Supreme Court allows unequal division of marital property based on long-term separation and unequal contribution.

Sygn. akt IV CSK 553/12

POSTANOWIENIE

Dnia 24 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku E. M., M. P. i małoletniego M. P.

przy uczestnictwie E. D.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 16 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem wydanym w sprawie o podział majątku wspólnego byłych

małżonków M. D. i E. D., w toku którego w miejsce zmarłej

wnioskodawczyni

wstąpili jej następcy prawni – wnuki E. M., M. P. i M. P., Sąd Rejonowy ustalił, że

w skład

majątku

wchodzi

prawo

własności

bliżej

opisanej

zabudowanej

nieruchomości o wartości 1 223 600 zł i roszczenie (wierzytelność) z tytułu wkładu

mieszkaniowego w spółdzielni mieszkaniowej o wartości 117 000 zł oraz ustalił

nierówne udziały w majątku wspólnym – w wysokości 91,3371 % na rzecz E. D. i

8,6628 % na rzecz M.D. Proporcje te określił w sposób odpowiadający wartości

każdego z wymienionych składników w stosunku do wartości całego majątku,

przyjmując, że każde z małżonków przyczyniło się w sposób wyłączny do

powstania jednego z nich. W konsekwencji Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku w ten sposób, że prawo do nieruchomości przyznał uczestnikowi,

wierzytelność z tytułu wkładu mieszkaniowego – wnioskodawcom po 1/3, bez

wzajemnych spłat i dopłat.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia

16 marca 2012 r. Sąd Okręgowy

zmienił to orzeczenie w ten sposób, że oddalił wniosek uczestnika o ustalenie

nierównych udziałów w majątku wspólnym oraz zasądził od niego na rzecz

wnioskodawców tytułem spłat kwoty po 188 100 zł.

Podstawę

tego

rozstrzygnięcia

stanowiły

niesporne,

następujące

okoliczności faktyczne. Małżeństwo M. D. i E. D., bezdzietne, trwało od września

1990 r. do sierpnia 2008 r., kiedy zostało – w wyniku uwzględnienia powództwa

wniesionego przez żonę - rozwiązane przez rozwód z winy męża. Małżonkowie

pozostawali w separacji faktycznej od wyprowadzenia się uczestnika ze wspólnego

mieszkania w 1994 r. Od tego czasu aż do rozwodu małżonkowie nie mieszkali

razem, prowadzili oddzielne gospodarstwa domowe, nie utrzymywali kontaktów, nie

podejmowali żadnych wspólnych przedsięwzięć ani nie konsultowali decyzji

finansowych. Żadne z małżonków nie dążyło de reaktywowania związku.

W lipcu 2002 r. uczestnik wygrał w zakładach totalizatora sportowego

2 284 871,10 zł. Za kwotę 780 tysięcy zł z tej wygranej kupił zabudowaną

nieruchomość, pozostałą sumę przeznaczył na remont domu oraz na swoje

potrzeby; zaprzestał pracy, utrzymując się z wygranej, uczestniczył w utrzymaniu

konkubiny i jej wnuków, wspomógł finansowo rodzinę, na prośbę żony przekazał jej

10 tysięcy zł. W chwili ustania wspólności uczestnik nie posiadał już pieniędzy

z wygranej. Obecnie mieszka w tym domu, nie pracuje i nie ma żadnych

oszczędności.

Przydział spółdzielczego mieszkania do lokalu M. D. uzyskała w 1992 r.,

wkład pochodził ze środków zgromadzonych przez nią przed zawarciem

małżeństwa. Prawo to wygasło z chwilą jej śmierci, a w jego miejsce weszła

wierzytelność z tytułu zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy zajął odmienne,

w stosunku do Sądu pierwszej instancji, stanowisko prawne odnośnie do podstaw

zastosowania w sprawie art. 43 § 2 k.r.o. Powołując się na orzecznictwo Sądu

Najwyższego i poglądy doktryny oraz dokonawszy analizy przewidzianych w tym

przepisie przyczyn ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, Sąd

Okręgowy stwierdził, że podstawy te w okolicznościach sprawy nie zachodzą.

Przy ocenie „ważnych powodów” ustalenia nierównych udziałów należy

uwzględniać całokształt postępowania małżonków w czasie trwania wspólności

i wywiązywania się z obowiązków wobec rodziny, stosując kryteria natury etycznej

i oceniać te okoliczności z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, które

stoją na przeszkodzie przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części

majątku, do powstania której się nie przyczynił. Pojęcie „przyczynienia się” do

powstania majątku także należy odnosić do całokształtu starań o rodzinę, a nie

każda nierówność przyczynienia się małżonków do powstania wspólnego majątku

uzasadnia ustalenie nierównych udziałów w tym majątku. Przepis art. 43 § 2 k.r.o.

może mieć

zastosowanie gdy małżonek, przeciwko któremu skierowane jest

żądanie ustalenia nierównego udziału, w sposób rażący lub uporczywy nie

przyczynia się do powstania dorobku stosownie do sił i możliwości.

W okolicznościach sprawy brak, w ocenie Sądu Okręgowego, przesłanek

ograniczenia ustawowego uprawnienia byłej żony do równego udziału w majątku

wspólnym. Nie tylko brak podstaw do przyjęcia, by w sposób rażący lub uporczywy

nie przyczyniała się ona do powstania dorobku, ale w czasie wspólnego

zamieszkiwania uczestniczyła w zaspokajaniu potrzeb rodziny pracując i zarabiając

więcej niż, zatrudniający się tylko dorywczo, mąż.

Fakt, że uczestnik wysłał kupon i wygrał ponad 2,2 miliona zł w totolotka, był

tylko zdarzeniem losowym, a nie wynikiem starań uczestnika o zwiększenia

majątku.

Stan faktycznej separacji nie przesądza o istnieniu „ważnych powodów”

w rozumieniu art. 43 § 2 k.r.o., gdyż przepis nie powinien działać na niekorzyść

małżonka, któremu nie można przypisać winy i być wykorzystany przez małżonka,

który ponosił wyłączną winę za rozkład pożycia i spowodował faktyczną separację

małżonków. Ograniczenie uprawnienia niewinnego małżonka w takiej sytuacji

wyłącznie ze względu na separację, do której się nie przyczynił, byłoby sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego.

Stwierdziwszy, że uiszczenie spłat na rzecz wnioskodawców będzie

wymagało sprzedania nieruchomości, Sąd Okręgowy odroczył uczestnikowi termin

ich płatności na dwa lata.

Skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

uczestnik

postępowania oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 43 § 2 k.r.o., polegającą na założeniu, że obciążenie winą jednego

z małżonków za rozkład pożycia wyklucza możliwość domagania się przez niego

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Jak trafnie stwierdził Sąd Okręgowy, art. 43 § 2 k.r.o. określa dwie przesłanki

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, które muszą wystąpić łącznie

i które pozostają do siebie w takim wzajemnym stosunku, że żadne „ważne

powody” nie stanowią podstawy takiego orzeczenia, jeżeli stopień przyczynienia się

małżonków do powstania majątku wspólnego jest równy, a jednocześnie - nawet

różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania tego majątku nie stanowi

podstawy ustalenia nierównych udziałów, jeżeli nie przemawiają za tym „ważne

powody”. Prawidłowe jest także stwierdzenie, że zarówno w judykaturze jak

i w piśmiennictwie przyjmuje się, że kryterium „ważnych powodów” ma nie tylko

aspekt majątkowy, ale również etyczny, co wyraża się w postulacie dokonywania

ich oceny przy uwzględnieniu (w świetle) zasad współżycia społecznego.

Te

stwierdzenia

należy

jednak

uzupełnić

następującymi

uwagami.

Po pierwsze, w zależności od okoliczności sprawy względy natury etycznej mogą

przemawiać przeciwko ustaleniu nierównych udziałów, ale mogą też stać na

przeszkodzie pozostawieniu równych udziałów. Po wtóre, w niniejszej sprawie

bezprzedmiotowy jest, często eksponowany w orzecznictwie oraz w piśmiennictwie,

a także powołany przez Sąd Okręgowy, argument, że przez „ważne powody”

należy rozumieć okoliczności, które w świetle zasad współżycia społecznego

sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku

wspólnego, do powstania której ten małżonek nie przyczynił się. Po trzecie, ocena

dokonywana pod kątem spełnienia przesłanek określonych w art. 43 § 2 k.r.o. nie

może być schematyczna, lecz – przy uwzględnieniu wskazanych założeń –

powinna mieć charakter zindywidualizowany i opierać się na analizie konkretnych

okoliczności danej sprawy.

Wina małżonka jest elementem, który – co pozostaje poza sporem –

powinien być brany pod uwagę przy ocenie, czy za ustaleniem nierównych

udziałów przemawiają „ważne powody” analizowane, jak przyjęto, z punktu

widzenia zasad współżycia społecznego. Nie należy przy tym jednak tracić z pola

widzenia, że wina małżonka – w odróżnieniu od regulacji zawartej w art. 27

kodeksu rodzinnego z 1950 r. – nie została objęta hipotezą przepisu. Brak jest

podstaw do traktowania winy jako czynnika przesądzającego o odmowie ustalenia

nierównych udziałów „na korzyść” małżonka winnego bez względu na cały kontekst

sytuacyjny. Sąd Okręgowy nie sformułował co prawda wprost tak radykalnej tezy,

lecz z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika, że fakt uznania

uczestnika za winnego separacji i orzeczenie rozwodu z jego winy miały

decydujące znaczenie dla odmowy ustalenia nierównych udziałów. Pozostałe

okoliczności sprawy zostały zmarginalizowane, pomimo że wykraczały poza

standardowy stan faktyczny, leżący najczęściej u podstaw wniosku opartego na art.

43 § 2 k.r.o.

Rację ma Sąd Okręgowy, gdy wskazuje, że fakt pozostawania małżonków

w separacji nie jest samodzielnie wystarczająco „ważnym powodem” uwzględnienia

takiego wniosku, zwłaszcza, gdy spowodował ją (zawinił) małżonek występujący

z takim żądaniem. Jednak fakt ten należy uwzględniać jako istotny element oceny

w sytuacji – takiej, jak w sprawie niniejszej – gdy jest to separacja długotrwała,

utrzymywana ostatecznie decyzją obojga małżonków, którzy przez cały czas jej

trwania „gospodarowali” w pełni odrębnie i samodzielnie, i żadnego majątku

wspólnie

nie

gromadzili.

Nie

jest

też

obojętna

proporcja

obu

okresów

w małżeństwie, którą w sprawie niniejszej obrazuje to, że małżonkowie pozostawali

w rzeczywistym związku zaledwie 4 lata, a oddzielnie żyli przez 14 lat.

W sprawie nie występuje czynnik, który eksponuje się przy ocenie „ważnych

powodów”

w świetle zasad współżycie społecznego, a mianowicie postulat

zapobieżenia negatywnym skutkom, jakie „nierówny podział” mógłby wywołać dla

założonej przez małżonków rodziny, zwłaszcza ich małoletnich dzieci.

Bezpodstawnie Sąd Okręgowy ograniczył rozumienie pojęcia „przyczynienia

się” małżonka do powstania wspólnego majątku do sytuacji, w których byłoby ono

wynikiem podjęcia „szczególnych starań” dla dobra rodziny, dyskwalifikując

znaczenie powiększenia majątku przez jednego z małżonków w wyniku zdarzenia

losowego,

które jednak nie nastąpiłoby bez podjęcia przezeń określonego

działania. Pojęcie przyczynienia się do powstania majątku nawiązuje do źródeł

pochodzenia majątku, które mogą mieć różnorodny charakter i wiązać się

z działaniem małżonka, niekoniecznie nakierowanym na powiększenie wspólnego

majątku. Trafnie podnosi się w piśmiennictwie, że przesłanka „przyczynienia się”

dotyczy stanu rzeczy, a nie kwalifikacji zachowań małżonka. Może też się zdarzyć,

że – tak jak w sprawie niniejszej - małżonek winny rozkładu pożycia przyczynił się

do powstania majątku w znacznie wyższym stopniu, niż współmałżonek. W takiej

sytuacji nie jest obojętna proporcja, w jakiej ten rzeczywisty wkład w powstanie

majątku określonej wartości pozostaje do wartości całego majątku. W niniejszej

sprawie nie można temu odmówić znaczenia, jeśli się dostrzeże, że ponad 90 %

majątku wspólnego ma źródło w wygranej uczestnika w grze losowej, i to uzyskanej

w ósmym roku faktycznej separacji małżonków.

Wskazane okoliczności prowadziły do wniosku, że ocena żądania ustalenia

nierównych udziałów w majątku byłych małżonków M. i E. D. wymagała oceny

bardziej złożonej, niż ta, która stanowiła podstawę zaskarżonego postanowienia, i

która była wynikiem po części wadliwego zrozumienia treści i znaczenia art. 43 § 2

k.r.o.

To, co powiedziano, nie oznacza jednak, by – w wypadku uznania przez

Sąd, że zachodzi podstawa do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym

na podstawie art. 43 § 2 k.r.o. – proporcje te miały odpowiadać matematycznemu

stosunkowi dwóch składników majątkowych do wartości całego majątku. Ustalenie

właściwej proporcji udziałów wymaga

dokonaniu oceny wszystkich okoliczności

sprawy, w tym także zawinienia małżonka, pod kątem zasad współżycia

społecznego.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

db