IV CSK 53/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 53/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Dariusza R.

przy uczestnictwie Bożeny R.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 14 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki postępowania 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł

kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 maja 2010 roku Sąd Rejonowy w B. w sprawie z

wniosku Dariusza R. dokonał podziału majątku wspólnego Dariusza R. i Bożeny R.

Sąd Rejonowy ustalił, że Bożena R. i Dariusz R. związek małżeński zawarli

w dniu 24 listopada 1984 roku. Małżeństwo zostało rozwiązane przez rozwód

wyrokiem z 26 listopada 2007 roku, który uprawomocnił się 17 grudnia 2007 roku.

Na wyłączną własność Dariuszowi R. przyznano majątek o łącznej wartości

1.672.613,90 złotych tj.: nieruchomość zabudowaną położoną w B. przy ulicy O. 34

o wartości 462.851 złotych; samochody Ford Transit o wartości 24.400 złotych,

Citroen Xara Picasso o wartości 13.700 złotych, Renault Express o wartości 2.900

złotych, wyposażenie punktów handlowych, kiosk handlowy, zapasy towarów,

należności krótkoterminowe oraz inwestycje krótkoterminowe. Na wyłączną

własność Bożenie R. przyznano majątek o łącznej wartości 676.110,04 złotych,

tj.: nieruchomość zabudowaną w B. przy ulicy A. 45 o wartości 474.776 złotych,

nieruchomości gruntowe i łącznej powierzchni 2,0716 ha położone w O.,

samochody osobowe Fiat Bravo o wartości 5.300 złotych i Volkswagen Golf o

wartości 16.800 złotych, meble i inne przedmioty urządzenia domowego. Ponadto

Sąd zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki postępowania dopłatę w

kwocie 343.540,62 złotych z rozłożeniem jej płatności na raty, jak również ustalił, że

wnioskodawca uiścił zobowiązania związane z działalnością gospodarczą T. „N." w

kwocie 309.422,61 złotych po ustaniu wspólności ustawowej.

Postanowieniem z dnia 14 października 2010 r. Sąd Okręgowy na skutek

apelacji wnioskodawcy zmienił zaskarżone postanowienie w części, tj. wartość

nieruchomości przy ulicy O. 4 określił na kwotę 282 439 zł; łączną wartość

składników

majątkowych

przyznanych

wnioskodawcy

określił

na

kwotę

1.492,201,90 zł; zasądzoną dopłatę od wnioskodawcy na rzecz Bożeny R. obniżył

do kwoty 253.334,62 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy

są prawidłowe i uznał je za własne. Zmiana rozstrzygnięcia wiązała się

z obniżeniem wartości nieruchomości przy ulicy O. 34 w B. na kwotę 462.851

złotych, tj. o równowartość hipoteki kaucyjnej i równowartość niespłaconej części

kredytu zabezpieczonego hipoteką zwykłą ustanowionych na tej nieruchomości.

Obniżenie wartości majątku wspólnego spowodowało obniżenie zasądzonej na

rzecz uczestniczki Barbary R. dopłaty do kwoty 253.334,62 zł.

Wskazane wyżej postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawca Dariusz

R. zaskarżył skargą kasacyjną w całości. Jako podstawy skargi wskazano:

-

niezastosowanie art. 551 k.c. w zw. z art. 431 k.c. w zw. z art. 31

k.r.o. w sytuacji

prowadzenia

wnioskodawcę w formie

działalności

przedsiębiorstwa

gospodarczej

przez

(zorganizowanego

zespołu

składników niematerialnych i materialnych), które stanowiło samodzielny

składnik majątku wspólnego małżonków, skutkujące wadliwym ustaleniem

składu i wartości majątku wspólnego oraz dokonanie błędnej wykładni art.

212 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. skutkujące

wadliwym ustaleniem wysokości dopłat z tytułu wyrównania udziałów;

-

błędną wykładnię art. 31 k.r.o. w zw. z art. 551 k.c. oraz art. 353 k.c.

polegającą na przyjęciu, iż w skład majątku wspólnego wchodzą

poszczególne (niektóre) elementy przedsiębiorstwa, jako samodzielne

przedmioty majątkowe, w tym bliżej nieskonkretyzowane „należności",

„inwestycje";

-

błędną wykładnię art. 155 § 2 k.c. w zw. z art. 140 k.c. w zw. z art. 70 ust. 2

pkt 1 Prawa bankowego w zw. z art. 101 Prawa bankowego skutkującą

zaliczeniem

w

przewłaszczonych

skład

na

majątku

wspólnego

zabezpieczenie

stron

spłaty

zapasów

kredytów

towarów

bankowych

udzielonych na podstawie umów nr [...], [...],[...] i [...], podczas gdy

przedmiotowe towary na dzień ustania wspólności majątkowej były (i są

nadal) własnością kredytodawcy, a ich oznaczenie i odseparowanie stanowi

akt dalszy po przeniesieniu własności i posiadania na bank;

-

naruszenie art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. poprzez nieprawidłowe

ustalenie składu majątku wspólnego małżonków i wadliwe ustalenie jego

wartości, a w konsekwencji naruszenie art. 623 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c.

w zw. z 567 § 3 k.p.c. poprzez błędne rozstrzygnięcie o dopłatach

wyrównujących wartość udziałów;

-

naruszenie art. 325 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 516 k.p.c.

oraz art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

oraz art. 386 § 1 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie zarzutu nieprawidłowego

określenia składu majątku wspólnego małżonków w sentencji orzeczenia

sądu pierwszej instancji w zakresie nieistniejącej wierzytelności z tytułu

zawartych przez wnioskodawcę umów przewłaszczenia na zabezpieczenie

i oddalenie apelacji wnioskodawcy w tym zakresie przy jednoczesnym

wskazaniu w uzasadnieniu postanowienia, że sąd I instancji nie zaliczył do

majątku wspólnego wierzytelności w kwocie 641 407,95 złotych, lecz zapasy

towarów, a użycie w punkcie I podpunkcie 47 sentencji postanowienia sądu

I instancji słowa „wierzytelność" stanowi błąd językowy, który nie został

jednak skorygowany w sentencji orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestniczka Bożena R. wnosiła o

wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

względnie o oddalenie skargi kasacyjnej jako niezasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej dają się sprowadzić do dwóch zasadniczych:

wadliwego ustalenia składu majątku wspólnego przez zaliczenie do niego zapasów

towarowych oraz zastosowania błędnej metody szacowania części tego majątku

w postaci elementów prowadzonego przez wnioskodawcę przedsiębiorstwa pod

firmą „T. N.”.

Skarżący nie ma racji kwestionując zaliczenie przez Sąd do majątku

wspólnego zapasów towarów. Krytyka tego rozstrzygnięcia opiera się na tym,

że wnioskodawca zawierając z Bankiem BPH Spółka Akcyjna umowy kredytu,

zabezpieczył jego spłatę m.in. przez przewłaszczenie na rzecz kredytodawcy

zapasów towarów handlowych. Skarżący uważa, że w ten sposób doszło do

przeniesienia własności tych towarów na rzecz Banku, a zatem zaliczenie ich do

majątku wspólnego było bezpodstawne, powodując sztuczne zawyżenie jego

wartości, a tym samym obciążenie jego nienależną dopłatą na rzecz uczestniczki.

Odnosząc się do tej argumentacji, należy przypomnieć, że umowy

przewłaszczenia bywają konstruowane w sposób dwojaki: przez zabezpieczenie

wierzytelności kredytodawcy z warunkiem rozwiązującym albo z zawieszającym.

W pierwszym przypadku wierzyciel staje się właścicielem rzeczy z momentem

zawarcia umowy, a jeśli chodzi o rzeczy oznaczone gatunkowo, najpóźniej z chwilą

przeniesienia na niego posiadania w jakiejkolwiek formie. W drugim wariancie

własność przechodzi na wierzyciela dopiero z chwilą braku spłaty zobowiązania

przez dłużnika w oznaczonym terminie. Umowy przewłaszczenia zawarte przez

wnioskodawcę trzeba zaliczyć do grupy pierwszej. Wbrew jednak przekonaniu

skarżącego, kwalifikacja ta nie przesądza jeszcze o rozstrzygnięciu rozważanego

problemu. Nie można go bowiem rozpatrywać w abstrakcyjnych kategoriach

prawnych,

oderwanych

od

treści

umów.

Z

treści

ich

wynika

zaś,

że przewłaszczający zatrzymuje towary w swoim posiadaniu (§ 3 umowy) oraz,

że może je zbywać, zastępując je rzeczami tego samego rodzaju i jakości (§ 5).

Oznacza to, że może realizować dwa podstawowe uprawnienia właścicielskie,

przewidziane w art. 140 k.c., choć formalnie utracił do nich tytuł. W tej sytuacji

żądanie wnioskodawcy, aby pominąć te przedmioty w składzie majątku wspólnego

jest więc nieuzasadnione, gdyż pomija tę istotną okoliczność, że może on nimi

gospodarować, a w wypadku spłaty kredytu wróci do niego też tytuł własności.

Skarżący ustawia zaś problem rzeczy przewłaszczonych w taki sposób, jakby

utracił do nich jakiekolwiek uprawnienia, co jest sprzeczne z rzeczywistym stanem

faktycznym i prawnym.

Jeśli chodzi o zastrzeżenia skarżącego do przyjętej metody szacowania, są

one po części wynikiem tego, że dokonująca szacunku biegła, a za nią Sądy,

posługiwały się nazewnictwem zaczerpniętym z ustawy z dnia 29 września 1994 r.

o rachunkowości (tekst. jedn. Dz. U. 2009 r., Nr 152, poz. 1223), które nie ma

synonimicznego przełożenia na terminologię ściśle cywilistyczną. Stąd wzięły się

m.in. w tym szacunku takie pozycje jak „należności krótkoterminowe”, czy

„inwestycje krótkoterminowe”, a więc

typowe określenia zbiorcze, używane

w rachunkowości. W zaskarżonym postanowieniu nie wskazano wprawdzie jakie

konkretne należności kryją się za tymi określeniami, ale wymaga podkreślenia,

że, reprezentowani

przez

zawodowych

pełnomocników

zainteresowani,

nie

zgłaszali zastrzeżeń do opinii biegłej i nie żądali takiego sprecyzowania tych

wierzytelności. Skoro zaś nie ulega wątpliwości, że stanowią one aktywa związane

z prowadzonym przez wnioskodawcę przedsiębiorstwem, przeto zaliczenie ich do

majątku wspólnego podlegającego podziałowi było zgodne z zasadami rządzącymi

ustalaniem składu tego majątku. Zresztą skarżący kwestionuje przede wszystkim

samą metodę szacowania tego przedsiębiorstwa uznając, że powinno się przyjąć

jego wartość rynkową, oszacowaną według skorygowanych aktywów netto tego

przedsiębiorstwa na 557.405,19 zł, a nie na podstawie detalicznego szacowania

jego aktywów, dającego sumę 1.100.084,03 zł, jak to przyjął Sąd w zaskarżonym

postanowieniu. Zarzutu tego nie można podzielić. Przede wszystkim należy

podkreślić, że eksponując odrębność przedsiębiorstwa jako autonomicznego

składnika majątku wspólnego skarżący pomija, iż w obecnym stanie prawnym,

zgodnie z art. 551 k.c., do składników przedsiębiorstwa nie zalicza się długów.

Zapatrywanie wnioskodawcy, że przy ustalaniu wartości wchodzącego w skład

majątku wspólnego przedsiębiorstwa powinno uwzględniać się także jego

zadłużenia

pozostaje

w

sprzeczności

z

utrwaloną

linią

orzecznictwa,

iż przedmiotem podziału są tylko aktywa, w związku z czym sąd działowy nie ustala

długów, ani nie orzeka o ich spłacie (por. postanowienia Sądu Najwyższego

wydane na tle postępowań o dziale spadku, mające na podstawie art. 46 k. r. i o.

odpowiednie zastosowanie do podziału majątku wspólnego: z dnia 26 września

1968 r., III CRN 209/68, OSNCP 1969, nr 6, poz. 112, z dnia 26 stycznia 1972 r.,

III CRN 477/71, OSPiKA1972, nr 9, poz. 174, czy z dnia 12 stycznia 1978 r.,

III CRN 333/77, niepubl.). W związku z tym nie można zaakceptować odmiennego

stanowiska skarżącego, nawiązującego do zaprezentowanego w części doktryny

poglądu tzw. szerokiego pojęcia majątku, które uznaje, że przy ustalaniu składu

i wartości dzielonego majątku należy uwzględniać także jego zadłużenia.

Pogląd ten mógł mieć jakieś uzasadnienie w poprzedniej wersji art. 55 1 k.c.,

zgodnie z którą do składników przedsiębiorstwa zaliczano także jego zobowiązania

i długi, ale w obecnym stanie prawnym utracił oparcie normatywne. Przeciwko tej

koncepcji przemawia też po części argument Sądu Okręgowego, iż szacunek

wolnorynkowy przedsiębiorstwa nie przystaje o tyle do realiów sprawy, że nie jest

ono przeznaczone na sprzedaż, lecz przekazane wnioskodawcy do dalszego

prowadzenia, a za jego długi powstałe w okresie istnienia wspólności majątkowej

ponoszą odpowiedzialność oboje byli małżonkowie. Należy dodać, że takie

rozwiązanie prawne podyktowane jest względem na zapewnienie lepszej ochrony

interesów wierzycieli, w związku z czym zasługuje na aprobatę.

W tym stanie rzeczy, skoro zarzuty skargi kasacyjnej okazały się

nieuzasadnione, podlegała ona oddaleniu, z obciążeniem wnioskodawcy kosztami

postępowania kasacyjnego (art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 520 § 3 k.p.c.).