku przesądził

bowiem wyraźnie o dopuszczalności drogi sądowej w sprawie o zapłatę

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w sytuacji, w której

legalne korzystanie z tej nieruchomości odbywa się na mocy i w zakresie

wynikającym z decyzji administracyjnej, będącej źródłem obowiązku właściciela

nieruchomości znoszenia korzystania z niej przez podmiot uprawniony do

określonych zachowań na mocy tej decyzji.

Odrębną i sporną kwestią jest to, czy takie roszczenie o wynagrodzenie za

korzystanie z rzeczy jest roszczeniem uzupełniającym wyłącznie w stosunku do

roszczenia windykacyjnego, czy też właściciel doznaje również uzupełniającej

ochrony przez możliwość domagania się wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy od

osoby, naruszającej prawo właściciela do wyłącznego korzystania z rzeczy w inny

sposób, aniżeli przez pozbawienie go faktycznego władztwa na rzeczą. Innymi

słowy, kontrowersyjność kwestii przysługiwania roszczeń uzupełniających z k.c.

jedynie w stosunku do roszczeń windykacyjnych, czy również w odniesieniu do

roszczeń negatoryjnych, jest elementem mieszczącym się w płaszczyźnie

materialnoprawnej oceny zasadności takich roszczeń uzupełniających, a nie

elementem oceny dopuszczalności drogi sądowej do ich dochodzenia i możliwości

uzyskania ich merytorycznej weryfikacji w postępowaniu sądowym. Bez względu

zatem na rezultat oceny zasadności i aprobaty dla określonego poglądu co do

charakteru i przedmiotowego zakresu przysługiwania roszczeń uzupełniających

o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy, sama możliwość ich dochodzenia

na drodze sądowej nie może być kwestionowana ani negowana w świetle art. 1

k.p.c i art.

2 § 3 k.p.c., a więc bez względu na wynik merytorycznej oceny

zasadności dochodzonego w tym kształcie powództwa.

W orzecznictwie przyjmuje się nawet, że nie jest uzasadnione odrzucenie

pozwu ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie nie mającej

cech sprawy cywilnej, jeżeli powód przedstawił okoliczności i zdarzenia,

które mogą stanowić cywilnoprawne źródło jego żądań (postanowienie SN

z dnia 22 sierpnia 2000 r., sygn. akt IV CKN 1188/00, OSNC 2001/1/20).

Judykatura zaaprobowała dopuszczalność drogi sądowej w sprawach, w których

powód opiera swoje roszczenia na zdarzeniach prawnych mogących stanowić

źródło stosunków cywilnoprawnych lub z których wynikać mogą dla niego

skutki cywilnoprawne (postanowienie SN z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN

1000/97, OSNC 1999/1/6; z dnia 3 października 2000 r., I CKN 852/00,

M. Prawn. 2006/24/1331). Nadto, w orzecznictwie akceptowany jest pogląd,

że dopuszczalność

drogi

sądowej

zależy

od

okoliczności

faktycznych

przytoczonych przez powoda jako podstawa roszczenia, nie jest natomiast ona

warunkowana wykazaniem istnienia tego roszczenia ani uzależniona od zarzutów

pozwanego czy zastosowanego przez niego sposobu obrony (postanowienie SN

z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC/9/161). Do odrzucenia pozwu

z powodu niedopuszczalności drogi sądowej nie wystarczy nawet odmowa

zakwalifikowania sprawy jako sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 k.p.c, ale sąd

odrzucający pozew powinien wskazać inny sąd, do którego właściwości

rozpoznanie tej sprawy zostało ustawowo zastrzeżone, spełniając w ten sposób

wymogi standardów konstytucyjnych wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 177

Konstytucji RP (postanowienie SN z dnia 21 maja 2002 r., III CK 53/02, OSNC

2003/2/31).

Ponieważ Sąd Apelacyjny przyjął niedopuszczalność drogi sądowej

w niniejszej sprawie, wadliwie powołując się w uzasadnieniu tego stanowiska na

przepisy szczególne art. 35 i 36 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości, jako stanowiące rzekomą podstawę do przekazania

niniejszej sprawy do właściwości wskazanych w nich organów, a które to przepisy

nie znajdują jednak zastosowania do żądania skarżących zapłaty wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie przez pozwanego z części ich nieruchomości, przeto

skargę kasacyjną powodów należało uwzględnić poprzez uchylenie postanowień

sądów obu instancji i oddalenie wniosku strony pozwanej o odrzucenie pozwu,

zgłoszonego w odpowiedzi na pozew.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia,

działając na podstawie art. 39815 k.p.c.

O kosztach postępowania przed Sądami obu instancji oraz o kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i art. 99 k.p.c. oraz

na podstawie § 6 pkt 7, § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).